Przekład otwarty szkic – przed redakcją

List do Efezjan

Słowniczek ↓Przypisy ↓
⤓ Pobierz
Wydanie
Aparat

Wydanie dosłowne z przypisami – pełny aparat tn/tc/sn, wstęp i słowniczek.

Każde zdanie w osobnej linii; wcięcie = zdanie podrzędne wewnątrz zdania nadrzędnego (rozbiór wg drzew składniowych – zob. kolofon).

Funkcje w zdaniu – kolor polskiego słowa to funkcja jego greckiej kotwicy (wyrównanie 1:1; bez wyrównania koloruje się tylko greka w trybie studium): podmiot orzeczenie dopełnienie dopełnienie dalsze orzecznik okolicznik poza zdaniem (wołacz, temat wysunięty, formuła) – klamry ⌜…⌝ obejmują zdania podrzędne (kolor klamry i spójnika = funkcja tego zdania w zdaniu nadrzędnym); szare = bez oznaczenia. Najedź na słowo lub klamrę, by zobaczyć nazwę funkcji. Legenda pływa też przy dolnej krawędzi, póki tryb jest włączony.

Czasy w WYWODZIE listu pracują inaczej niż w opowiadaniu: oś wywodu – teraźniejszy · przywołane fakty – aoryst · stan, który trwa – perfekt (częsty nośnik argumentu) · zapowiedź – przyszły · fragmenty opowieści – imperfekt zaprzeszły · poza indikatiwem – imiesłów, bezokolicznik, tryb łączący rozkazujący. Te ostatnie nie dostają koloru czasu, bo grecki czas niesie w nich aspekt, a nie moment – dostają sam znacznik, żeby było widać, że to czasowniki, a nie że zabrakło danych. Wezwania (tryb rozkazujący) to oś zachęty, nie czasów. Legenda pływa też przy dolnej krawędzi, póki tryb jest włączony.

Odnośniki w tekście to przypisy: tn przekładowe, tc tekstowe, sn studyjne – kliknij, aby otworzyć.

oś wywoduteraźniejszy
przywołaneaoryst – fakty, na których wywód stoi
stan trwaperfekt
zapowiedźprzyszły
opowieśćimperfekt zaprzeszły
poza indikatiwemimiesłów / bezokolicznik / łączący rozkazujący
podmiot orzeczenie dopełnienie dopełnienie dalsze orzecznik okolicznik
klamry ⌜…⌝ = zdanie podrzędne; kolor klamry i spójnika = jego funkcja w zdaniu nadrzędnym
O księdze – zamysł autora i filozofia czytania

Gdy Pawła pojmano w Jerozolimie, zarzut brzmiał, że wprowadził do świątyni Greków: widziano go wcześniej w mieście z Trofimem z Efezu (Dz 21:28–29). Dziedziniec, o który chodziło, odgradzała kamienna balustrada, a tablice na niej, po grecku i po łacinie, zabraniały cudzoziemcowi wejścia dalej pod karą śmierci; opisuje ją Józef Flawiusz (I w.). Od tamtego dnia Paweł jest więźniem i najpewniej w tych samych kajdanach pisze ten list (3:1; 6:20). A pisze w nim, że Chrystus „zburzył mur przegrody” (2:14), „aby z dwóch stworzyć w sobie jednego nowego człowieka” (2:15). Ten, kto to pisze, zna cenę tamtego muru.

Zamysł autora – jak go rozumiemy

Zamysł, jaki w tym liście widzimy: najpierw pokazać, co Bóg postanowił i uczynił w Chrystusie, a dopiero z tego wyprowadzić wezwania. Bóg zamierzył „scalić wszystko w Chrystusie – to, co w niebiosach, i to, co na ziemi” (1:10). Tajemnicą, która „w innych pokoleniach nie została oznajmiona synom ludzkim” (3:5), list nazywa jedno zdanie: „że poganie są współdziedzicami i współczłonkami ciała, i współuczestnikami obietnicy w Chrystusie Jezusie przez ewangelię” (3:6). Trzy słowa zaczynają się tym samym przedrostkiem „współ-”. Środkowe, „współczłonkami ciała”, jest po grecku jednym wyrazem, σύσσωμα (syssōma), którego słowniki nie znają sprzed tego listu. Rzecz była tak nowa, że zapewne trzeba było dla niej ukuć wyraz.

Słowo, którym list nazywa „mur przegrody” (2:14), to po grecku zwykła ściana działowa między dwoma domami, znana z umów sprzedaży. Czy Paweł myślał także o tamtej świątynnej balustradzie, nie wiemy. Wiemy, kogo ten mur dzielił – Żydów i pogan – i co się z nimi stało w Chrystusie: ci, którzy byli „obcymi i przybyszami” (2:19), są teraz „domownikami Boga” (2:19), jeden dom zamiast dwóch. Po co to wszystko, list mówi wprost: „aby teraz zwierzchnościom i władzom w miejscach niebiańskich została oznajmiona przez kościół wieloraka mądrość Boża” (3:10). Kościół z Żydów i pogan to w tym liście miejsce, w którym moce mają zobaczyć, kim jest Bóg.

Nie trzeba świątyni, żeby postawić mur, i nie trzeba starożytności, żeby pytać, w czyich rękach jest świat. Ten list na jedno i drugie odpowiada tym samym zdaniem: „On sam bowiem jest naszym pokojem” (2:14). A Paweł modli się o to, by ci, do których pisze, zdołali „poznać miłość Chrystusa przewyższającą wiedzę” (3:19). O to samo chodzi w tym przekładzie: poznać Go, i przez to bardziej Go pokochać.

Jak tę księgę czytamy

Po pierwsze: długimi zdaniami, bo tak pisze autor. Błogosławieństwo otwierające list, od 1:3 do 1:14, jest w wydaniu greckim, z którego tłumaczymy, jednym zdaniem: dwieście dwa słowa bez kropki. Polszczyzna tyle naraz nie uniesie, więc dzielimy je na sześć zdań, ale tniemy tam, gdzie grecki sam zostawia szew: przy imiesłowach i przy „W Nim”, które trzy razy zaczyna nowe ogniwo (1:7; 1:11; 1:13), i zostawiamy refren: „ku pochwale chwały swojej łaski” (1:6), „ku pochwale Jego chwały” (1:12; 1:14).

Po drugie: słowo, które wraca, wraca tym samym słowem. „W miejscach niebiańskich” pada pięć razy i tylko w tym liście: tam Bóg błogosławi (1:3), tam posadził Chrystusa po swojej prawicy (1:20), tam razem z Nim posadził wierzących (2:6), tam zwierzchności i władze mają poznać Jego mądrość (3:10) i tam toczy się zmaganie (6:12). Jedno miejsce od błogosławieństwa do walki. Tak samo „chodzić” o sposobie życia, osiem razy, od tego, jak adresaci kiedyś chodzili (2:2), po „Uważajcie więc pilnie, jak chodzicie” (5:15); i „jeden”, które w trzech wersetach wraca siedem razy (4:4–6).

Po trzecie: obraz zostaje w tekście, sens idzie do przypisu albo do wydania czytelniczego. „Z krwią i ciałem” (6:12), „przepasawszy biodra prawdą” (6:14), „na twarz się nie patrzy” (6:9): tak mówi grecki i tak mówi wydanie główne. Czytelnicze powie w 6:9 wprost: dla Niego nie ma znaczenia, kim ktoś jest. Takich różnic jest tu niewiele; każda jest podkreślona.

Po czwarte: naukę o domu (5:21–6:9) tłumaczymy tak, jak stoi, i mówimy, gdzie polszczyzna nie nadąża. Całość otwiera „będąc poddani jedni drugim w bojaźni Chrystusa” (5:21); w 5:22 tekst bazowy, za najstarszym papirusem i Kodeksem Watykańskim, nie ma już czasownika, więc „bądźcie poddane” stoi kursywą, jako dopowiedzenie. Jeden grecki rdzeń bojaźni oddajemy trzema zwrotami: „w bojaźni Chrystusa” (5:21), „niech ma respekt dla męża” (5:33), „ze strachem i drżeniem” (6:5), bo polskie „bać się męża” to strach, a grecki mówi o poważaniu i szacunku. Jak daleko sięga wzajemność z 5:21, przypisy referują, nie rozstrzygając.

Po piąte: tłumaczymy tekst bazowy SBLGNT i nigdzie w tej księdze od niego nie odstępujemy. Gdzie rękopisy się rozchodzą, mówi o tym przypis tekstowy: już przy słowach „w Efezie” (1:1), a w 6:12 tam, gdzie najstarsze świadectwa dzielą się między „nasze” a „wasze” zmaganie. Każda niebanalna decyzja stoi z alternatywami w jawnym dzienniku decyzji.

Kto, do kogo, kiedy

List podpisuje Paweł (1:1) i podpisuje się raz jeszcze w środku: „ja, Paweł, więzień Chrystusa Jezusa” (3:1). Już Erazm (XVI w.) zauważył, że styl tego pisma tak odbiega od innych listów Pawła, iż mogłoby uchodzić za cudze, gdyby nie to, że serce i umysł Pawła przyznają je jemu. Od Schleiermachera (XIX w.) część uczonych czyta je jako dzieło ucznia piszącego w imieniu mistrza; pierwszym, który cytuje je jako list Pawła do Efezjan, jest Ireneusz (II w.). Sporu nie rozstrzygamy; przekład idzie za tym, co list mówi o sobie.

