List do Hebrajczyków

Bóg przemówił w Synu (1:1–4)

1¹W wielu częściach i na wiele sposobów przemawiał niegdyś Bóg do ojców w prorokach,1 ²a u kresu tych dni2 przemówił do nas w Synu3 — którego ustanowił dziedzicem wszystkiego, przez którego też uczynił wieki. ³On — będąc odblaskiem Jego chwały i odciskiem Jego istoty4, niosąc też wszystko słowem mocy — przez samego siebie5 oczyszczenia z grzechów dokonawszy, zasiadł po prawicy Majestatu na wysokościach,6On — będąc odblaskiem Jego chwały i odciskiem Jego istoty4, niosąc też wszystko słowem mocy — dokonawszy przez samego siebie5 oczyszczenia z grzechów, zasiadł po prawicy Majestatu na wysokościach,6^{° 4}stawszy się o tyle lepszy od aniołów,7 o ile znakomitsze od nich odziedziczył imię.

Syn ponad aniołami — siedem głosów Pisma (1:5–14)

⁵Któremu bowiem z aniołów powiedział kiedykolwiek: „Synem moim jesteś ty, ja ciebie dziś zrodziłem”?8 I znowu: „Ja będę mu za ojca, a on będzie mi za syna”?9 ⁶A gdy znowu wprowadzi10 pierworodnego na zamieszkany świat, mówi: „I niech mu się pokłonią wszyscy aniołowie Boży”.11 ⁷O aniołach wprawdzie mówi: „Ten, który czyni swoich aniołów wiatrami, a swoje sługi płomieniem ognia”,12 ⁸o Synu zaś: „Tron twój, Boże, na wiek wieku13 i berło prawości berłem twego królestwa.14 ⁹Umiłowałeś sprawiedliwość i znienawidziłeś bezprawie; dlatego namaścił cię Bóg — Bóg twój — olejkiem radości ponad twoich towarzyszy”.15 ¹⁰I: „Ty na początku, Panie, ugruntowałeś ziemię16 i dziełami twoich rąk są niebiosa; ¹¹one zginą, ale ty trwasz;17 i wszystkie jak szata się zestarzeją, ¹²i jak płaszcz je zwiniesz — i jak szata18 zostaną zmienione; ale ty jesteś ten sam19 i twoje lata nie ustaną”. ¹³A do którego z aniołów powiedział kiedykolwiek: „Siądź po mojej prawicy, aż położę twoich wrogów jako podnóżek twoich stóp”?20 ¹⁴Czyż nie wszyscy oni są duchami służebnymi, posyłanymi do usługiwania ze względu na tych, którzy mają odziedziczyć zbawienie?21

Żeby nas nie zniosło — pierwsze ostrzeżenie (2:1–4)

2¹Dlatego musimy tym usilniej trzymać się tego, co usłyszeliśmy, żeby nas nie zniosło.22Dlatego musimy tym usilniej trzymać się tego, co usłyszeliśmy, żeby nas prąd niepostrzeżenie nie zniósł obok celu.22^{° 2}Jeśli bowiem słowo wypowiedziane przez aniołów23 okazało się niewzruszone, a każde przestępstwo i nieposłuszeństwo otrzymało słuszną odpłatę, ³to jakże my ujdziemy, jeśli zaniedbamy tak wielkie zbawienie?24 Wzięło ono początek od mówienia przez Pana, a przez tych, którzy usłyszeli, zostało nam potwierdzone, ⁴a Bóg świadczył wraz z nimi znakami i cudami, i rozmaitymi mocami, i przydziałami Ducha Świętego według swojej woli.25

Czym jest człowiek — Psalm 8 i Jezus (2:5–9)

⁵Nie aniołom bowiem poddał przyszły zamieszkany świat, o którym mówimy. ⁶Zaświadczył zaś ktoś gdzieś, mówiąc:26 „Czym jest człowiek, że o nim pamiętasz, albo syn człowieczy, że go nawiedzasz? ⁷Uczyniłeś go na krótko mniejszym od aniołów,27 chwałą i czcią go ukoronowałeś28, ⁸wszystko poddałeś pod jego stopy”. Poddając bowiem wszystko, niczego nie pozostawił mu niepoddanym. Teraz jednak jeszcze nie widzimy, żeby wszystko było mu poddane;29 ⁹widzimy natomiast Tego, który na krótko został uczyniony mniejszym od aniołów — Jezusa30, przez cierpienie śmierci chwałą i czcią ukoronowanego, aby z łaski Boga31 za każdego skosztował śmierci.

Przewodnik zbawienia wśród braci (2:10–13)

¹⁰Przystało bowiem Temu, dla którego wszystko i przez którego wszystko — prowadząc wielu synów do chwały — przewodnika ich zbawienia uczynić pełnym przez cierpienia.32 ¹¹Bo i uświęcający, i uświęcani — z jednego wszyscy.33 Z tej przyczyny nie wstydzi się nazywać ich braćmi, ¹²mówiąc: „Oznajmię twoje imię moim braciom, pośród zgromadzenia będę cię wysławiał”;34 ¹³i znowu: „Ja będę w nim pokładał ufność”; i znowu: „Oto ja i dzieci, które dał mi Bóg”.35

Krew i ciało, śmierć i diabeł (2:14–18)

¹⁴Skoro więc dzieci mają wspólny udział we krwi i ciele,36 i On sam tak samo stał się uczestnikiem tego samego — aby przez śmierć obezwładnić tego, który ma władzę śmierci, to jest diabła, ¹⁵i uwolnić tych wszystkich, którzy przez lęk przed śmiercią całe życie podlegali niewoli.37 ¹⁶Bo przecież nie aniołów ujmuje za rękę, ale ujmuje za rękę potomstwo Abrahama.38 ¹⁷Dlatego powinien był we wszystkim stać się podobny do braci, aby być miłosiernym i wiernym arcykapłanem39 w tym, co odnosi się do Boga — dla przebłagania za grzechy ludu. ¹⁸W czym bowiem sam ucierpiał, poddany próbie, w tym może pomóc tym, którzy są poddawani próbie.40

Wierny nad domem — większy od Mojżesza (3:1–6)

