List do Filemona

Słowniczek – słowa klucze księgi

Najważniejsze słowa tej księgi i to, jak je konsekwentnie oddajemy: greckie hasło z transliteracją, numer Stronga, polskie oddanie i miejsca wystąpień. Hasła stoją w porządku alfabetu greckiego. Gdy słowo ma w tej księdze kilka oddań, każde stoi pod nim w osobnym wierszu, ze swoimi miejscami. Przy części haseł krótka notka mówi, co słowo znaczy i gdzie w tej księdze warto się przy nim zatrzymać. Słowa klucze wszystkich ksiąg razem, z oddaniem w każdej księdze: Słowniczek grecko-polski.

ἀγαπητός agapētos G27

umiłowany ww. 1, 16

ἀδελφός/ἀδελφή adelphos/adelphē G80/G79

brat / siostra ww. 1, 2, 7, 16, 20

ἀναπαύω anapauō G373

pokrzepić / być pokrzepionym ww. 7, 20 klamra listu; w w. 7 „są pokrzepione” mówi o stanie, który trwa.

ἄχρηστος / εὔχρηστος / ὀνίνημι achrēstos / euchrēstos / oninēmi G890 / G2173 / G3685

nieużyteczny / bardzo użyteczny / mieć pożytek ww. 11, 20 sieć gry słów z imieniem Ὀνήσιμος (Onēsimos) oddana rodziną „użyt-/pożyt-”.

δέσμιος desmios G1198

więzień ww. 1, 9

δεσμοί desmoi G1199

kajdany ww. 10, 13

δοῦλος doulos G1401

niewolnik ww. 16 (2×) bez eufemizmu; tn przy w. 16.

ἐκκλησία ekklēsia G1577

kościół ww. 2 alternatywa: zgromadzenie/wspólnota – tn.

κοινωνία koinōnia G2842

wspólnota ww. 6

κοινωνός koinōnos G2844

wspólnik ww. 17 ta sama rodzina co κοινωνία (koinōnia).

κύριος kyrios G2962

Pan ww. 3, 5, 16, 20, 25 List o niewolniku i jego właścicielu ani razu nie nazywa właściciela κύριος: Filemonowi Paweł mówi „bracie” (7, 20). Tym słowem list nazywa tylko Pana, jednego dla obu stron: Onezym wraca „i w ciele, i w Panu” (16). Stąd wielka litera.

παρακαλέω parakaleō G3870

prosić ww. 9, 10 rodzina z παράκλησις (paraklēsis, w. 7) – pociecha.

σπλάγχνα splanchna G4698

serce ww. 7, 12, 20 dosł. wnętrzności; tn przy w. 7.

συνεργός synergos G4904

współpracownik ww. 1, 24 klamra listu.

χαρίζομαι charizomai G5483

darować ww. 22 rodzina χάρις (charis).