Do kogo, tu zaczyna się zagadka. Paweł spędził w Efezie trzy lata (Dz 20:31): w mieście Artemidy, w którym ci, co uprawiali magię, znieśli swoje księgi i spalili je na oczach wszystkich, a gdy policzono ich wartość, wyszło pięćdziesiąt tysięcy srebrników (Dz 19:19). Gdy żegnał się ze starszymi tamtejszego kościoła, płakali i całowali go (Dz 20:37). Tymczasem list „do świętych, którzy są w Efezie” (1:1) nikogo nie pozdrawia po imieniu, a o wierze adresatów Paweł pisze, że o niej usłyszał (1:15), i to samo zakłada w drugą stronę: że oni o jego posłudze słyszeli (3:2). Do tego najstarsze rękopisy w ogóle nie mają słów „w Efezie”; świadków wylicza przypis przy 1:1. Stąd stary domysł, który w XVII wieku wysunął Ussher: że to list okólny do kilku kościołów Azji, a nazwę miasta wpisywano przy przepisywaniu. Nie rozstrzygamy; tytuł „Do Efezjan” noszą także rękopisy bez tych słów.

Skąd i kiedy, list nie mówi. Mówi, że pisze człowiek „w kajdanach” (6:20), tym samym słowem, którym Dzieje nazywają łańcuch Pawła w Rzymie (Dz 28:20); dlatego czytamy te kajdany jako ciąg dalszy tamtego pojmania w Jerozolimie, choć miasta nie rozstrzygamy. List niesie Tychik, ten sam, który niesie List do Kolosan: dwa wersety o nim brzmią w obu listach niemal słowo w słowo (6:21–22; Kol 4:7–8). Oba listy idą więc razem; daty nie rozstrzygamy.

Jak jest zbudowany

Dwie połowy, a między nimi punkt zwrotny: „Proszę więc was” (4:1). W pierwszej Paweł prawie o nic ich jeszcze nie prosi: w trzech rozdziałach stoi jedno jedyne polecenie, „pamiętajcie” (2:11), i jedna prośba, „abyście nie zniechęcali się” (3:13), a w trzech ostatnich poleceń jest czterdzieści, licząc z dwoma w przytoczonej pieśni (5:14). Pierwsza połowa jest zbudowana jak nabożeństwo: błogosławieństwo (1:3), dziękczynienie (1:16), modlitwa (1:17), potem wykład o pojednaniu, znów modlitwa, tym razem na kolanach – „zginam kolana przed Ojcem” (3:14) – i jedyne w liście „Amen” (3:21). Dopiero po tym „Amen” przychodzi kazanie: jedno ciało i dary (4:1–16), stary i nowy człowiek, ciemność i światłość (4:17–5:14), mądre życie w Duchu (5:15–20), dom (5:21–6:9) i zbroja (6:10–20).

I jedna klamra spina całość. Dwa słowa, „potęga” i „siła”, padają w liście tylko dwa razy, i to razem: najpierw o tym, co Bóg zdziałał „według działania potęgi Jego siły” (1:19), gdy wzbudził Chrystusa z martwych (1:20), a potem jako rozkaz: „umacniajcie się w Panu i w potędze Jego siły” (6:10). Ta sama moc, która wzbudziła Chrystusa, ma trzymać tych, którzy stoją. Bo list, który osiem razy mówi o chodzeniu, na koniec wzywa, by stanąć: „Stańcie więc” (6:14), w zbroi, która u Izajasza jest zbroją samego Boga (Iz 59:17). Pisze to człowiek, który sam stoi w łańcuchu i prosi, by modlili się także za niego, „aby mi dano słowo, gdy otwieram usta” (6:19).

Tekst tej księgi idzie tu za lekcjami wydania Nestle–Aland 28 w 4 miejscach (oznaczonych ‡); przypisy, słowniczek i studium opisują tekst SBLGNT. Zob. Różnice wydań greckich.

Pozdrowienie: Paweł do świętych i wiernych w Chrystusie (1:1–2)

11Paweł, apostoł Chrystusa Jezusa z woli Boga – do świętych, którzy są w Efezie, i wiernych w Chrystusie Jezusie: 2Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i od Pana Jezusa Chrystusa.

Błogosławiony Bóg: wybór, odkupienie i pieczęć Ducha (1:3–14)

3Błogosławiony Bóg i Ojciec naszego Pana Jezusa Chrystusa, który pobłogosławił nas wszelkim duchowym błogosławieństwem w miejscach niebiańskich w Chrystusie, 4tak jak wybrał nas w Nim przed założeniem świata, abyśmy byli świętymi i bez skazy przed Nim w miłości. 5Wcześniej przeznaczył nas do usynowienia przez Jezusa Chrystusa dla siebie, według upodobania swojej woli, 6ku pochwale chwały swojej łaski, którą nas obdarzył w Umiłowanym. 7W Nim mamy odkupienie przez Jego krew – odpuszczenie upadków – według bogactwa Jego łaski, 8której nam obficie przysporzył we wszelkiej mądrości i roztropności. 9Oznajmił nam tajemnicę swojej woli, według swojego upodobania, które zamierzył w Nim, 10aby je wykonać w pełni czasów: scalić wszystko w Chrystusie – to, co w niebiosach, i to, co na ziemi – w Nim. 11W Nim też zostaliśmy uczynieni dziedzictwem, wcześniej przeznaczeni według zamiaru Tego, który wszystko działa według postanowienia swojej woli, 12abyśmy byli ku pochwale Jego chwały, my, którzy wcześniej złożyliśmy nadzieję w Chrystusie. 13W Nim i wy, usłyszawszy słowo prawdy – ewangelię waszego zbawienia – w Nim też, uwierzywszy, zostaliście opieczętowani Duchem obietnicy, Świętym, 14który jest zadatkiem naszego dziedzictwa, na odkupienie własności, ku pochwale Jego chwały.

Modlitwa o poznanie; Chrystus ponad wszelką władzą, głową kościoła (1:15–23)

15Dlatego i ja, usłyszawszy o waszej wierze w Panu Jezusie i o miłości do wszystkich świętych, 16nie przestaję dziękować za was, gdy wspominam was w moich modlitwach, 17aby Bóg naszego Pana Jezusa Chrystusa, Ojciec chwały, dał wam Ducha mądrości i objawienia w poznaniu Go 18– oświecone oczy waszego serca – abyście wiedzieli, czym jest nadzieja Jego powołania, czym bogactwo chwały Jego dziedzictwa wśród świętychi oświecił oczy waszego serca, abyście wiedzieli, czym jest nadzieja Jego powołania, czym bogactwo chwały Jego dziedzictwa wśród świętych° 19i czym niezmierna wielkość Jego mocy dla nas, wierzących, według działania potęgi Jego siły, 20które zdziałał w Chrystusie, gdy wzbudził Go z martwych i posadził po swojej prawicy w miejscach niebiańskich, 21ponad wszelką zwierzchnością i władzą, i mocą, i panowaniem, i wszelkim imieniem wymienianym nie tylko w tym wieku, ale i w przyszłym; 22i wszystko poddał pod Jego stopy, a Jego dał jako głowę ponad wszystkim kościołowi, 23który jest Jego ciałem, pełnią Tego, który napełnia wszystko we wszystkim.

Ożywieni razem z Chrystusem, zbawieni łaską (2:1–10)

21I was, martwych w upadkach i w waszych grzechach,I wy byliście martwi w upadkach i w waszych grzechach,° 2w których kiedyś chodziliście według wieku tego świata, według władcy władzy powietrza, ducha, który teraz działa w synach oporu; 3wśród nich i my wszyscy postępowaliśmy kiedyś w pożądaniach naszego ciała, czyniąc wolę ciała i umysłów, i byliśmy z natury dziećmi gniewu, jak i pozostali – 4Bóg zaś, bogaty w miłosierdzie, z powodu swojej wielkiej miłości, którą nas umiłował, 5i nas, martwych w upadkach, ożywił razem z Chrystusem – łaską jesteście zbawieni – 6i razem wzbudził, i razem posadził w miejscach niebiańskich w Chrystusie Jezusie, 7aby okazać w nadchodzących wiekach niezmierne bogactwo swojej łaski w dobroci dla nas w Chrystusie Jezusie. 8Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę; i to nie z was, Boży jest ten dar; 9nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił. 10Jego bowiem jesteśmy dziełem, stworzeni w Chrystusie Jezusie do dobrych uczynków, które Bóg wcześniej przygotował, abyśmy w nich chodzili.

Poganie i Izrael: jeden nowy człowiek, jedna świątynia (2:11–22)

11Dlatego pamiętajcie, że kiedyś wy, poganie w ciele, zwani nieobrzezaniem przez tak zwane obrzezanie w ciele, ręką uczynione – 12że byliście w owym czasie bez Chrystusa, wyobcowani ze społeczności Izraela i obcy przymierzom obietnicy, nadziei nie mając i bez Boga na świecie. 13Teraz zaś w Chrystusie Jezusie wy, którzy kiedyś byliście daleko, znaleźliście się blisko przez krew Chrystusa. 14On sam bowiem jest naszym pokojem, Ten, który z obojga uczynił jedno i zburzył mur przegrody – wrogość – w swoim ciele, 15pozbawiwszy mocy Prawo przykazań w postanowieniach, aby z dwóch stworzyć w sobie jednego nowego człowieka, czyniąc pokój, 16i pojednać jednych i drugich z Bogiem w jednym ciele przez krzyż, zabiwszy na nim wrogość; 17i przyszedłszy, ogłosił „pokój wam, dalekim, i pokój bliskim”; 18bo przez Niego jedni i drudzy mamy przystęp w jednym Duchu do Ojca. 19Dlatego więc już nie jesteście obcymi i przybyszami, lecz jesteście współobywatelami świętych i domownikami Boga, 20zbudowani na fundamencie apostołów i proroków, a kamieniem węgielnym jest sam Chrystus Jezus, 21w którym cała budowa, dopasowywana, wzrasta w świętą świątynię w Panu, 22w którym też wy jesteście razem budowani na mieszkanie Boga w Duchu.