3¹Dlatego, bracia święci, towarzysze niebiańskiego powołania, przyjrzyjcie się uważnie apostołowi i arcykapłanowi naszego wyznania — Jezusowi,41 ²wiernemu Temu, który Go ustanowił42 — jak i Mojżesz w Jego domu.43 ³Większej bowiem chwały niż Mojżesz został On uznany godnym44 — o ile większą cześć niż dom ma ten, kto go zbudował.On bowiem został uznany za godnego44 większej chwały niż Mojżesz — o tyle, o ile większą cześć niż dom ma ten, kto go zbudował.^{° 4}Każdy dom bowiem jest przez kogoś budowany, a Tym, który wszystko zbudował, jest Bóg. ⁵I Mojżesz wprawdzie był wierny w całym Jego domu jako służebnik45 — na świadectwo tego, co miało zostać powiedziane — ⁶Chrystus zaś — jako Syn nad Jego domem; a tym domem jesteśmy my,46 jeśli zachowamy śmiałość i chlubę nadziei.47

Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos — Psalm 95 (3:7–19)

⁷Dlatego — jak mówi Duch Święty48: „Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos, ⁸nie zatwardzajcie waszych serc jak w buncie, w dniu próby na pustyni,49 ⁹gdzie wasi ojcowie wystawiali mnie na próbę i doświadczali50 — i oglądali moje dzieła ¹⁰przez czterdzieści lat. Dlatego byłem oburzony na to pokolenie51 i powiedziałem: «Zawsze błądzą sercem, oni zaś nie poznali moich dróg», ¹¹jak przysiągłem w moim gniewie: Jeśli wejdą do mojego odpoczynku!”52 ¹²Uważajcie, bracia, żeby nie było w kimś z was złego serca niewiary — w odstąpieniu od Boga żywego — ¹³ale zachęcajcie się nawzajem każdego dnia, dopóki nazywa się „Dziś”53 — aby nikt z was nie został zatwardzony zwodzeniem grzechu. ¹⁴Towarzyszami Chrystusa bowiem staliśmy się54 — jeśli tylko tę pierwotną podstawę zachowamy niewzruszoną aż do końca. ¹⁵Gdy się mówi: „Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos, nie zatwardzajcie waszych serc jak w buncie” — ¹⁶którzy to bowiem, usłyszawszy, zbuntowali się?55 Czyż nie wszyscy, którzy wyszli z Egiptu przez Mojżesza? ¹⁷A na kogo był oburzony przez czterdzieści lat? Czyż nie na tych, którzy zgrzeszyli — których trupy padły na pustyni?56 ¹⁸A którym przysiągł, że nie wejdą do Jego odpoczynku, jeśli nie tym, którzy stawili opór?57 ¹⁹I widzimy, że nie mogli wejść z powodu niewiary.

Obietnica odpoczynku wciąż stoi (4:1–11)

4¹Bójmy się więc, żeby — skoro obietnica wejścia do Jego odpoczynku wciąż stoi otwarta — ktoś z was nie okazał się spóźniony.58 ²Bo i nam ogłoszono dobrą nowinę, tak jak i tamtym — ale tamtym usłyszane słowo nie pomogło, gdyż nie zostali zespoleni przez wiarę z tymi, którzy usłyszeli.59 ³Wchodzimy bowiem do odpoczynku my, którzy uwierzyliśmy60 — tak jak powiedział: „Jak przysiągłem w moim gniewie: Jeśli wejdą do mojego odpoczynku!” — chociaż dzieła były dokonane od założenia świata. ⁴Powiedział bowiem gdzieś o siódmym dniu tak: „I odpoczął Bóg w siódmym dniu od wszystkich swoich dzieł”,61 ⁵a w tym miejscu znowu: „Jeśli wejdą do mojego odpoczynku!”. ⁶Skoro więc pozostaje, że niektórzy mają do niego wejść, a ci, którym najpierw ogłoszono dobrą nowinę, nie weszli z powodu oporu, ⁷znowu wyznacza pewien dzień — „Dziś” — mówiąc w Dawidzie62 po tak długim czasie, jak zostało wcześniej powiedziane: „Dziś, jeśli usłyszycie Jego głos, nie zatwardzajcie waszych serc”. ⁸Gdyby bowiem Jozue dał im odpoczynek,63 nie mówiłby po tym o innym dniu. ⁹Pozostaje zatem odpoczynek szabatowy dla ludu Boga.64 ¹⁰Kto bowiem wszedł do Jego odpoczynku, ten także sam odpoczął od swoich dzieł — jak Bóg od własnych.65 ¹¹Dołóżmy więc starań, aby wejść do tamtego odpoczynku — aby nikt nie padł według tego samego przykładu oporu.66

Słowo żywe i ostre; arcykapłan wielki (4:12–16)

¹²Żywe bowiem jest słowo Boga i skuteczne, i ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny — przenikające aż do rozdzielenia duszy i ducha, stawów i szpiku — i zdolne osądzić zamysły i intencje serca;67 ¹³i nie ma stworzenia ukrytego przed Nim — wszystko jest nagie i odsłonięte68 przed oczami Tego, przed którym stanie nasze słowo.i nie ma stworzenia ukrytego przed Nim — wszystko jest nagie i odsłonięte68 przed oczami Tego, któremu zdamy rachunek.^{° 14}Mając więc arcykapłana wielkiego, który przeszedł przez niebiosa — Jezusa, Syna Bożego — trzymajmy się wyznania.69 ¹⁵Nie mamy bowiem arcykapłana, który nie mógłby współczuć naszym słabościom — przeciwnie: poddanego próbie we wszystkim podobnie jak my, ale bez grzechu.70 ¹⁶Przystępujmy więc ze śmiałością do tronu łaski, abyśmy otrzymali miłosierdzie i znaleźli łaskę ku pomocy w porę.71

Kapłan z ludzi wzięty — i Syn (5:1–10)

5¹Każdy bowiem arcykapłan, spośród ludzi brany, dla ludzi jest ustanawiany w tym, co odnosi się do Boga72 — aby składał dary i ofiary za grzechy — ²zdolny do wyrozumiałości73 dla nieświadomych i błądzących, bo i sam obłożony jest słabością — ³i z jej powodu powinien, jak za lud, tak i za samego siebie, składać ofiary za grzechy.74 ⁴I nikt sam sobie nie bierze tej czci, ale bierze ją powołany przez Boga — właśnie jak Aaron.75 ⁵Tak i Chrystus nie sam siebie obdarzył chwałą, by stać się arcykapłanem, lecz Ten, który powiedział do Niego: „Synem moim jesteś ty, ja ciebie dziś zrodziłem”;76 ⁶jak i na innym miejscu mówi: „Ty jesteś kapłanem na wiek według porządku Melchizedeka”.77 ⁷On to w dniach swojego ciała78 zaniósł prośby i błagania — z głośnym wołaniem i łzami — do Tego, który mógł Go wybawić ze śmierci; i został wysłuchany ze względu na swoją bogobojność.79 ⁸Chociaż był Synem, nauczył się posłuszeństwa z tego, co wycierpiał80 — ⁹a uczyniony pełnym81, stał się dla wszystkich, którzy są Mu posłuszni, sprawcą wiecznego zbawienia, ¹⁰ogłoszony przez Boga arcykapłanem według porządku Melchizedeka.