χάρις charis G5485

łaska ww. 3, 25

Przypisy

1. tn Jedyny list, który Paweł otwiera nie tytułem apostoła, lecz słowem „więzień” (δέσμιος, desmios). To ustawia całą prośbę: Paweł nie powołuje się na swój urząd – będzie prosił jako więzień w kajdanach. Dopełniacz „Chrystusa Jezusa” jest otwarty jak w grece: należący do Chrystusa i uwięziony z Jego powodu.
2. tn Dosł. „umiłowanemu i współpracownikowi naszemu” (ἀγαπητῷ καὶ συνεργῷ ἡμῶν, agapētō kai synergō hēmōn). „Współpracownik” (συνεργός, synergos) wróci w w. 24 – Filemon stoi w jednym szeregu z Markiem i Łukaszem.
3. tc Oba najstarsze świadectwa tego wersetu – Synajski i Aleksandryjski – mają „siostrze” (ἀδελφῇ, adelphē); „umiłowanej” (ἀγαπητῇ, agapētē) niosą rękopisy późniejsze.
4. tn Dosł. „współżołnierz” (συστρατιώτης, systratiōtēs) – jedno z trzech Pawłowych słów na „współ-”, którymi otacza się towarzyszami: „współpracownik” (w. 1), „współżołnierz” (tu), „współwięzień” (w. 23). W tekście dajemy utarty idiom „towarzysz broni” zamiast rzadkiego „współżołnierza”; to pierwsza z metafor militarnych listu.
5. tn ἐκκλησία (ekklēsia) – zgromadzenie, wspólnota; tu: kościół zbierający się w prywatnym domu (κατʼ οἶκόν σου, katʼ oikon sou – „w twoim domu”).
6. sn „Wam” – liczba mnoga: prywatna sprawa Filemona (od w. 4 Paweł mówi „ty”) jest od początku postawiona wobec całej wspólnoty; liczba mnoga wróci w w. 22 i 25.
7. tn Szyk grecki to najpewniej chiazm: miłość – wiara – do Pana – do świętych; wiara odnosi się do Pana, miłość do świętych. Tę samą parę Paweł rozplata bez figury w Kol 1:4: wiara – w Chrystusie Jezusie, miłość – do wszystkich świętych. Porządek oryginału zostaje; wydanie czytelnicze rozplata chiazm (wiara – Panu, miłość – świętym). Greka używa dwóch przyimków (πρός, pros o Panu, εἰς, eis o świętych) – w przekładzie rozróżnione: „ku” i „do”. tc To rozróżnienie stoi na jednym świadku: πρός ma Kodeks Synajski (IV w.), natomiast Kodeks Aleksandryjski i Kodeks Efrema (V w.) mają εἰς w obu miejscach – tak też czytają edycje WH i Tregellesa.
8. tn „Aby” podaje treść modlitwy z w. 4 – wersety 4–6 są w grece jednym zdaniem (tak też JFB).
9. tn ἡ κοινωνία τῆς πίστεώς σου (hē koinōnia tēs pisteōs sou) – najtrudniejsze wyrażenie listu. Możliwości: (a) wspólnota, którą tworzy twoja wiara; (b) udział innych w twojej wierze; (c) hojne udzielanie się twojej wiary (tak JFB: „hojność płynąca z twojej wiary”; por. LSJ: κοινωνία, koinōnia także „datek, jałmużna”). Lightfoot (1875) za najlepiej podparte uważa trzecie: tym samym słowem Paweł nazywa udział w ewangelii (Flp 1:5) i zbiórkę dla świętych (Rz 15:26; 2 Kor 8:4). Chryzostom czytał tu wspólnotę Filemona z samym Pawłem, z myślą o w. 17. Polskie „wspólnota twojej wiary” z otwartym dopełniaczem zachowuje wieloznaczność oryginału. Por. „wspólnik” (κοινωνός, koinōnos) w w. 17.
10. tn ἐνεργής (energēs) – czynna i przynosząca skutek (tym słowem Hbr 4:12 opisuje słowo Boga, a LSJ – mocne lekarstwa). γένηται (genētai) = „stała się” (γίνομαι, ginomai: zaistnieć, dojść do skutku); odczytanie „okazała się [czynem]” (JFB: „może się okazać w czynach”) to interpretacja – zostaje w przypisie. „W poznaniu”: przedrostek w ἐπίγνωσις (epignōsis) wskazuje poznanie gruntowne, dopełnione (JFB: „gruntowne poznanie”) – stąd forma dokonana, nie niedokonane „poznawanie”.