Paweł i tajemnica Chrystusa (3:1–13)

31Z tego powodu ja, Paweł, więzień Chrystusa Jezusa za was, pogan – 2jeśli tylko usłyszeliście o udzielaniu łaski Bożej, którą mi dano dla was: 3tajemnica została mi oznajmiona przez objawienie, jak już napisałem pokrótce,że tajemnica została mi oznajmiona przez objawienie, jak już napisałem pokrótce,‡ 4z czego, czytając, możecie pojąć moje rozeznanie w tajemnicy Chrystusa, 5która w innych pokoleniach nie została oznajmiona synom ludzkim, jak teraz została objawiona Jego świętym apostołom i prorokom w Duchu,która w innych pokoleniach nie została oznajmiona ludziom, jak teraz została objawiona Jego świętym apostołom i prorokom w Duchu,° 6że poganie są współdziedzicami i współczłonkami ciała, i współuczestnikami obietnicy w Chrystusie Jezusie przez ewangelię, 7której stałem się sługą według daru łaski Bożej, którą mi dano według działania Jego mocy – 8mnie, mniejszemu od najmniejszego ze wszystkich świętych, została dana ta łaska – poganom głosić niezbadane bogactwo Chrystusa 9i oświecić wszystkich, jak wykonywana jest tajemnica ukryta od wieków w Bogu, który wszystko stworzył, 10aby teraz zwierzchnościom i władzom w miejscach niebiańskich została oznajmiona przez kościół wieloraka mądrość Boża, 11według zamiaru wieków, który urzeczywistnił w Chrystusie Jezusie, naszym Panu, 12w którym mamy śmiałość i przystęp z ufnością przez wiarę w Niego. 13Dlatego proszę, abyście nie zniechęcali się z powodu moich ucisków za was, które są waszą chwałą.

Modlitwa o moc i poznanie miłości Chrystusa (3:14–21)

14Z tego powodu zginam kolana przed Ojcem, 15od którego bierze nazwę każdy ród w niebiosach i na ziemi, 16aby dał wam według bogactwa swojej chwały, byście mocą zostali wzmocnieni przez Jego Ducha w wewnętrznym człowieku, 17by Chrystus zamieszkał przez wiarę w waszych sercach w miłości; zakorzenieni i ugruntowani, 18abyście zdołali ogarnąć umysłem wraz ze wszystkimi świętymi, czym jest szerokość i długość, i wysokość, i głębokość, 19i poznać miłość Chrystusa przewyższającą wiedzę, abyście zostali napełnieni aż do całej pełni Boga. 20Temu zaś, który może uczynić ponad wszystko, nieporównanie więcej, niż prosimy albo myślimy, według mocy, która działa w nas, 21Jemu chwała w kościele i w Chrystusie Jezusie na wszystkie pokolenia wieku wieków. Amen.

Wezwanie do jedności: jedno ciało, jeden Duch (4:1–6)

41Proszę więc was, ja, więzień w Panu, abyście chodzili w sposób godny powołania, którym zostaliście powołani, 2z całą pokorą i łagodnością, z cierpliwością, znosząc jedni drugich w miłości, 3gorliwie starając się zachować jedność Ducha w więzi pokoju. 4Jest jedno ciało i jeden Duch, jak i zostaliście powołani w jednej nadziei waszego powołania; 5jeden Pan, jedna wiara, jeden chrzest; 6jeden Bóg i Ojciec wszystkich, który jest nad wszystkimi i przez wszystkich, i we wszystkich.

Dary Chrystusa dla budowania ciała (4:7–16)

7Każdemu zaś z nas z osobna została dana łaska według miary daru Chrystusa. 8Dlatego mówi: „Wstąpiwszy na wysokość, poprowadził jeńców, dał ludziom dary”. 9A co znaczy to „wstąpił”, jeśli nie to, że również zstąpił do niższych części ziemi? 10Ten, który zstąpił, sam jest również Tym, który wstąpił ponad wszystkie niebiosa, aby napełnił wszystko. 11I On sam dał jednych jako apostołów, innych jako proroków, innych jako ewangelistów, innych jako pasterzy i nauczycieli, 12dla wyposażenia świętych do dzieła usługiwania, do budowania ciała Chrystusa, 13aż dojdziemy wszyscy do jedności wiary i poznania Syna Bożego, do dojrzałego człowieka, do miary dorosłości pełni Chrystusa, 14abyśmy już więcej nie byli niemowlętami, miotanymi falami i noszonymi każdym wiatrem nauki przez nieuczciwą grę ludzi, przez przebiegłość nastawioną na podstęp zwiedzenia, 15lecz, mówiąc prawdę w miłości, wzrastali we wszystkim ku Niemu, który jest głową – Chrystus. 16Z Niego całe ciało, dopasowywane i złączane przez każde spojenie zaopatrzenia według działania na miarę każdej części z osobna, sprawia wzrost ciała ku budowaniu siebie w miłości.

Nie jak poganie: odłożyć starego, przyoblec się w nowego człowieka (4:17–24)

17To więc mówię i oświadczam w Panu, abyście już więcej nie chodzili tak, jak i poganie chodzą w marności swojego myślenia, 18zaciemnieni w umyśle, wyobcowani z życia Boga, z powodu niewiedzy, która jest w nich, z powodu zatwardziałości ich serca. 19Oni, zobojętniali, samych siebie wydali rozpasaniu, by z chciwością uprawiać wszelką nieczystość. 20Wy zaś nie tak nauczyliście się Chrystusa, 21jeśli tylko Go usłyszeliście i w Nim was nauczono, tak jak prawda jest w Jezusie, 22abyście co do dawnego postępowania odłożyli starego człowieka, który ulega rozkładowi według pożądań zwodzenia, 23a byli odnawiani duchem waszego myślenia 24i przyoblekli się w nowego człowieka, który na wzór Boga został stworzony w sprawiedliwości i świątobliwości prawdy.

Mówcie prawdę, bądźcie dobrzy, naśladujcie Boga (4:25–5:2)

25Dlatego, odłożywszy kłamstwo, „mówcie prawdę, każdy ze swoim bliźnim”, bo jesteśmy członkami jedni drugich. 26„Gniewajcie się, a nie grzeszcie”; słońce niech nie zachodzi nad waszym rozgniewaniem, 27ani nie dawajcie miejsca diabłu. 28Kto kradnie, niech już więcej nie kradnie, lecz raczej niech się trudzi, wypracowując własnymi rękami dobro, aby miał czym się dzielić z tym, kto jest w potrzebie. 29Niech nie wychodzi z waszych ust żadne zgniłe słowo, lecz jeśli jakieś jest dobre do budowania, jakiego potrzeba, aby dało łaskę słuchającym.Niech nie wychodzi z waszych ust żadne zgniłe słowo, lecz tylko takie, które jest dobre do budowania, jakiego potrzeba, aby dało łaskę słuchającym.° 30I nie zasmucajcie Ducha Świętego Boga, w którym zostaliście opieczętowani na dzień odkupienia. 31Niech zostanie zabrana od was wszelka gorycz i wybuchy gniewu, i gniew, i krzyk, i oczernianie, wraz z wszelką złośliwością. 32Bądźcie jedni dla drugich dobrzy, serdeczni, darowując sobie nawzajem, jak i Bóg wam darował w Chrystusie.Bądźcie zaś jedni dla drugich dobrzy, serdeczni, darowując sobie nawzajem, jak i Bóg wam darował w Chrystusie.‡ 51Bądźcie więc naśladowcami Boga, jako umiłowane dzieci, 2i chodźcie w miłości, jak i Chrystus umiłował nas i wydał samego siebie za nas jako dar i ofiarę Bogu na miły zapach.

Kiedyś ciemność, teraz światłość w Panu (5:3–14)

3A niech nawet nie będzie wymieniana wśród was rozpusta ani wszelka nieczystość, ani chciwość, jak przystoi świętym, 4ani sprośność, ani głupia mowa, ani wulgarne żarty, które nie przystoją, lecz raczej dziękczynienie. 5To bowiem wiedzcie na pewno, że żaden rozpustnik ani nieczysty, ani chciwiec, to jest bałwochwalca, nie ma dziedzictwa w królestwie Chrystusa i Boga. 6Niech nikt was nie oszukuje pustymi słowami, bo z tego właśnie powodu nadchodzi gniew Boga na synów oporu. 7Nie bądźcie więc ich współuczestnikami; 8byliście bowiem kiedyś ciemnością, teraz zaś światłością w Panu; chodźcie jako dzieci światłości 9– owoc bowiem światłości jest we wszelkiej szlachetności i sprawiedliwości, i prawdzie – 10badając, co jest miłe Panu; 11i nie miejcie udziału w bezowocnych uczynkach ciemności, lecz raczej je nawet obnażajcie, 12o tym bowiem, co oni czynią w ukryciu, wstyd jest nawet mówić; 13wszystko zaś obnażane przez światłość zostaje objawione, 14wszystko bowiem, co zostaje objawione, jest światłością. Dlatego mówi: «Obudź się, śpiący, i powstań z martwych, a zajaśnieje ci Chrystus».