Ociężali w słuchaniu — mleko i pokarm stały (5:11–6:3)

¹¹O nim wiele mielibyśmy do powiedzenia82 — ale trudno to wyłożyć słowami, skoro staliście się ociężali w słuchaniu. ¹²Bo choć ze względu na czas powinniście być nauczycielami, znowu potrzebujecie, aby ktoś was uczył elementarnych zasad słów Boga — i staliście się tacy, że potrzebujecie mleka, nie stałego pokarmu.83 ¹³Każdy bowiem, kto się karmi mlekiem, jest niedoświadczony w słowie sprawiedliwości84 — bo jest niemowlęciem; ¹⁴dla dojrzałych zaś jest pokarm stały85 — dla tych, którzy dzięki wprawie mają zmysły wyćwiczone do rozróżniania dobra i zła. 6¹Dlatego — zostawiwszy początkowe słowo o Chrystusie — dajmy się nieść ku dojrzałości,86 nie kładąc znowu fundamentu: nawrócenia od martwych uczynków i wiary w Boga, ²nauki o obmyciach i o nakładaniu rąk, o zmartwychwstaniu umarłych i o sądzie wiecznym.87 ³I to uczynimy — jeśli tylko Bóg pozwoli.

Niemożliwe odnowić — a jednak lepsze rzeczy o was (6:4–12)

⁴Niemożliwe jest bowiem, aby tych, którzy raz zostali oświeceni88 i skosztowali niebiańskiego daru, i stali się towarzyszami Ducha Świętego, ⁵i skosztowali dobrego słowa Boga oraz mocy przyszłego wieku, ⁶a odpadli — znowu odnawiać ku nawróceniu, skoro sami sobie na nowo krzyżują89 Syna Bożego i wystawiają Go na urągowisko. ⁷Ziemia bowiem, która piła deszcz często na nią spadający i rodzi rośliny przydatne tym, dla których jest uprawiana, otrzymuje błogosławieństwo od Boga; ⁸gdy jednak wydaje ciernie i osty — jest odrzucona po próbie i bliska przekleństwa, a jej kresem spalenie.90 ⁹Co do was jednak, umiłowani, jesteśmy przekonani o rzeczach lepszych91 — trzymających się zbawienia — choć tak mówimy. ¹⁰Nie jest bowiem Bóg niesprawiedliwy, żeby zapomniał o waszym dziele i o miłości, którą okazaliście Jego imieniu, usłużywszy świętym — i usługując nadal.92 ¹¹Pragniemy zaś, aby każdy z was okazywał tę samą gorliwość ku pełnej pewności nadziei93 — aż do końca, ¹²abyście nie stali się ociężali,94 lecz naśladowcami tych, którzy przez wiarę i cierpliwość dziedziczą obietnice.

Przysięga Boga i kotwica nadziei (6:13–20)

¹³Bóg bowiem, gdy składał obietnicę Abrahamowi — ponieważ nie miał nikogo większego, na kogo mógłby przysiąc — przysiągł na samego siebie, ¹⁴mówiąc: „Zaprawdę, błogosławiąc, błogosławić ci będę i mnożąc, rozmnożę ciebie”.95 ¹⁵I tak Abraham — okazawszy cierpliwość — dostąpił obietnicy. ¹⁶Ludzie bowiem przysięgają na większego od siebie — i kresem wszelkiego sporu96 jest dla nich przysięga, dla potwierdzenia. ¹⁷Dlatego Bóg — chcąc dziedzicom obietnicy tym mocniej dowieść niezmienności swojego postanowienia — wystąpił z przysięgą jako pośrednik,97Dlatego Bóg — chcąc dziedzicom obietnicy tym mocniej dowieść niezmienności swojego postanowienia — sam przysiągł, stając się rękojmią własnego słowa,97^{° 18}abyśmy przez dwie niezmienne rzeczy — w których niemożliwe jest, aby Bóg skłamał — mieli mocną zachętę my, którzyśmy się schronili,98 by uchwycić leżącą przed nami nadzieję. ¹⁹Mamy ją jak kotwicę duszy — pewną i niewzruszoną — a wchodzi ona do wnętrza za zasłonę,99 ²⁰gdzie jako poprzednik wszedł za nas Jezus,100 stawszy się arcykapłanem na wiek według porządku Melchizedeka.

Melchizedek — kapłan bez rodowodu (7:1–10)

7¹Ten bowiem Melchizedek — król Szalemu, kapłan Boga Najwyższego101 — wyszedł na spotkanie Abrahamowi wracającemu po rozbiciu królów i pobłogosławił go; ²jemu też Abraham wydzielił dziesięcinę ze wszystkiego. Jego imię tłumaczy się najpierw: „król sprawiedliwości”, następnie zaś jest on i królem Szalemu, to znaczy królem pokoju102 — ³bez ojca, bez matki, bez rodowodu, niemający ani początku dni, ani końca życia, upodobniony zaś do Syna Bożego — trwa jako kapłan nieprzerwanie.103bez ojca, bez matki, bez rodowodu, niemający ani początku dni, ani końca życia, upodobniony zaś do Syna Bożego — pozostaje kapłanem nieprzerwanie.103^{° 4}Zobaczcie zaś, jak wielki jest ten, któremu Abraham dał dziesięcinę z najprzedniejszych łupów — on, praojciec.104 ⁵I ci z synów Lewiego, którzy otrzymują kapłaństwo, mają wprawdzie przykazanie, by według Prawa pobierać dziesięcinę od ludu, to jest od swoich braci, chociaż i ci wyszli z lędźwi Abrahama; ⁶ten zaś, który nie wywodzi od nich rodowodu, wziął dziesięcinę od Abrahama — i pobłogosławił tego, który miał obietnice.105 ⁷A bez żadnego sporu: mniejsze jest błogosławione przez lepsze.106 ⁸I tu dziesięciny biorą ludzie, którzy umierają — tam zaś ten, o którym się zaświadcza, że żyje.107I tu dziesięciny biorą śmiertelni ludzie — tam zaś ten, o którym się zaświadcza, że żyje.107^{° 9}I — by tak rzec — przez Abrahama także Lewi, ten, który pobiera dziesięciny, został obłożony dziesięciną:108 ¹⁰był bowiem jeszcze w lędźwiach ojca, gdy Melchizedek wyszedł mu na spotkanie.