11. tc Wybór jest tu trudniejszy, niż wygląda. „W nas” (ἐν ἡμῖν, en hēmin) – tak czyta tekst bazowy i tak tłumaczymy; wśród najstarszych świadków mają to Aleksandryjski i Kodeks Efrema (oba V w.). „W was” (ἐν ὑμῖν, en hymin) niosą jednak dwaj starsi: Synajski (IV w.) i papirus P139. Po polsku różnica jest widoczna: przy „w nas” Paweł włącza w to dobro siebie i całą wspólnotę, przy „w was” mówi o samym Filemonie i jego domu. Komentarz tekstowy Houghtona (2025) uznaje „w nas” za prawie pewne.
12. tn εἰς Χριστόν (eis Christon) czytano dwojako. Kierunkowo – i tak stoi w naszym tekście, na końcu zdania: poznanie dobra prowadzi ku Chrystusowi, służy Jego chwale (tak JFB). Ale w grece tego czasu εἰς (eis) bywa równe ἐν (en), więc zwrot można też związać z poprzednim „w nas”: wszelkie dobro, które jest w nas w Chrystusie. Wtedy nie jest to kierunek, lecz miejsce – dobro nie płynie ku Niemu, tylko z Niego. Przekład zostawia szyk grecki, więc oba odczytania są w nim otwarte. tc Tekst bizantyjski dodaje „Jezusa”.
13. tc Tekst bizantyjski czyta „wdzięczność mamy wielką” (χάριν ἔχομεν, charin echomen) zamiast „radość… miałem” (χαρὰν ἔσχον, charan eschon).
14. tn σπλάγχνα (splanchna) – dosłownie „wnętrzności”, grecka siedziba uczuć; polskim odpowiednikiem tej funkcji jest „serce”. Słowo-klucz listu: wróci w w. 12 („moje własne serce” = Onezym) i w. 20.
15. tn ἀναπέπαυται (anapepautai) – perfectum: pokrzepienie, które trwa. Ten sam czasownik w prośbie w. 20: czego Filemon dokonał dla wszystkich świętych, o to dla siebie poprosi Paweł.
16. tn παρρησία (parrēsia) – pierwotnie obywatelska wolność mówienia wprost; stąd „śmiałość”. Paweł ma prawo mówić z góry – i właśnie z niego rezygnuje.
17. tn τὸ ἀνῆκον (to anēkon) – to, co się (moralnie) należy, co przystoi.
18. tn πρεσβύτης (presbytēs) – „starzec”; możliwe też „poseł” (= πρεσβευτής, presbeutēs, ambasador): w LXX obie formy się wymieniają, a Paweł z tego samego uwięzienia pisze o sobie „sprawuję poselstwo w kajdanach” (Ef 6:20) – tak Clarke. Lightfoot idzie dalej i uważa, że nie trzeba tu nawet mówić o innym słowie: w mowie potocznej tamtego czasu πρεσβύτης mogło być po prostu zapisem wyrazu „poseł”, więc brzmienie rękopisów niczego nie rozstrzyga. Za „starcem” przemawiają pozostałe użycia w NT (Łk 1:18; Tt 2:2) i retoryka listu – Paweł właśnie zrzekł się rozkazywania (w. 8), apeluje więc wiekiem i kajdanami, nie urzędem. Nie jest to też urzędowy „starszy” zboru – tam greka ma pokrewne, lecz inne słowo (πρεσβύτερος, presbyteros; tak przedstawia się autor 2 J i 3 J).
19. tn W grece imię pada na samym końcu zdania: najpierw przychylny opis, dopiero potem imię człowieka, który – jak mówi w. 11 – był kiedyś dla Filemona nieużyteczny (JFB: „imię »Onezym« umiejętnie postawione na samym końcu”). Ὀνήσιμος (Onēsimos) znaczy „Pożyteczny” – to znaczenie wróci w grze słów w w. 11 i 20. „Zrodziłem” – Paweł został jego duchowym ojcem w więzieniu (por. 1 Kor 4:15). „Moje dziecko” (τέκνον, teknon) to u Pawła zarazem język posłania: tym samym słowem przedstawia Tymoteusza, gdy posyła go do Koryntu – „posłałem wam Tymoteusza, który jest moim dzieckiem umiłowanym i wiernym” (1 Kor 4:17) – i Tytusa (Tt 1:4). Onezym wraca więc opisany słowem, którym Paweł poleca swoich zaufanych wysłanników.
20. tn Gra słów: ἄχρηστος (achrēstos) (bez-użyteczny) → εὔχρηστος (euchrēstos) (dobrze-użyteczny) – „Pożyteczny”, który był bezużyteczny, stał się użyteczny podwójnie. Ciąg dalszy w w. 20. tc NA28 za Synajskim dodaje spójnik: „i dla ciebie, i dla mnie”; Aleksandryjski i Efrema go nie mają.