Chodzić jak mądrzy, napełniani w Duchu (5:15–21)

15Uważajcie więc pilnie, jak chodzicie, nie jak niemądrzy, lecz jak mądrzy, 16wykupując czas, bo dni są złe. 17Dlatego nie bądźcie bezmyślni, lecz rozumiejcie, jaka jest wola Pana; 18i nie upijajcie się winem, w czym jest hulaszczość, lecz bądźcie napełniani w Duchu, 19mówiąc do siebie nawzajem psalmami i hymnami, i pieśniami duchowymi, śpiewając i grając waszym sercem Panu,mówiąc do siebie nawzajem w psalmach i hymnach, i pieśniach duchowych, śpiewając i grając waszym sercem Panu,‡ 20dziękując zawsze za wszystko w imieniu naszego Pana Jezusa Chrystusa Bogu i Ojcu, 21będąc poddani jedni drugim w bojaźni Chrystusa.

Żony i mężowie: Chrystus i kościół (5:22–33)

22Żony, bądźcie poddane własnym mężom jak Panu, 23bo mąż jest głową żony, jak i Chrystus głową kościoła, On sam jest Zbawicielem ciała. 24Ale jak kościół jest poddany Chrystusowi, tak i żony mężom we wszystkim. 25Mężowie, miłujcie żony, jak i Chrystus umiłował kościół i wydał samego siebie za niego, 26aby go uświęcić, oczyściwszy kąpielą wody przez słowo, 27aby samemu postawić przed sobą kościół w chwale, niemający plamy ani zmarszczki, ani niczego takiego, lecz aby był święty i bez skazy. 28Tak i mężowie powinni miłować swoje żony jak swoje ciała; kto miłuje swoją żonę, miłuje siebie samego, 29nikt bowiem nigdy nie znienawidził swojego ciała, lecz je żywi i pielęgnuje, jak i Chrystus kościół, 30bo jesteśmy członkami Jego ciała. 31„Dlatego człowiek opuści ojca i matkę i przylgnie do swojej żony, i tych dwoje będzie jednym ciałem”. 32Ta tajemnica jest wielka, ja zaś mówię o Chrystusie i o kościele. 33Jednak i wy – każdy z osobna niech tak miłuje swoją żonę jak siebie samego, a żona niech ma respekt dla męża.

Dzieci i rodzice, niewolnicy i panowie (6:1–9)

61Dzieci, słuchajcie waszych rodziców w Panu, bo to jest sprawiedliwe. 2„Czcij swojego ojca i matkę”, co jest pierwszym przykazaniem z obietnicą, 3„aby ci było dobrze i abyś długo żył na ziemi”. 4A wy, ojcowie, nie gniewajcie waszych dzieci, lecz wychowujcie je w karceniu i napominaniu Pana. 5Niewolnicy, słuchajcie tych, którzy są panami według ciała, ze strachem i drżeniem, w prostocie waszego serca, jak Chrystusa, 6nie służąc dla oka, jak ci, którzy przypochlebiają się ludziom, lecz jak niewolnicy Chrystusa, czyniąc wolę Boga, z duszy 7służąc z życzliwością, jak Panu, a nie ludziom, 8wiedząc, że każdy, cokolwiek uczyni dobrego, odbierze to od Pana, czy niewolnik, czy wolny.wiedząc, że każdy, jeśli uczyni coś dobrego, odbierze to od Pana, czy niewolnik, czy wolny.‡ 9A wy, panowie, czyńcie wobec nich to samo, zaprzestając gróźb, wiedząc, że i ich, i wasz Pan jest w niebiosach, a u Niego na twarz się nie patrzy.A wy, panowie, czyńcie wobec nich to samo, zaprzestając gróźb, wiedząc, że i ich, i wasz Pan jest w niebiosach, a dla Niego nie ma znaczenia, kim ktoś jest.°

Cała zbroja Boga; modlitwa w Duchu (6:10–20)

10Na koniec umacniajcie się w Panu i w potędze Jego siły. 11Przyobleczcie się w całą zbroję Boga, abyście mogli stanąć przeciw podstępom diabła; 12bo nie zmagamy się z krwią i ciałem, lecz ze zwierzchnościami, z władzami, z rządcami świata tej ciemności, z duchowymi istotami zła w miejscach niebiańskich. 13Dlatego weźcie całą zbroję Boga, abyście mogli przeciwstawić się w dzień zły i, wszystkiego dokonawszy, stać. 14Stańcie więc, przepasawszy biodra prawdą i przyoblekłszy się w pancerz sprawiedliwości, 15i obuwszy stopy w gotowość ewangelii pokoju, 16przy tym wszystkim wziąwszy tarczę wiary, którą będziecie mogli zgasić wszystkie płonące strzały Złego; 17i hełm zbawienia przyjmijcie, i miecz Ducha, to jest słowo Boga, 18przez wszelką modlitwę i prośbę modląc się w każdym czasie w Duchu i w tym celu czuwając z całą wytrwałością i prośbą za wszystkich świętych, 19i za mnie, aby mi dano słowo, gdy otwieram usta, by ze śmiałością oznajmić tajemnicę ewangelii, 20dla której sprawuję poselstwo w kajdanach, abym w niej przemawiał śmiało, jak mówić mi trzeba.

Tychik; pozdrowienie końcowe (6:21–24)

21Abyście zaś i wy znali moje sprawy – to, jak mi się wiedzie – wszystko da wam poznać Tychik, umiłowany brat i wierny sługa w Panu, 22którego posyłam do was właśnie po to, abyście poznali nasze sprawy i aby dodał zachęty waszym sercom. 23Pokój braciom i miłość z wiarą od Boga Ojca i Pana Jezusa Chrystusa. 24Łaska ze wszystkimi, którzy miłują naszego Pana Jezusa Chrystusa w niezniszczalności.

Wczytywanie widoku studium…

Słowniczek – słowa klucze księgi

Najważniejsze słowa tej księgi i to, jak je konsekwentnie oddajemy: greckie hasło z transliteracją, numer Stronga, polskie oddanie i miejsca wystąpień. Hasła stoją w porządku alfabetu greckiego. Gdy słowo ma w tej księdze kilka oddań, każde stoi pod nim w osobnym wierszu, ze swoimi miejscami. Przy części haseł krótka notka mówi, co słowo znaczy i gdzie w tej księdze warto się przy nim zatrzymać. Słowa klucze wszystkich ksiąg razem, z oddaniem w każdej księdze: Słowniczek grecko-polski.