Zmiana kapłaństwa — zmiana prawa (7:11–19)

¹¹Gdyby więc dopełnienie109 przychodziło przez kapłaństwo lewickie — bo lud na jego podstawie otrzymał Prawo — jaka byłaby jeszcze potrzeba, żeby powstawał inny kapłan „według porządku Melchizedeka” i nie był nazywany według porządku Aarona? ¹²Bo gdy przenosi się kapłaństwo, z konieczności następuje i przeniesienie Prawa.110 ¹³Ten bowiem, o którym to się mówi, ma udział w innym pokoleniu, z którego nikt nie służył przy ołtarzu; ¹⁴wiadomo przecież, że nasz Pan wzeszedł111 z Judy — a o tym pokoleniu Mojżesz nie powiedział nic w sprawie kapłanów. ¹⁵I jest to jeszcze bardziej oczywiste, skoro na podobieństwo Melchizedeka powstaje inny kapłan,112 ¹⁶który stał się nim nie według prawa cielesnego przykazania, ale według mocy niezniszczalnego życia.113 ¹⁷Zaświadcza się bowiem: „Ty jesteś kapłanem na wiek według porządku Melchizedeka”. ¹⁸Następuje bowiem uchylenie114 wcześniejszego przykazania — z powodu jego słabości i nieużyteczności, ¹⁹bo Prawo niczego nie uczyniło pełnym — a wprowadzenie lepszej nadziei, przez którą zbliżamy się do Boga.115bo Prawo niczego nie doprowadziło do celu — a zostaje wprowadzona lepsza nadzieja, przez którą zbliżamy się do Boga.115^°

Poręczyciel lepszego przymierza, raz na zawsze (7:20–28)

²⁰A o ile stało się to nie bez przysięgi — bo tamci stawali się kapłanami bez przysięgi, ²¹ten zaś z przysięgą, przez Tego, który mówi do Niego: „Przysiągł Pan i nie będzie żałował: Ty jesteś kapłanem na wiek”116 — ²²o tyle lepszego przymierza poręczycielem stał się Jezus.117 ²³I tamtych kapłanów bywało wielu, bo śmierć nie pozwalała im trwać; ²⁴ten zaś, ponieważ trwa na wiek, ma kapłaństwo nieprzechodnie.118 ²⁵Dlatego też może zbawiać całkowicie119 tych, którzy przez Niego przystępują do Boga — bo zawsze żyje, aby się za nimi wstawiać. ²⁶Takiego bowiem i przystało nam mieć arcykapłana: świątobliwego, niewinnego, nieskalanego, oddzielonego od grzeszników i wyniesionego ponad niebiosa,120 ²⁷który nie ma potrzeby codziennie — jak tamci arcykapłani — składać ofiar najpierw za własne grzechy, potem za grzechy ludu; to bowiem uczynił raz na zawsze,121 gdy złożył w ofierze samego siebie. ²⁸Prawo bowiem ustanawia arcykapłanami ludzi mających słabość — słowo zaś przysięgi, złożonej po Prawie: Syna, na wiek uczynionego pełnym.122

Arcykapłan w prawdziwym przybytku (8:1–6)

8¹A oto sedno tego, co mówimy: takiego mamy arcykapłana, który zasiadł po prawicy tronu Majestatu w niebiosach123 — ²sługę świątyni124 i prawdziwego przybytku, który rozbił Pan, nie człowiek. ³Każdy bowiem arcykapłan jest ustanawiany po to, by składać dary i ofiary — stąd konieczne, aby i ten miał coś, co mógłby złożyć.125 ⁴Gdyby więc był na ziemi, nawet nie byłby kapłanem — skoro są tacy, którzy według Prawa składają dary ⁵(oni pełnią służbę przy zarysie i cieniu126 rzeczy niebiańskich — jak zostało objawione Mojżeszowi, gdy miał wykonać przybytek: „Patrz — mówi — uczynisz wszystko według wzoru ukazanego ci na górze”); ⁶teraz zaś dostąpił o tyle znakomitszej posługi,127 o ile lepszego przymierza jest pośrednikiem — a zostało ono prawnie ustanowione na lepszych obietnicach.

Nowe przymierze — Jeremiasz 31 (8:7–13)

⁷Gdyby bowiem tamto pierwsze było nienaganne, nie szukano by miejsca dla drugiego — ⁸bo ganiąc ich, mówi:128 „Oto nadchodzą dni — mówi Pan — gdy dokonam nad domem Izraela i nad domem Judy przymierza nowego; ⁹nie takie jak przymierze, które zawarłem z ich ojcami w dniu, gdy ująłem ich za rękę, by ich wyprowadzić z ziemi Egiptu — bo oni nie wytrwali w moim przymierzu i ja ich zaniedbałem, mówi Pan.129 ¹⁰Bo to jest przymierze, które zawrę z domem Izraela po tamtych dniach — mówi Pan: dam moje prawa do ich umysłu i wypiszę je na ich sercach; i będę im za Boga, a oni będą mi za lud.130 ¹¹I na pewno nie będzie uczył każdy swojego współobywatela ani każdy swojego brata, mówiąc: «Poznaj Pana» — bo wszyscy będą mnie znać, od małego aż do wielkiego z nich,131 ¹²gdyż łaskawy będę dla ich niesprawiedliwości, a ich grzechów już nigdy nie wspomnę”.132 ¹³Mówiąc „nowe”, uczynił pierwsze przestarzałym; a co się starzeje i posuwa w latach, bliskie jest zniknięcia.133

Przybytek ziemski i jego liturgia (9:1–10)