    W tym trybie tekst wyżej idzie za lekcją NA28.

21. tn Aoryst epistolarny (dosł. „odesłałem”): Paweł pisze z perspektywy chwili, gdy Filemon czyta – a list wręcza mu zapewne sam Onezym.
22. tn Dosł. „to jest moje wnętrzności” (σπλάγχνα, splanchna, jak w w. 7). Greka nazywała tym słowem także własne dziecko: „przyjść spod σπλάγχνα” znaczyło „urodzić się”, a dzieci nazywano wprost σπλάγχνα (LSJ s.v. σπλάγχνον). Dwa wersety wcześniej Paweł nazwał Onezyma „moim dzieckiem, które zrodziłem” – tutaj mówi to samo drugim słowem. tc Kodeks Efrema (V w.) dopisuje na końcu „przyjmij” (προσλαβοῦ, proslabou), a tekst bizantyjski przebudowuje wokół tego czasownika całe zdanie. Brzmienie tekstu mają tylko trzy rękopisy – Synajski w pierwotnym zapisie, Aleksandryjski i jedna minuskuła – ale komentarz tekstowy Houghtona (2025) uznaje je za prawie pewne, bo najlepiej tłumaczy powstanie pozostałych.
23. tn ὑπὲρ σοῦ (hyper sou) – w twoim zastępstwie: służba Onezyma liczyłaby się Filemonowi.
24. tn Zwięzły dopełniacz oryginału zachowany: „kajdany ewangelii” = kajdany noszone z powodu ewangelii.
25. tn ὡς (hōs) – „jakby”: wykluczony ma być nawet pozór przymusu.
26. tn Strona bierna (ἐχωρίσθη, echōristhē) zachowana. Chryzostom słyszał w niej takt – Paweł nie pisze „uciekł”, lecz „oddzielony” – i zestawiał to z Józefem, który mówi braciom, że to Bóg go posłał. Bierność formy zostawia miejsce dla Bożego prowadzenia, które w „może” (τάχα, tacha) pozostaje przeczuciem, nie wyrokiem (por. Rdz 45:5–8; 50:20).
27. tn ἀπέχω (apechō) może tu znaczyć dwie rzeczy: „mieć z powrotem” – i tak czytamy – albo „mieć w całości”, jak w papirusowej formule pokwitowania „otrzymałem w całości” (por. Mt 6:2). Za pierwszym odczytem przemawia sam list: dwa wersety wcześniej Paweł mówi, że chciał Onezyma „zatrzymać”, a tutaj używa czasownika z przeciwnym przedrostkiem, i w tym samym zdaniu mówi o „oddzieleniu” – odzyskanie jest więc wpisane w sąsiedztwo. Za drugim przemawia werset 16: Filemon dostaje Onezyma „już nie jako niewolnika, ale więcej” – czyli w pełni. Język rozliczeń zapowiada tak czy owak wersety 18–19: Filemon „pokwituje odbiór”, ale otrzyma więcej, niż stracił – „na chwilę… na zawsze”.
28. tn δοῦλος (doulos) = „niewolnik” – bez łagodzenia na „sługę”: LSJ i Abbott-Smith zgodnie przeciwstawiają δοῦλος (doulos) „wolnemu” (ἐλεύθερος, eleutheros) i „panu” (δεσπότης, despotēs). Onezym był niewolnikiem w sensie prawnym; cała pointa listu stoi na tym, że właśnie niewolnik ma być przyjęty jak brat.
29. tn „W ciele” (ἐν σαρκί, en sarki) – na płaszczyźnie ludzkiej, jako domownik; „w Panu” – jako brat w wierze. Zwrot σάρξ (sarx) oddany dosłownie.
30. tn κοινωνός (koinōnos) – wspólnik, także w sensie interesów (LSJ: partner, współwłaściciele spółki); ta sama rodzina co „wspólnota” w w. 6. Wspólnota wiary okazuje się tu spółką z realnym rachunkiem.
31. tn προσλαβοῦ (proslabou) – to samo „przyjmijcie”, którym Rz 15:7 każe przyjmować się nawzajem, jak Chrystus przyjął nas.
32. tn Tryb warunkowy bez wyroku; ocenę Paweł zostawia Filemonowi. Chryzostom słyszał tu takt: Paweł nie pisze „jeśli coś ukradł”, lecz „jeśli w czymś cię skrzywdził”.