ἀήρ aēr G109
powietrze ww. 2:2 Powietrze otaczające ziemię. W zwrocie „władcy władzy powietrza” (2:2) Abbott-Smith widzi w nim dziedzinę demonów; zob. przypis przy 2:2.
ἄθεος atheos G112
bez Boga ww. 2:12 Bez Boga, nie znając prawdziwego Boga; w Nowym Testamencie słowo pada tylko tutaj, o poganach, którzy mieli wielu bogów. Nie „ateista” w dzisiejszym znaczeniu.
αἰσχρός aischros G150
wstyd ww. 5:12 (wstyd jest) W 5:12 orzecznik: „wstyd jest nawet mówić”; dosłownie „haniebne”. Z tej samej rodziny greckiej co αἰσχρότης (aischrotēs), „sprośność” w 5:4.
αἰσχρότης aischrotēs G151
sprośność ww. 5:4 Nieprzyzwoitość w mowie i w postępowaniu; ten sam rdzeń co „sprośną mowę” w Kol 3:8. Zob. przypis przy 5:4.
ἀκάθαρτος akathartos G169
nieczysty ww. 5:5 Człowiek nieczysty moralnie; ta sama rodzina co „nieczystość” (5:3; 4:19).
ἄκαρπος akarpos G175
bezowocny ww. 5:11 Przeczenie słowa „owoc”: naprzeciw „owoc bowiem światłości” (5:9) stoi „w bezowocnych uczynkach ciemności” (5:11); grecki i polski mają tu ten sam rdzeń.
ἀκριβῶς akribōs G199
pilnie ww. 5:15 O dokładności i staranności. W 5:15 należy do rozkazu: „Uważajcie więc pilnie”, czyli pilna ma być uwaga; zob. przypis przy 5:15.
ἀκρογωνιαῖος akrogōniaios G204
kamień węgielny ww. 2:20 Kamień narożny w fundamencie budowli. W greckim Starym Testamencie słowo stoi tylko w Iz 28:16, gdzie Bóg kładzie taki kamień w fundamenty Syjonu; zob. przypis przy 2:20.
ἀμφότεροι amphoteroi G297
oboje ww. 2:14 (z obojga) Jeden i drugi z dwóch. Po nijakim „z obojga uczynił jedno” (2:14) to samo słowo mówi o ludziach, Żydach i poganach jako dwóch grupach: „jednych i drugich” (2:16), „jedni i drudzy” (2:18).
jedni i drudzy ww. 2:16 (jednych i drugich), 2:18
ἀνακεφαλαιόω anakephalaioō G346
scalić ww. 1:10 Dosłownie „podsumować, zebrać w całość”; czasownik pochodzi od słowa „suma, rzecz główna” (κεφάλαιον, kephalaion). Zob. przypis przy 1:10.
ἀναλαμβάνω analambanō G353
wziąć ww. 6:13, 6:16 Złożenie od λαμβάνω (lambanō), „wziąć”. Grecki zmienia przy zbroi czasowniki i każdy ma po polsku własne słowo: „Przyobleczcie się” (6:11), „weźcie” (6:13), „wziąwszy tarczę wiary” (6:16), „przyjmijcie” (6:17).
ἀνεξιχνίαστος anexichniastos G421
niezbadany ww. 3:8 Dosłownie: taki, którego tropu nie da się wyśledzić (ἴχνος, ichnos, „ślad stopy”). W greckim Starym Testamencie mówi o dziełach Boga (Hi 5:9; 9:10), w Nowym jeszcze w Rz 11:33, o Jego drogach. Zob. przypis przy 3:8.
ἀνήρ anēr G435
człowiek ww. 4:13 Po grecku słowo na dorosłego mężczyznę w przeciwieństwie do dziecka (por. 4:14). Jeden człowiek, choć mowa o wszystkich: cały kościół. W 5:22-33 to samo słowo znaczy męża. Zob. przypis przy 4:13.
mąż ww. 5:22, 5:23, 5:24, 5:25, 5:28, 5:33 Mąż jako małżonek, tak jak w Kol 3:18-19. W 4:13 to samo słowo nazywa dorosłego w przeciwieństwie do dziecka; zob. przypis przy 4:13.
ἀνίημι aniēmi G447
zaprzestawać ww. 6:9 W 6:9 znaczy przestać coś robić: „zaprzestając gróźb”. W Hbr 13:5 to samo słowo znaczy porzucić kogoś: „Nigdy cię nie porzucę”.
ἀπειλή apeilē G547
groźba ww. 6:9
ἀρραβών arrabōn G728
zadatek ww. 1:14 Słowo z handlu: część zapłaty dana wcześniej jako gwarancja całości. Tak Paweł nazywa też Ducha w 2 Kor 1:22 i 5:5. Zob. przypis przy 1:14.
ἄρχων archōn G758
władca ww. 2:2 Ten, kto rządzi, tu władca złych mocy: „według władcy władzy powietrza” (2:2). Tak samo w J 12:31: „władca tego świata”. Zob. przypis przy 2:2.
ἄσοφος asophos G781
niemądry ww. 5:15 Przeczenie słowa „mądry” (σοφός, sophos), stąd „niemądrzy” obok „mądrzy”. Inne słowo niż „bezmyślni” w 5:17.
ἀσωτία asōtia G810
hulaszczość ww. 5:18 Trwonienie siebie i swojego: życie, które nie liczy się ze skutkami; tym samym rdzeniem Łk 15:13 opisuje młodszego syna. W 4:19 „rozpasaniu” to inne słowo greckie, ἀσέλγεια (aselgeia); zob. przypis przy 5:18.
ἀφθαρσία aphtharsia G861
niezniszczalność ww. 6:24 Stan tego, co nie ulega rozkładowi. W 4:22 ten sam rdzeń mówi o starym człowieku, który „ulega rozkładowi”. Ten sam zwrot stoi w 1 Kor 15:42, o ciele wskrzeszonym. Zob. przypis przy 6:24.
ἄφρων aphrōn G878
bezmyślny ww. 5:17 Ktoś, kto działa bez namysłu i nie używa rozumu. Inne słowo niż „niemądrzy” w 5:15.
βάθος bathos G899
głębokość ww. 3:18 Jeden z czterech wymiarów w 3:18; grecki nie mówi, czego są to wymiary. Zob. przypis przy 3:18.
βάπτισμα baptisma G908
chrzest ww. 4:5 Obrzęd chrztu; w 4:5 jeden z członów szeregu „jeden Pan, jedna wiara, jeden chrzest”. W Kol 2:12 pod tym samym polskim słowem stoi wyraz pokrewny βαπτισμός (baptismos), o tym samym obrzędzie; zob. przypis przy Kol 2:12.
βουλή boulē G1012
postanowienie ww. 1:11 Tak samo w Hbr 6:17. W 2:15 „w postanowieniach” stoi inne słowo greckie, δόγμα (dogma), w innym sensie: przepisy.
διάνοια dianoia G1271
umysł ww. 2:3, 4:18 Władza rozumienia: poganie są „zaciemnieni w umyśle” (4:18). Tak samo Hbr 8:10 i 10:16. Inne słowo niż νοῦς (nous, „myślenie”) w 4:17 i 4:23.
εἰδωλολάτρης eidōlolatrēs G1496
bałwochwalca ww. 5:5 Ta sama rodzina co „bałwochwalstwo” w Ga 5:20. W 5:5 „to jest bałwochwalca” może dotyczyć samego chciwca albo wszystkich trzech; Kol 3:5 mówi tak o chciwości: „chciwość, która jest bałwochwalstwem”. Zob. przypis przy 5:5.
ἐκκλησία ekklēsia G1577
kościół ww. 1:22, 3:10, 3:21, 5:23, 5:24, 5:25, 5:27, 5:29, 5:32 W 5:25-27 grecki mówi o kościele formami żeńskimi, jak o pannie młodej; po polsku „kościół” jest rodzaju męskiego. Zob. przypis przy 5:25.
ἐκτρέφω ektrephō G1625
żywić ww. 5:29 Czasownik o karmieniu i wychowaniu. W 5:29 o własnym ciele: „lecz je żywi i pielęgnuje”; w 6:4 o dzieciach: „wychowujcie je”. Zob. przypis przy 6:4.
wychowywać ww. 6:4
ἔνδοξος endoxos G1741
w chwale ww. 5:27 Przymiotnik od słowa „chwała” (δόξα, doxa): okryty chwałą, wspaniały. Wyrażenie „w chwale” zachowuje ten rdzeń.
ἐνέργεια energeia G1753
działanie ww. 1:19, 3:7, 4:16 Moc w działaniu; w 1:19 i 3:7 stoi obok samej mocy, δύναμις (dynamis). Ten sam rdzeń ma czasownik ἐνεργέω (energeō): „według działania …, które zdziałał” (1:19-20); tak samo Kol 1:29: „według Jego działania, które działa”. Zob. przypis przy 1:19.
ἐνεργέω energeō G1754
działać ww. 1:11, 2:2, 3:20
zdziałać ww. 1:20
ἑνότης henotēs G1775
jedność ww. 4:3, 4:13 Słowo pada w Nowym Testamencie tylko w tym liście, dwa razy: „jedność Ducha” trzeba zachować (4:3), a „do jedności wiary” mamy dojść wszyscy (4:13). Zob. przypis przy 4:3.
ἐξισχύω exischyō G1840
zdołać ww. 3:18
ἔπαινος epainos G1868
pochwała ww. 1:6, 1:12, 1:14 Refren w 1:3-14: „ku pochwale chwały swojej łaski” (1:6), „ku pochwale Jego chwały” (1:12, 1:14). Po grecku „pochwała” i „chwała” (δόξα, doxa) to dwa różne słowa; wspólny rdzeń mają tylko po polsku. Zob. przypis przy 1:6.
ἐπιφαύσκω epiphauskō G2017
zajaśnieć ww. 5:14 W Nowym Testamencie tylko tutaj; grecki Stary Testament mówi tym słowem o świeceniu słońca i księżyca (Hi 31:26; 25:5). Zob. przypis przy 5:14.
ἐποικοδομέω epoikodomeō G2026