9¹Miało wprawdzie pierwsze przymierze przepisy służby oraz świątynię — ale ziemską.134 ²Zbudowano bowiem przybytek: pierwszą salę — w której świecznik i stół, i chleby pokładne — tę nazywa się Świętym;135 ³za drugą zaś zasłoną — sala nazywana Świętym Świętych,136 ⁴mająca złotą kadzielnicę137 i arkę przymierza, zewsząd pokrytą złotem, a w niej złote naczynie z manną i laskę Aarona, która zakwitła, i tablice przymierza; ⁵nad nią zaś cherubowie chwały, ocieniający przebłagalnię138 — ale o tym nie sposób teraz mówić szczegółowo. ⁶Gdy zaś to wszystko tak zbudowano, do pierwszej sali wchodzą kapłani w każdym czasie, wypełniając służby, ⁷do drugiej zaś — raz w roku — sam jeden arcykapłan, i nie bez krwi, którą składa za siebie i za nieświadomości ludu.139 ⁸Przez to Duch Święty pokazuje, że droga do świątyni nie została jeszcze objawiona, dopóki istnieje pierwszy przybytek.140 ⁹Jest on przypowieścią na czas obecny:141 składa się według niej dary i ofiary, które nie mogą uczynić pełnym — co do sumienia — tego, kto pełni służbę, ¹⁰a dotyczą tylko pokarmów i napojów, i różnych obmyć — przepisy ciała, nałożone aż do czasu naprawy.142

Przez własną krew do świątyni nieba (9:11–14)

¹¹Chrystus zaś, przybywszy jako arcykapłan dóbr, które nastały,143 przez większy i pełniejszy przybytek — nie ręką uczyniony, to jest nie z tego stworzenia — ¹²wszedł też nie przez krew kozłów i cielców, ale przez własną krew — raz na zawsze — do świątyni, znalazłszy wieczne odkupienie.144 ¹³Bo jeśli krew kozłów i byków oraz popiół jałówki — którym pokrapia się skalanych — uświęca ku czystości ciała, ¹⁴to o ileż bardziej krew Chrystusa — który przez Ducha wiecznego złożył Bogu samego siebie bez skazy — oczyści nasze sumienie z martwych uczynków, abyśmy pełnili służbę Bogu żywemu!145

Śmierć pośrednika — przymierze i testament (9:15–22)

¹⁵I dlatego jest pośrednikiem nowego przymierza: skoro nastąpiła śmierć dla odkupienia przestępstw popełnionych za pierwszego przymierza — aby powołani otrzymali obietnicę wiecznego dziedzictwa.146 ¹⁶Gdzie bowiem testament,147 tam musi zostać stwierdzona śmierć tego, kto go sporządził; ¹⁷testament bowiem jest prawomocny po zmarłych — skoro nie ma mocy, dopóki żyje ten, kto go sporządził. ¹⁸Stąd i pierwsze przymierze nie zostało zainaugurowane bez krwi.148 ¹⁹Gdy bowiem Mojżesz ogłosił całemu ludowi każde przykazanie według Prawa, wziął krew cielców149 — z wodą, szkarłatną wełną i hizopem — i pokropił samą księgę oraz cały lud, ²⁰mówiąc: „To jest krew przymierza, które Bóg wam przykazał”.150 ²¹Podobnie też pokropił krwią przybytek i wszystkie naczynia posługi. ²²I prawie wszystko oczyszcza się według Prawa krwią — a bez wylania krwi nie ma odpuszczenia.151

Raz, przy spełnieniu wieków (9:23–28)

²³Konieczne więc było, aby zarysy rzeczy niebiańskich oczyszczano tymi ofiarami — same zaś rzeczy niebiańskie lepszymi ofiarami niż te.152 ²⁴Nie do świątyni bowiem ręką uczynionej wszedł Chrystus — do odbicia prawdziwej — ale do samego nieba, aby teraz ukazać się przed obliczem Boga za nami.153 ²⁵I nie po to, by wielokroć składać samego siebie — jak arcykapłan, który co roku wchodzi do Miejsca Najświętszego z krwią cudzą — ²⁶bo wtedy musiałby wielokroć cierpieć od założenia świata. Teraz zaś objawił się raz — przy spełnieniu wieków — dla uchylenia grzechu przez swoją ofiarę.154bo wtedy musiałby wielokroć cierpieć od założenia świata. Teraz zaś objawił się raz — przy spełnieniu wieków — dla zgładzenia grzechu przez swoją ofiarę.154^{° 27}A jak postanowione jest ludziom raz umrzeć, a potem sąd, ²⁸tak i Chrystus — raz złożony w ofierze, aby unieść grzechy wielu155 — po raz drugi, już bez grzechu, ukaże się tym, którzy Go wyczekują ku zbawieniu.

Cień, nie sam obraz — ofiara raz na zawsze (10:1–18)

10¹Cień bowiem mając przyszłych dóbr — nie sam obraz rzeczy — Prawo nigdy, tymi samymi ofiarami składanymi nieprzerwanie rok po roku, nie może uczynić pełnymi tych, którzy przystępują.156 ²Czyż bowiem nie przestano by ich składać, gdyby pełniący służbę — raz oczyszczeni — nie mieli już żadnej świadomości grzechów?157 ³Przeciwnie: w nich rok po roku — przypominanie grzechów.158 ⁴Niemożliwe jest bowiem, aby krew byków i kozłów usuwała grzechy. ⁵Dlatego wchodząc na świat, mówi:159 „Ofiary i daru nie chciałeś, ale przygotowałeś mi ciało;160 ⁶w całopaleniach i ofiarach za grzech nie znalazłeś upodobania.161 ⁷Wtedy powiedziałem: Oto przychodzę — w zwoju księgi napisane jest o mnie — aby czynić, Boże, twoją wolę”.162 ⁸Mówiąc najpierw: „ofiar i darów, i całopaleń, i ofiar za grzech nie chciałeś ani w nich nie znalazłeś upodobania” — a składa się je przecież według Prawa — ⁹potem powiedział: „Oto przychodzę, aby czynić twoją wolę”. Znosi pierwsze, aby ustanowić drugie.163 ¹⁰W tej to woli jesteśmy uświęceni — przez ofiarę ciała Jezusa Chrystusa, raz na zawsze.164 ¹¹I każdy kapłan stoi codziennie, sprawując posługę i wielokroć składając te same ofiary, które nigdy nie mogą zdjąć grzechów;165 ¹²Ten zaś, złożywszy za grzechy jedną ofiarę, na stałe zasiadł po prawicy Boga166 — ¹³i odtąd czeka, aż Jego wrogowie zostaną położeni jako podnóżek Jego stóp.167 ¹⁴Jedną bowiem ofiarą uczynił pełnymi — nieprzerwanie — tych, którzy są uświęcani.168 ¹⁵A zaświadcza nam i Duch Święty. Po tym bowiem, jak powiedział: ¹⁶„To jest przymierze, które zawrę z nimi po tamtych dniach — mówi Pan: dam moje prawa w ich serca i wypiszę je na ich umyśle”,169 ¹⁷dodaje: „a ich grzechów i ich bezprawia już nigdy nie wspomnę”.170 ¹⁸A gdzie jest ich odpuszczenie, tam już nie ma ofiary za grzech.171