33. tn ἐλλόγα (elloga) – termin księgowy z papirusów: „zapisz na rachunek” (tak Abbott-Smith za Deissmannem i Moultonem-Milliganem). Jedyne inne użycie w NT: Rz 5:13 – o poczytywaniu grzechu.
34. sn Własnoręczna formuła + „ja zapłacę” (ἀποτίσω, apotisō – prawny termin pełnej spłaty, jedyny raz w NT) nadają w. 18–19 formę pisemnego zobowiązania dłużnego; grecka nazwa takiego zapisu to χειρόγραφον (cheirographon) – słowo, którym Kol 2:14 opisuje „zapis dłużny” anulowany przez Boga.
35. tn Paralipsa: „żeby ci nie mówić” – właśnie mówi. προσοφείλεις (prosopheileis) („jesteś winien oprócz tego”, jedyny raz w NT): niezależnie od długów Onezyma Filemon zawdzięcza Pawłowi samego siebie – zapewne swoje nawrócenie. „Jeszcze i” oddaje przedrostek προσ- (pros-) („oprócz istniejącego długu”); odrzucone „nadto” (książkowe, mylące z „aż nadto”) i „ponadto” (ciężkie w czytaniu na głos).
36. tn ὀναίμην (onaimēn) – optatyw życzeniowy czasownika ὀνίνημι (oninēmi) „mieć pożytek” (jedyne użycie w NT), od którego pochodzi imię Ὀνήσιμος (Onēsimos). Szczyt gry słów listu: „teraz ty bądź dla mnie Onezymem”. Polska rodzina „użyt-/pożyt-” (w. 11 i 20) zachowuje tę grę.
37. tn Klamra: „pokrzep… serce” powtarza słowa w. 7 – a „sercem” Pawła jest wedle w. 12 Onezym. Prośba jest przejrzysta bez jednego słowa wprost. tc Tekst bizantyjski ma „w Panu” zamiast „w Chrystusie”.
38. tn Posłuszeństwo – komu? Pawłowi, który niczego nie nakazał, czy ewangelii, z której prośba wyrasta? Tekst tego nie rozstrzyga – my też nie. W „więcej, niż mówię” wielu słyszy sugestię wyzwolenia Onezyma; Paweł tego nie dopowiada. Onezym stoi też w Kol 4:9: Tychik idzie do Kolosów „z Onezymem, wiernym i umiłowanym bratem, który jest spośród was”. Czy Filemon prośbę spełnił, Nowy Testament nie mówi.
39. tn Prośba o gościnę to nadzieja na uwolnienie – i łagodny nacisk: Paweł przyjdzie i zobaczy, jak potraktowano Onezyma.
40. tn χαρισθήσομαι (charisthēsomai) – od χαρίζομαι (charizomai) „darować z łaski” (rodzina słowa „łaska”, w. 3 i 25): uwolnienie Pawła będzie darem łaski wyproszonym modlitwą wspólnoty. „Waszych… wam” – znów cała wspólnota; w w. 23 pozdrowienie mówi jeszcze „cię”, a liczba mnoga wraca na stałe w w. 25.
41. tn Dosł. „współjeniec wojenny” (συναιχμάλωτος, synaichmalōtos) – por. „towarzysz broni” w w. 2. tc Tekst bizantyjski ma liczbę mnogą „pozdrawiają” (razem z listą w. 24).
42. tn Dosłowne zakończenie (por. Ga 6:18): „z duchem waszym” – znów cała wspólnota. Elipsę czasownika uzupełnia minimalne „niech będzie” – słowo dodane, stąd kursywa. tc Koniec listu jest w rękopisach niestabilny. Najstarszy świadek, papirus z III wieku, kończy krócej: „z wami”. „Naszego” po „Pana” mają Kodeks Aleksandryjski i Kodeks Efrema (V w.), a końcowe „Amen” – Kodeks Synajski (IV w.) i Kodeks Efrema. WH i NA28 nie mają żadnego z nich (Treg ma „naszego”); tekst bizantyjski ma oba, a po „Amen” dokłada jeszcze podpis „napisano z Rzymu przez Onezyma”. „Amen” to najpewniej dodatek liturgiczny; komentarz tekstowy Houghtona (2025) uznaje jego brak za prawie pewny.