zbudować ww. 2:20 Budować na czymś; grecki mówi „na” dwa razy, przedrostkiem ἐπι- (epi-) i przyimkiem: „zbudowani na fundamencie apostołów i proroków” (2:20). Ten sam czasownik brzmi „budowani” (Kol 2:7).
ἐπουράνιος epouranios G2032
niebiański ww. 1:3, 1:20, 2:6, 3:10, 6:12 Pięć razy ten sam zwrot, „w miejscach niebiańskich”; grecki ma sam przymiotnik. To nie po prostu niebo, lecz niewidzialna rzeczywistość duchowa: tam zasiada Chrystus i wierzący z Nim, ale działają tam też wrogie moce (6:12). Zob. przypis przy 1:3.
ἔργον ergon G2041
uczynek ww. 2:9, 2:10, 5:11 Czyny człowieka oceniane jako dobre albo złe. Wierzący są zbawieni „nie z uczynków” (2:9), a stworzeni „do dobrych uczynków” (2:10); w 5:11 list ostrzega przed udziałem „w bezowocnych uczynkach ciemności”. U Jana to samo słowo brzmi „czyny” (J 3:19-21).
dzieło ww. 4:12 Zadanie do wykonania: „do dzieła usługiwania” (4:12). O czynach człowieka to samo słowo brzmi w tym liście „uczynki” (2:9-10; 5:11); „dziełem” w 2:10 to inne słowo, ποίημα (poiēma).
ἔσω esō G2080
wewnętrzny ww. 3:16 (wewnętrznym człowieku) Zwrot Pawłowy (Rz 7:22; 2 Kor 4:16): człowiek od wewnątrz. W 3:17 mowa o tym samym wnętrzu: „w waszych sercach”.
εὐδοκία eudokia G2107
upodobanie ww. 1:5, 1:9 To, co się Bogu podoba i czego On chce: „według upodobania swojej woli” (1:5). Pokrewny czasownik brzmi w Ga 1:15 i Kol 1:19 „spodobało się”.
εὐλογητός eulogētos G2128
błogosławiony ww. 1:3 Pierwsze słowo listu po pozdrowieniu; w tym samym wersecie ten sam rdzeń wraca w „pobłogosławił” i „błogosławieństwem”.
εὔνοια eunoia G2133
życzliwość ww. 6:7 Dobre nastawienie wobec kogoś: niewolnicy mają służyć „z życzliwością, jak Panu” (6:7). Nie „dobra wola”, bo „wolę” w 6:6 oddaje inne słowo (θέλημα, thelēma).
εὔσπλαγχνος eusplanchnos G2155
serdeczny ww. 4:32 Dosłownie „o dobrym wnętrzu”: w słowie tkwi to samo określenie wnętrza, które w Kol 3:12 brzmi „serce miłosierdzia”. Zob. przypis przy 4:32.
εὐτραπελία eutrapelia G2160
wulgarne żarty ww. 5:4 U dawnych autorów bystry dowcip w rozmowie; w 5:4 w złym sensie: żartowanie grubiańskie i nieprzyzwoite. Naprzeciw stoi „dziękczynienie”, po grecku z tym samym początkiem εὐ- (eu-, „dobrze”). Zob. przypis przy 5:4.
ἡλικία hēlikia G2244
dorosłość ww. 4:13 Pełny wiek człowieka, jak w J 9:21, gdzie rodzice mówią o synu: „jest pełnoletni”. W 4:13 stoi obok dojrzałego człowieka i niemowląt z 4:14. Zob. przypis przy 4:13.
θάλπω thalpō G2282
pielęgnować ww. 5:29 Dosłownie „ogrzewać”; w przenośni otaczać czułą troską, jak karmicielka swoje dzieci w 1 Tes 2:7.
ἴδιος idios G2398
własny ww. 4:28, 5:22
ἵστημι histēmi G2476
stanąć ww. 6:11, 6:14 (Stańcie) Jeden czasownik w trzech wersetach o zbroi: „stanąć przeciw podstępom diabła” (6:11), „stać” (6:13), „Stańcie więc” (6:14); w „przeciwstawić się” (6:13) ten sam rdzeń z przedrostkiem. Tak samo Kol 4:12: „abyście stali”. Zob. przypis przy 6:13.
stać ww. 6:13
ἰσχύς ischys G2479
siła ww. 1:19, 6:10 W parze z κράτος (kratos), „potęga”: „według działania potęgi Jego siły” (1:19) i „w potędze Jego siły” (6:10). W 1:19 „mocy” oddaje inne słowo, δύναμις (dynamis). Zob. przypisy przy 1:19 i 6:10.
καθεύδω katheudō G2518
spać ww. 5:14 (śpiący) W 5:14 sen jako obraz stanu, z którego trzeba się obudzić i powstać jak z martwych; zob. przypis przy 5:14.
κάμπτω kamptō G2578
zginać ww. 3:14 (zginam kolana) Zwrot z γόνυ (gony, „kolano”): gest modlitwy i czci, „zginam kolana przed Ojcem” (3:14).
καταλαμβάνω katalambanō G2638
ogarnąć umysłem ww. 3:18 O pojęciu czegoś rozumem: „abyście zdołali ogarnąć umysłem” (3:18); „umysłem” tylko dookreśla czasownik. Nie oddaje słowa διάνοια (dianoia), które w 4:18 brzmi „w umyśle”.
καταλείπω kataleipō G2641
opuścić ww. 5:31
κατοικητήριον katoikētērion G2732
mieszkanie ww. 2:22 Miejsce, w którym ktoś mieszka. Od czasownika κατοικέω (katoikeō), który brzmi „zamieszkał” (3:17): Chrystus w sercach wierzących. Zob. przypis przy 2:22.
κληρονομία klēronomia G2817
dziedzictwo ww. 1:14, 1:18, 5:5 „Zadatkiem naszego dziedzictwa” jest Duch (1:14); Paweł prosi też o poznanie, „czym bogactwo chwały Jego dziedzictwa wśród świętych” (1:18). Z tej samej rodziny jest czasownik κληρόω (klēroō): „zostaliśmy uczynieni dziedzictwem” (1:11).
κληρόω klēroō G2820
zostać uczynionym dziedzictwem ww. 1:11 Czasownik od „losu, działu” (κλῆρος, klēros): zostać przydzielonym jako czyjś dział. W 1:14 i 1:18 „dziedzictwa” to inne słowo greckie tej samej rodziny, κληρονομία (klēronomia). Zob. przypis przy 1:11.
κλῆσις klēsis G2821
powołanie ww. 1:18, 4:1, 4:4 Boże wezwanie. List łączy z nim nadzieję (4:4; por. 1:18), a życie wierzących ma mu dorównać: „w sposób godny powołania” (4:1).
κομίζω komizō G2865
odebrać ww. 6:8 O odpłacie: „odbierze to od Pana” (6:8), jak w Kol 3:25 „odbierze to, czym skrzywdził”. W Hbr 11:19 to samo słowo mówi o odzyskaniu utraconego: „odzyskał go”.
κοσμοκράτωρ kosmokratōr G2888
rządca świata ww. 6:12 W Nowym Testamencie tylko w 6:12: „z rządcami świata tej ciemności”, czyli z mocami, nie z ludźmi. W 2:2 „władcy” oddaje inne słowo greckie, ἄρχων (archōn). Zob. przypis przy 6:12.
κραταιόομαι krataioomai G2901
wzmocnić ww. 3:16
κράτος kratos G2904
potęga ww. 1:19, 6:10 Słowo, które Nowy Testament odnosi niemal wyłącznie do Boga. W tym liście stoi tylko w parze z ἰσχύς (ischys), „siła”; zob. przypisy przy 1:19 i 6:10.
κραυγή kraugē G2906
krzyk ww. 4:31 Krzyk w gniewie i kłótni, okrzyk wrogi. W Hbr 5:7 to samo słowo mówi o modlitwie Jezusa i brzmi tam „wołaniem”.
κρυφῇ kryphē G2931
w ukryciu ww. 5:12 Ta sama rodzina co κρυπτός (kryptos), u Jana „w ukryciu” (J 7:4).
κυβεία kybeia G2940
nieuczciwa gra ww. 4:14 Dosłownie gra w kości, tu w przenośni oszustwo, sztuczka. Stąd dwa polskie słowa za jedno greckie: rzeczownik niesie obraz, przymiotnik jego sens. W Nowym Testamencie tylko tutaj. Zob. przypis przy 4:14.
λουτρόν loutron G3067
kąpiel ww. 5:26 Kąpiel; w Nowym Testamencie jeszcze tylko w Tt 3:5 („kąpiel odrodzenia”). Zob. przypisy przy 5:25 i 5:26.
λυπέω lypeō G3076
zasmucać ww. 4:30 W 4:30 mowa o Duchu Świętym, jak w Iz 63:10: tam Izrael swoim buntem zasmucił Jego Świętego Ducha. W J 16:20 ten sam czasownik brzmi „będziecie odczuwać ból”, obok rzeczownika „ból”. Zob. przypis przy 4:30.
μακροχρόνιος makrochronios G3118
długo żyć ww. 6:3 Dosłownie „długowieczny”; w obietnicy przykazania „abyś długo żył na ziemi” (6:3). Tak grecki Stary Testament oddaje hebrajski zwrot, dosłownie „przedłużyć dni” (Wj 20:12). Zob. przypis przy 6:3.
μέγεθος megethos G3174
wielkość ww. 1:19 Wielkość, rozmiar; w Nowym Testamencie tylko tutaj: „niezmierna wielkość Jego mocy” (1:19).
μεθοδεία methodeia G3180
podstęp ww. 4:14, 6:11 Słowo, które w Nowym Testamencie pada tylko w tym liście: w 4:14 o zwiedzeniu, w 6:11 o diable. W J 1:47 „podstępu” oddaje inne słowo, δόλος (dolos). Zob. przypis przy 4:14.
μεθύσκομαι methyskomai G3182