Przystępujmy, trzymajmy się, przypatrujmy się sobie (10:19–25)

¹⁹Mając więc, bracia, śmiałość wejścia do świątyni przez krew Jezusa172 — ²⁰drogę nową i żywą, którą dla nas zainaugurował przez zasłonę, to jest przez swoje ciało173 — ²¹i mając kapłana wielkiego nad domem Boga —174 ²²przystępujmy z prawdziwym sercem, w pełnej pewności wiary — pokropieni w sercach od złego sumienia i obmyci na ciele czystą wodą.175 ²³Trzymajmy się niezachwianie wyznania nadziei — bo wierny jest Ten, który obiecał.176 ²⁴I przypatrujmy się sobie nawzajem — dla pobudzania do miłości i dobrych uczynków,177 ²⁵nie porzucając naszego wspólnego zgromadzania się — jak niektórzy mają w zwyczaju — ale zachęcając się, i to tym bardziej, im wyraźniej widzicie, że zbliża się ów dzień.178

Grzech ręką podniesioną (10:26–31)

²⁶Bo gdy dobrowolnie grzeszymy179 po otrzymaniu poznania prawdy, nie pozostaje już ofiara za grzechy — ²⁷tylko jakieś straszliwe oczekiwanie sądu i zapalczywość ognia, który ma pożreć przeciwników.180 ²⁸Kto uchylił Prawo Mojżesza, bez miłosierdzia umiera na podstawie dwóch albo trzech świadków.181 ²⁹O ileż surowszej kary — jak sądzicie — okaże się godny ten, kto Syna Bożego podeptał i krew przymierza, którą został uświęcony, uznał za pospolitą, i Ducha łaski znieważył?182 ³⁰Znamy przecież Tego, który powiedział: „Do mnie należy pomsta, ja odpłacę”; i znowu: „Pan będzie sądził swój lud”.183 ³¹Straszliwą rzeczą jest wpaść w ręce Boga żywego.184

Przypomnijcie sobie dawne dni (10:32–39)

³²Przypominajcie sobie natomiast dawne dni, w których — oświeceni — przetrwaliście wielkie zmaganie cierpień:185 ³³już to wystawiani na widowisko zniewag i ucisków, już to stając się wspólnikami tych, z którymi tak się obchodzono.186 ³⁴Bo i współcierpieliście z więźniami, i grabież waszego mienia przyjęliście z radością — wiedząc, że sami macie mienie lepsze i trwałe.187 ³⁵Nie odrzucajcie więc waszej śmiałości — ma ona wielką odpłatę.188 ³⁶Wytrwałości bowiem wam potrzeba, abyście — spełniwszy wolę Boga — otrzymali obietnicę.189 ³⁷Bo „jeszcze chwilka — jakże malutka! — a Ten, który przychodzi, nadejdzie i nie spóźni się;190 ³⁸a mój sprawiedliwy z wiary żyć będzie; lecz jeśli się cofnie, nie znajdzie w nim upodobania moja dusza”.191 ³⁹My zaś nie jesteśmy z tych, którzy się cofają — ku zgubie, lecz z tych, którzy wierzą — ku zachowaniu duszy.192

Wiara — podstawa i dowód (11:1–7)

11¹Wiara zaś jest podstawą tego, czego się spodziewamy — dowodem rzeczy, których nie widać.193 ²Przez nią bowiem starsi otrzymali świadectwo.194 ³Przez wiarę pojmujemy, że wieki zostały przygotowane słowem Boga — tak, że to, co widzimy, nie powstało z rzeczy widzialnych.195 ⁴Przez wiarę Abel złożył Bogu większą ofiarę niż Kain;196 przez nią otrzymał świadectwo, że jest sprawiedliwy — sam Bóg zaświadczył o jego darach — i przez nią, choć umarł, jeszcze mówi. ⁵Przez wiarę Henoch został przeniesiony, aby nie zobaczyć śmierci — „i nie znajdowano go, bo przeniósł go Bóg”; zanim bowiem został przeniesiony, otrzymał świadectwo, że podobał się Bogu.197 ⁶A bez wiary niemożliwe jest podobać się Bogu; kto bowiem przystępuje do Boga, musi uwierzyć, że On jest — i że staje się tym, który odpłaca198 szukającym Go. ⁷Przez wiarę Noe, ostrzeżony o tym, czego jeszcze nie było widać, bogobojnie zbudował arkę dla zbawienia swojego domu;199 przez nią potępił świat — i stał się dziedzicem sprawiedliwości, która jest według wiary.Przez wiarę Noe, ostrzeżony o tym, czego jeszcze nie było widać, bogobojnie zbudował arkę dla ocalenia swojego domu;199 przez nią potępił świat — i stał się dziedzicem sprawiedliwości, która jest według wiary.^°

Abraham i Sara — obcy i przybysze (11:8–19)

⁸Przez wiarę Abraham, wezwany, usłuchał i wyszedł na miejsce, które miał otrzymać w dziedzictwo — i wyszedł, nie wiedząc, dokąd idzie.200 ⁹Przez wiarę zamieszkał jako przybysz w ziemi obietnicy — jak w cudzej — mieszkając w namiotach z Izaakiem i Jakubem, współdziedzicami tej samej obietnicy; ¹⁰oczekiwał bowiem miasta mającego fundamenty, którego architektem i budowniczym jest Bóg.201 ¹¹Przez wiarę — wraz z samą Sarą — otrzymał moc poczęcia potomstwa,202 i to mimo podeszłego wieku, ponieważ za wiernego uznał Tego, który obiecał.Przez wiarę Abraham — wraz z samą Sarą — otrzymał moc poczęcia potomstwa,202 i to mimo podeszłego wieku, ponieważ za wiernego uznał Tego, który obiecał.^{° 12}Dlatego też z jednego — i to obumarłego — zrodzili się liczni jak gwiazdy nieba i niezliczeni jak piasek na brzegu morza.203 ¹³Według wiary umarli ci wszyscy, nie otrzymawszy obietnic — ale zobaczyli je z daleka i pozdrowili, i wyznali, że są obcymi i przybyszami na ziemi.204 ¹⁴Ci bowiem, którzy tak mówią, dają poznać, że szukają ojczyzny. ¹⁵I gdyby mieli w pamięci tamtą, z której wyszli, mieliby czas, aby zawrócić;205 ¹⁶teraz zaś sięgają po lepszą — to jest niebiańską. Dlatego Bóg nie wstydzi się ich: nie wstydzi się być nazywany ich Bogiem — przygotował im bowiem miasto.206 ¹⁷Przez wiarę Abraham, poddawany próbie, przyniósł na ofiarę Izaaka: jednorodzonego przynosił207 ten, który przyjął obietnice — ¹⁸ten, któremu powiedziano: „W Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo”; ¹⁹uznał bowiem, że Bóg ma moc wzbudzać i z martwych — stąd też odzyskał go, jako przypowieść.208