upijać się ww. 5:18 Jak w J 2:10 („się upiją”, czasownik pokrewny). Zakaz ma brzmienie greckich Przysłów (Prz 23:31); zob. przypis przy 5:18.
μέλος melos G3196
członek ww. 4:25, 5:30 Członek ciała. W tym liście „jesteśmy członkami jedni drugich” (4:25) i „członkami Jego ciała” (5:30), czyli ciała Chrystusa.
μεσότοιχον mesotoichon G3320
mur ww. 2:14 Ściana stojąca pośrodku, dzieląca dwie przestrzenie; w Nowym Testamencie tylko w 2:14, w zwrocie „mur przegrody”.
μῆκος mēkos G3372
długość ww. 3:18 Jeden z czterech wymiarów w 3:18; grecki nie mówi, czego są to wymiary. Zob. przypis przy 3:18.
μωρολογία mōrologia G3473
głupia mowa ww. 5:4 Dosłownie „głupie mówienie”. Drugi człon ma też αἰσχρολογία (aischrologia), w Kol 3:8 „sprośną mowę”; stąd w obu miejscach słowo „mowa”. Zob. przypis przy 5:4.
νοέω noeō G3539
pojąć ww. 3:4 Czasownik z tej samej rodziny co νοῦς (nous, „myślenie”) w 4:17 i 4:23. W 3:4 znaczy pojąć, jak w Hbr 11:3: „Przez wiarę pojmujemy”; w 3:20 to samo słowo brzmi „myślimy”.
myśleć ww. 3:20 O myśleniu, bez dopełnienia: „niż prosimy albo myślimy” (3:20). W 3:4 to samo słowo w znaczeniu „pojąć”.
νουθεσία nouthesia G3559
napominanie ww. 6:4 Upomnienie, przestroga. Rzeczownik od czasownika νουθετέω (noutheteō), który w Kol 1:28 i 3:16 brzmi „napominając”. W 6:4 w parze z karceniem: „w karceniu i napominaniu Pana”.
νοῦς nous G3563
myślenie ww. 4:17, 4:23 I sposób myślenia, i sama zdolność myślenia. Poganie chodzą „w marności swojego myślenia” (4:17), a adresaci mają być odnawiani „duchem waszego myślenia” (4:23); tak samo Kol 2:18. Inne słowo niż διάνοια (dianoia, „umysł”) w 4:18. Zob. przypis przy 4:23.
οἰκοδομή oikodomē G3619
budowa ww. 2:21 Słowo niesie i budowanie, i to, co jest budowane; stąd „budowa”, która wzrasta w świątynię. W 4:12, 4:16 i 4:29 ten sam wyraz mówi o budowaniu w przenośni.
budowanie ww. 4:12, 4:16, 4:29 Budowanie w przenośni: umacnianie ciała Chrystusa (4:12; 4:16) i ludzi, którzy słuchają (4:29). W 2:21 ten sam wyraz brzmi „budowa”: budowa, która rośnie w świątynię.
οἰκονομία oikonomia G3622
wykonanie ww. 1:10 (aby … wykonać), 3:9 (wykonywana jest) Słowo od greckiego „dom” (οἶκος, oikos) znaczy prowadzenie domu. Tu gospodarzem jest Bóg, który swój zamiar doprowadza do końca (1:10, 3:9). W 3:2 to samo słowo brzmi „udzielanie” łaski, w Kol 1:25 „zarządzanie”.
udzielanie ww. 3:2 „O udzielaniu łaski Bożej, którą mi dano”: dana jest łaska, a Bóg jej udziela. W 1:10 i 3:9 to samo greckie słowo oddaje czasownik: „aby je wykonać” (1:10), „wykonywana jest” (3:9); więcej w przypisie przy 3:2.
ὀνομάζω onomazō G3687
wymieniać ww. 1:21, 5:3 Czasownik od słowa „imię” (ὄνομα, onoma). W 5:3 zwrot czyta się dwojako: nikt nie ma mieć powodu, by te grzechy wśród adresatów wymienić, albo sami adresaci nie mają o nich rozprawiać; zob. przypisy przy 1:21 i 5:3.
nazywać ww. 3:15 (bierze nazwę) Nadawanie nazwy: „od którego bierze nazwę każdy ród w niebiosach i na ziemi” (3:15). W 1:21 i 5:3 to samo słowo znaczy wymieniać: „imieniem wymienianym” (1:21), „niech nawet nie będzie wymieniana” (5:3).
ὁσιότης hosiotēs G3742
świątobliwość ww. 4:24 Postawa człowieka, który zachowuje to, co należne Bogu. Rzeczownik od ὅσιος (hosios, „świątobliwy”) z Hbr 7:26, inne słowo niż ἅγιος (hagios, „święty”). W parze ze sprawiedliwością, jak w Łk 1:75.
πάλη palē G3823
zmagać się ww. 6:12 (zmagamy się) Słowo z zawodów zapaśniczych, ogólniej każde zmaganie; w Nowym Testamencie tylko w 6:12. Po polsku oddane czasownikiem: „nie zmagamy się z krwią i ciałem”. Zob. przypis przy 6:12.
πανοπλία panoplia G3833
cała zbroja ww. 6:11, 6:13 Pełne uzbrojenie ciężkozbrojnego piechura, od tarczy po włócznię. W tym liście dwa razy, za każdym razem „całą zbroję Boga”: najpierw trzeba się w nią przyoblec (6:11), potem ją wziąć (6:13). Zob. przypis przy 6:11.
παράπτωμα paraptōma G3900
upadek ww. 1:7, 2:1, 2:5 Dosłownie fałszywy krok, poślizgnięcie: upadek tam, gdzie trzeba było ustać. W 2:1 stoi obok grzechów i nie jest od nich łagodniejszy; w 2:1 i 2:5 ten sam zwrot co w Kol 2:13: „martwych w upadkach”.
παρίστημι paristēmi G3936
postawić ww. 5:27 Postawić kogoś przed kimś, jak w Kol 1:22. W 5:27 Chrystus sam stawia kościół przed sobą; zob. przypis przy 5:25.
πάροικος paroikos G3941
przybysz ww. 2:19 Ktoś, kto mieszka w obcym mieście bez praw obywatela; przeciwieństwo współobywateli z tego samego wersetu. Podobnie Hbr 11:13: „obcymi i przybyszami na ziemi”, choć tam „przybysz” oddaje inne greckie słowo, παρεπίδημος (parepidēmos).
παροργίζω parorgizō G3949
gniewać ww. 6:4 Wywoływać w kimś gniew: „nie gniewajcie waszych dzieci” (6:4). Ten sam rdzeń ma „Gniewajcie się” i „rozgniewaniem” (παροργισμός, parorgismos) w 4:26. W Kol 3:21 stoi inne słowo, ἐρεθίζω (erethizō): „nie rozdrażniajcie”.
παροργισμός parorgismos G3950
rozgniewanie ww. 4:26 Gniew wywołany, stan mniej trwały niż ὀργή (orgē, „gniew”) w 4:31. Ten sam rdzeń co „Gniewajcie się” w tym samym wersecie. Zob. przypis przy 4:26.
πατριά patria G3965
ród ww. 3:15 Wspólnota wywodząca się od jednego ojca. Grecki wyraz ma rdzeń słowa „ojciec” (πατήρ, patēr), czego polski „ród” nie oddaje; zob. przypis przy 3:15.
πεποίθησις pepoithēsis G4006
ufność ww. 3:12 Rzeczownik od czasownika πείθω (peithō), który w tym samym sensie brzmi w Ga 5:10 „mam do was ufność”, a w Hbr 2:13 „będę w Nim pokładał ufność”; stąd to samo słowo. W 3:12: „z ufnością”.
περιποίησις peripoiēsis G4047
własność ww. 1:14 Słowo znaczy „nabycie” albo „to, co nabyte, własność”. W Hbr 10:39 ma inne znaczenie: „ku zachowaniu duszy”. Zob. przypis przy 1:14.
περισσεύω perisseuō G4052
obficie przysporzyć ww. 1:8 Tu w znaczeniu „sprawić, by czegoś było w obfitości”. W Kol 2:7 ten sam czasownik jest nieprzechodni: „obfitując w dziękczynienie”.
πικρία pikria G4088
gorycz ww. 4:31 Gorycz jako postawa wobec ludzi. To samo słowo stoi w Hbr 12:15: „korzeń goryczy”.
πλάτος platos G4114
szerokość ww. 3:18 Jeden z czterech wymiarów w 3:18; grecki nie mówi, czego są to wymiary. Zob. przypis przy 3:18.
πλεονέκτης pleonektēs G4123
chciwiec ww. 5:5 Ten, kto chce mieć więcej; ta sama rodzina co „chciwość” (5:3; Kol 3:5).
πλοῦτος ploutos G4149
bogactwo ww. 1:7, 1:18, 2:7, 3:8, 3:16 Obfitość darów Bożych: bogactwo łaski (1:7; 2:7), chwały (1:18; 3:16) i Chrystusa (3:8). Tak samo w Kol 1:27: „bogactwo chwały”.
ποίημα poiēma G4161
dzieło ww. 2:10 To, co ktoś zrobił: „Jego bowiem jesteśmy dziełem” (2:10). W 4:12 „do dzieła usługiwania” stoi inne słowo, ἔργον (ergon), to samo co „uczynków” (2:10); zob. przypis przy 2:10.
πολιτεία politeia G4174
społeczność ww. 2:12 Wspólnota obywateli. Poganie byli „wyobcowani ze społeczności Izraela” (2:12), a stają się „współobywatelami świętych” (2:19): w grece oba słowa mają ten sam rdzeń (πολίτης, politēs, „obywatel”).
πολυποίκιλος polypoikilos G4182
wieloraki ww. 3:10 Przejawiający się na wiele sposobów: „wieloraka mądrość Boża” (3:10). U dawnych autorów słowo określało szaty i wieńce mieniące się wieloma barwami. W Nowym Testamencie tylko tutaj. Zob. przypis przy 3:10.