Od Izaaka do Rachab (11:20–31)

²⁰Przez wiarę Izaak pobłogosławił Jakuba i Ezawa — i to co do rzeczy przyszłych. ²¹Przez wiarę Jakub, umierając, pobłogosławił każdego z synów Józefa — i pokłonił się, wsparty na wierzchu swojej laski.209 ²²Przez wiarę Józef, dobiegając kresu, wspomniał o wyjściu synów Izraela — i wydał polecenie co do swoich kości.210 ²³Przez wiarę Mojżesz po narodzeniu był przez trzy miesiące ukrywany przez swoich rodziców — bo zobaczyli, że dziecko jest piękne — i nie przestraszyli się rozporządzenia króla.211 ²⁴Przez wiarę Mojżesz, gdy dorósł, odmówił nazywania się synem córki faraona, ²⁵wybrawszy raczej znoszenie krzywdy razem z ludem Boga niż doczesną rozkosz grzechu: ²⁶za większe bogactwo niż skarby Egiptu uznał zniewagę Chrystusa212 — wpatrywał się bowiem w odpłatę. ²⁷Przez wiarę opuścił Egipt, nie przestraszywszy się gniewu króla — trwał bowiem niezłomnie, jakby widział Niewidzialnego.213 ²⁸Przez wiarę sprawił Paschę i pokropienie krwią — aby ten, który gubił pierworodnych, nie dotknął ich.214 ²⁹Przez wiarę przeszli przez Morze Czerwone jak po suchej ziemi — a gdy Egipcjanie podjęli tę próbę, zostali pochłonięci.215 ³⁰Przez wiarę mury Jerycha padły, okrążane przez siedem dni.216 ³¹Przez wiarę Rachab, nierządnica, nie zginęła razem z opornymi — bo przyjęła zwiadowców w pokoju.217

Czas by mi nie starczył… (11:32–40)

³²I cóż jeszcze powiem? Zabraknie mi przecież czasu na opowiadanie o Gedeonie, Baraku, Samsonie, Jeftem, o Dawidzie, a także Samuelu i prorokach,218 ³³którzy przez wiarę pokonali królestwa, wykonali sprawiedliwość, dostąpili obietnic, zamknęli paszcze lwom,219 ³⁴zgasili moc ognia, umknęli ostrzom miecza, z niemocy nabrali mocy, stali się mężni na wojnie, zmusili do odwrotu obce wojska. ³⁵Kobiety otrzymały swoich zmarłych przez zmartwychwstanie; inni zaś zostali zamęczeni, nie przyjąwszy uwolnienia — aby dostąpić lepszego zmartwychwstania.220 ³⁶Inni jeszcze zaznali próby szyderstw i biczów, a nadto kajdan i więzienia:Inni jeszcze przeszli przez próbę szyderstw i biczów, a nadto kajdan i więzienia:^{° 37}byli kamienowani, przerzynani piłą, ginęli zabijani mieczem; tułali się w owczych i kozich skórach — pozbawieni wszystkiego, uciskani, krzywdzeni —221 ³⁸oni, których świat nie był godny — błąkający się po pustkowiach i górach, po jaskiniach i rozpadlinach ziemi.222 ³⁹A ci wszyscy, choć otrzymali świadectwo przez wiarę, nie otrzymali obietnicy,223 ⁴⁰bo Bóg przewidział dla nas coś lepszego — aby nie bez nas zostali uczynieni pełnymi.224

Bieg, wpatrzenie i karcenie synów (12:1–13)

12¹Przeto i my — mając wokół siebie tak wielki obłok świadków,225 odłożywszy wszelki ciężar i grzech, który tak łatwo oplata — biegnijmy z wytrwałością w leżącym przed nami wyścigu, ²wpatrzeni w przewodnika i dopełniciela wiary — Jezusa,226 który zamiast leżącej przed Nim radości zniósł krzyż, wzgardziwszy hańbą — i zasiada po prawicy tronu Boga. ³Rozważcie bowiem Tego, który zniósł taki sprzeciw grzeszników przeciw samym sobie227 — abyście nie zmęczyli się, słabnąc w waszych duszach. ⁴Jeszcze nie aż do krwi stawiliście opór, walcząc przeciw grzechowi,228 ⁵a zapomnieliście o zachęcie, która przemawia do was jak do synów: „Synu mój, nie lekceważ karcenia Pana ani nie słabnij, gdy On cię upomina;229 ⁶bo kogo Pan miłuje, tego karci — a biczuje każdego syna, którego przyjmuje”. ⁷Znoście to jako karcenie:230 Bóg obchodzi się z wami jak z synami. Bo gdzież syn, którego ojciec nie karci? ⁸A jeśli jesteście bez karcenia, którego towarzyszami stali się wszyscy — to jesteście dziećmi nieprawymi, a nie synami.231 ⁹Nadto: mieliśmy ojców naszego ciała jako karcących — i szanowaliśmy ich; czyż nie o wiele bardziej poddamy się Ojcu duchów — i będziemy żyć?232 ¹⁰Tamci bowiem karcili nas przez niewiele dni, według swojego uznania — Ten zaś ku pożytkowi: abyśmy otrzymali udział w Jego świętości.233 ¹¹Żadne karcenie w swojej chwili nie wydaje się radością, lecz smutkiem — później jednak oddaje tym, którzy są przez nie wyćwiczeni, pokojowy owoc sprawiedliwości.234 ¹²Dlatego opadłe ręce i omdlałe kolana wyprostujcie235 ¹³i czyńcie proste tory waszym stopom — aby to, co chrome, nie zwichnęło się, ale raczej zostało uzdrowione.236

Nie Synaj, lecz Syjon (12:14–29)

¹⁴Ścigajcie pokój ze wszystkimi — i uświęcenie, bez którego nikt nie zobaczy Pana;237 ¹⁵czuwajcie, aby nikt nie pozostał w tyle za łaską Boga, aby jakiś korzeń gorzkości, wyrastając w górę, nie czynił zamętu — i przez niego nie skalało się wielu;238 ¹⁶aby nie było wśród was rozpustnika albo bezbożnego jak Ezaw, który za jeden posiłek sprzedał swoje pierworództwo.239 ¹⁷Wiecie przecież, że i potem, gdy chciał odziedziczyć błogosławieństwo, został odrzucony: nie znalazł bowiem miejsca na zmianę zdania — choć ze łzami go szukał.240 ¹⁸Nie przystąpiliście bowiem do namacalnej góry241, płonącej ogniem — do mroku i ciemności, i nawałnicy, ¹⁹do dźwięku trąby i głosu słów — którego słuchacze wyprosili sobie, by nie kierowano do nich dalszego słowa; ²⁰nie mogli bowiem unieść tego rozkazu: „Nawet jeśli zwierzę dotknie góry, zostanie ukamienowane”; ²¹a tak straszliwe było to zjawisko, że Mojżesz powiedział: „Przerażony jestem i drżący”.242 ²²Ale przystąpiliście do góry Syjon i do miasta Boga żywego — Jeruzalem niebiańskiego — i do miriad aniołów, do uroczystego zgromadzenia,243 ²³i do kościoła pierworodnych, zapisanych w niebiosach, i do Boga — sędziego wszystkich, i do duchów sprawiedliwych uczynionych pełnymi,244 ²⁴i do pośrednika nowego przymierza — Jezusa, i do krwi pokropienia, która mówi lepiej niż Abel.245 ²⁵Uważajcie, abyście nie wzbraniali się przed Tym, który mówi. Jeśli bowiem tamci nie uszli, gdy wzbraniali się przed pouczającym na ziemi — o ileż bardziej nie ujdziemy my, jeśli odwracamy się od Tego z niebios!246 ²⁶Jego głos wstrząsnął wtedy ziemią — teraz zaś obiecał, mówiąc: „Jeszcze raz ja wstrząsnę nie tylko ziemią, ale i niebem”.247 ²⁷A owo „jeszcze raz” wskazuje na przeniesienie rzeczy wstrząsanych — jako uczynionych — aby trwały te, które nie są wstrząsane.248 ²⁸Dlatego — otrzymując królestwo, którym nic nie wstrząśnie — miejmy wdzięczność, a przez nią służmy Bogu tak, jak Mu się podoba: z bogobojnością i lękiem,249 ²⁹bo i nasz Bóg jest ogniem trawiącym.250

Miłość braterska i ołtarz poza obozem (13:1–16)

13¹Miłość braterska niech trwa.251 ²Nie zapominajcie o miłości do obcych — przez nią bowiem niektórzy, nie wiedząc o tym, ugościli aniołów.252 ³Pamiętajcie o więźniach — jakbyście byli uwięzieni razem z nimi; o krzywdzonych — bo i sami jesteście w ciele.253 ⁴Małżeństwo niech będzie we czci u wszystkich, a łoże nieskalane — rozpustników bowiem i cudzołożników będzie sądził Bóg.254 ⁵Niech wasze postępowanie będzie wolne od miłości pieniędzy; poprzestawajcie na tym, co jest. On sam bowiem powiedział: „Nigdy cię nie porzucę ani nigdy cię nie opuszczę”,255 ⁶tak że możemy śmiało mówić: „Pan moim pomocnikiem — nie będę się bał; co mi uczyni człowiek?”.256 ⁷Pamiętajcie o waszych przewodzących — tych, którzy mówili wam słowo Boga; przypatrując się temu, jak zakończyła się ich droga, naśladujcie ich wiarę.257 ⁸Jezus Chrystus wczoraj i dziś ten sam — i na wieki.258 ⁹Nie dajcie się unosić różnorodnym i obcym naukom: dobrze bowiem, aby serce było umacniane łaską — nie pokarmami, które nie pomogły tym, co według nich postępują.259 ¹⁰Mamy ołtarz, z którego nie mają prawa jeść ci, którzy służą przybytkowi.260 ¹¹Bo ciała tych zwierząt, których krew arcykapłan wnosi za grzech do Miejsca Najświętszego, palone są poza obozem.261 ¹²Dlatego i Jezus — aby uświęcić lud przez własną krew — cierpiał poza bramą. ¹³Wyjdźmy więc do Niego poza obóz, niosąc Jego zniewagę;262 ¹⁴nie mamy tu bowiem trwającego miasta, ale szukamy tego przyszłego.263 ¹⁵Przez Niego więc składajmy Bogu nieustannie ofiarę chwały — to jest owoc warg wyznających Jego imię.264 ¹⁶A nie zapominajcie o czynieniu dobra i o wspólnocie darów — bo w takich ofiarach Bóg ma upodobanie.265

Wielki pasterz owiec — i łaska (13:17–25)

¹⁷Słuchajcie waszych przewodzących i ustępujcie im — oni bowiem czuwają nad waszymi duszami jako ci, którzy zdadzą rachunek;266 aby czynili to z radością, a nie wzdychając — bo to byłoby wam bez pożytku. ¹⁸Módlcie się za nas; jesteśmy bowiem przekonani, że mamy dobre sumienie — pragnąc we wszystkim dobrze postępować.267 ¹⁹A tym usilniej proszę, byście to czynili — abym tym szybciej został wam przywrócony. ²⁰A Bóg pokoju, który wyprowadził z martwych wielkiego pasterza owiec — we krwi wiecznego przymierza — naszego Pana Jezusa,268 ²¹niech was wyposaży we wszystko, co dobre, ku pełnieniu Jego woli — czyniąc w nas to, co miłe przed Jego obliczem, przez Jezusa Chrystusa. Jemu chwała na wieki. Amen.269 ²²Proszę zaś was, bracia: znieście to słowo zachęty — przecież napisałem wam krótko.270 ²³Wiedzcie, że nasz brat Tymoteusz został uwolniony; jeśli przybędzie wkrótce, zobaczę was razem z nim.271 ²⁴Pozdrówcie wszystkich waszych przewodzących i wszystkich świętych. Pozdrawiają was ci z Italii.272 ²⁵Łaska z wami wszystkimi.273