πονηρία ponēria G4189
zło ww. 6:12 Rzeczownik od słowa „zły” (πονηρός, ponēros), które w tym liście brzmi „dni są złe” (5:16), „w dzień zły” (6:13) i „strzały Złego” (6:16). W 6:12: „z duchowymi istotami zła”.
προελπίζω proelpizō G4276
wcześniej złożyć nadzieję ww. 1:12 „Wcześniej” oddaje przedrostek προ- (pro-, „przed”): zanim uwierzyli adresaci (1:13) albo zanim przyszedł Chrystus. Zob. przypis przy 1:12.
προετοιμάζω proetoimazō G4282
wcześniej przygotować ww. 2:10 Przygotować zawczasu. „Wcześniej” oddaje przedrostek προ- (pro-, „przed”), jak w Ga 3:8 i Kol 1:5; sam czasownik bez przedrostka brzmi „przygotować” (J 14:2).
πρόθεσις prothesis G4286
zamiar ww. 1:11, 3:11 Zamiar Boga, który On przeprowadza: „według zamiaru wieków” (3:11). W Hbr 9:2 to samo słowo znaczy co innego: „chleby pokładne”.
προορίζω proorizō G4309
wcześniej przeznaczyć ww. 1:5, 1:11 „Wcześniej” oddaje przedrostek προ- (pro-, „przed”), jak w „wcześniej przygotował” (2:10) i „wcześniej złożyliśmy nadzieję” (1:12).
προσαγωγή prosagōgē G4318
przystęp ww. 2:18, 3:12 Dostęp do kogoś, zwłaszcza do króla. W Biblii greckiej pokrewny czasownik (προσάγω, prosagō) mówi o przyprowadzaniu ofiar i kapłanów przed Boga (Kpł 1:2; 8:13). Przystęp „do Ojca” (2:18); obok śmiałości: „mamy śmiałość i przystęp z ufnością” (3:12).
προσκαρτέρησις proskarterēsis G4343
wytrwałość ww. 6:18 Wytrwanie przy modlitwie. Z tej samej rodziny jest czasownik z Kol 4:2: „Nie ustawajcie w modlitwie”. W Kol 1:11 („ku wszelkiej wytrwałości”) i Jk 1:3 to samo polskie słowo oddaje inne greckie, ὑπομονή (hypomonē).
προσκολλάομαι proskollaomai G4347
przylgnąć ww. 5:31 Dosłownie „przykleić się”. W 5:31 w słowach z Rdz 2:24: człowiek „przylgnie do swojej żony”.
προσωπολημψία prosōpolēmpsia G4382
patrzeć na twarze ww. 6:9 (na twarz się nie patrzy) Dosłownie „branie twarzy”: ocenianie człowieka po tym, kim jest. W 6:9 jak w Kol 3:25: „na twarz się nie patrzy”; tu grecki dodaje „u Niego”, czyli u Pana w niebiosach. Zob. przypis przy 6:9.
προτίθεμαι protithemai G4388
zamierzyć ww. 1:9 Ten sam rdzeń grecki co „zamiar” (πρόθεσις, prothesis) w 1:11; po polsku też. Przedrostek προ- (pro-) znaczy tu „przed sobą”, a nie „wcześniej”.
ῥυτίς rhytis G4512
zmarszczka ww. 5:27
σκότος skotos G4655
ciemność ww. 5:8, 5:11, 6:12 Ciemność moralna: życie z dala od Boga; w 5:8 ludzie sami byli ciemnością. Tak samo w Kol 1:13: „z władzy ciemności”.
σοφός sophos G4680
mądry ww. 5:15 Jak w Jk 3:13. W 5:15 w parze z przeczeniem ἄσοφος (asophos): „nie jak niemądrzy, lecz jak mądrzy”.
σπίλος spilos G4696
plama ww. 5:27 Plama, zabrudzenie; ta sama rodzina słów co „niesplamionym” (Jk 1:27) i „plami” (Jk 3:6). „Bez skazy” w tym samym wierszu oddaje inne słowo.
σπουδάζω spoudazō G4704
gorliwie się starać ww. 4:3 Słowo mówi i o zapale, i o wysiłku, a nie o próbie, która może się nie udać; stąd dwa polskie słowa: „gorliwie się starać”, tak jak w Ga 2:10. W Hbr 4:11 to samo słowo brzmi: „Dołóżmy więc starań”.
συγκαθίζω synkathizō G4776
razem posadzić ww. 2:6 Posadzić kogoś razem z kimś. Trzeci z trzech czasowników z przedrostkiem συν- (syn-, „razem z”): „ożywił razem” (2:5), „razem wzbudził” (2:6) i „razem posadził” (2:6); zob. przypis przy 2:6.
συγκοινωνέω synkoinōneō G4790
mieć udział ww. 5:11 Z tej samej rodziny co κοινωνέω (koinōneō), w 2 J 11 „ma udział” w złych czynach.
συμμέτοχος symmetochos G4830
współuczestnik ww. 3:6, 5:7 Ten, kto razem z innymi w czymś uczestniczy. Słowa „wspólnik” i „towarzysz” oddają w innych księgach inne wyrazy greckie: κοινωνός (koinōnos, Flm 17) i μέτοχος (metochos, Hbr 3:14).
συμπολίτης sympolitēs G4847
współobywatel ww. 2:19 Obywatel razem z innymi: „już nie jesteście obcymi i przybyszami, lecz jesteście współobywatelami świętych” (2:19). Ten sam rdzeń grecki ma πολιτεία (politeia), w 2:12 „ze społeczności Izraela”; zob. przypis przy 2:19.
συναρμολογέομαι synarmologeomai G4883
dopasowywać ww. 2:21, 4:16 Dopasowywać do siebie części tak, by tworzyły całość: w 2:21 o budowie, która wzrasta w świątynię, w 4:16 o ciele. W Nowym Testamencie słowo pada tylko w tych dwóch miejscach. Zob. przypis przy 4:16.
σύνεσις synesis G4907
rozeznanie ww. 3:4 Umiejętność rozpoznania, jak się rzeczy mają: „moje rozeznanie w tajemnicy Chrystusa” (3:4). Tak samo w Kol 1:9 i 2:2.
συνίημι syniēmi G4920
rozumieć ww. 5:17 Pojąć, ogarnąć rozumem; w 5:17 naprzeciw „bezmyślni”. Pokrewny rzeczownik σύνεσις (synesis) brzmi w Kol 1:9: „duchowym rozeznaniu”.
συνοικοδομέω synoikodomeō G4925
razem budować ww. 2:22 (jesteście razem budowani) Budować razem, z wielu części w jedną całość: „jesteście razem budowani na mieszkanie Boga” (2:22); zob. przypis przy 2:22.
σύσσωμος syssōmos G4954
współczłonek ciała ww. 3:6 Należący do tego samego ciała; w słowie tkwi σῶμα (sōma), „ciało”. W Nowym Testamencie tylko tutaj, środkowe z trzech słów z przedrostkiem συν- (syn-, „współ-”). Inne słowo niż μέλος (melos), „członek”, w 4:25 i 5:30. Zob. przypis przy 3:6.
σφραγίζω sphragizō G4972
opieczętować ww. 1:13, 4:30 Pieczęć jako znak, do kogo ktoś należy (4:30; tak samo 1:13). W J 3:33 i 6:27 ten sam czasownik znaczy poświadczyć i brzmi „przypieczętował”. Zob. przypis przy 4:30.
σωτήρ sōtēr G4990
Zbawiciel ww. 5:23 W tym liście tylko tu, o Chrystusie; tak samo w J 4:42 i 1 J 4:14.
τέλειος teleios G5046
dojrzały ww. 4:13 Dorosły, już nie dziecko (por. 4:14); tak samo w Kol 1:28 i Hbr 5:14. W Jk 1:4, gdzie mowa o doskonałości, to samo słowo brzmi „doskonali”. Zob. przypis przy 4:13.
τρόμος tromos G5156
drżenie ww. 6:5 W parze ze strachem: „ze strachem i drżeniem” (6:5). To utarta para greckiego Starego Testamentu (Rdz 9:2; Wj 15:16), którą Paweł ma też w 1 Kor 2:3, 2 Kor 7:15 i Flp 2:12.
υἱοθεσία hyiothesia G5206
usynowienie ww. 1:5 Grecki termin adopcji, częsty w inskrypcjach: przyjęcie kogoś za syna. Paweł używa go o Izraelu (Rz 9:4) i o wierzących (Rz 8:15; Ga 4:5), a w Rz 8:23 o usynowieniu, na które wierzący jeszcze czekają.
ὑπερβάλλω hyperballō G5235
niezmierny ww. 1:19, 2:7 O tym, co przekracza wszelką miarę. Gdzie stoi samo, brzmi „niezmierny” (1:19; 2:7); gdzie ma dopełnienie, „przewyższający” (3:19). Zob. przypis przy 3:19.
przewyższający ww. 3:19 O tym, co przekracza wszelką miarę. Gdzie stoi samo, brzmi „niezmierny” (1:19; 2:7); gdzie ma dopełnienie, „przewyższający” (3:19). Zob. przypis przy 3:19.
ὑπερεκπερισσοῦ hyperekperissou G6087
nieporównanie więcej ww. 3:20 Przysłówek złożony z „ponad” i „w nadmiarze”, w Nowym Testamencie tylko u Pawła (Ef 3:20; 1 Tes 3:10; 5:13).
ὑποτάσσω hypotassō G5293
poddać ww. 1:22, 5:21, 5:22 (dopowiedziane), 5:24 Ten sam rdzeń co w Kol 3:18 („bądźcie poddane”) i Hbr 2:8 (Ps 8, jak w 1:22). W 5:21 „jedni drugim” dosłownie, bez rozstrzygania, jak daleko sięga ta wzajemność; odczytania podaje przypis przy 5:21.
ὕψος hypsos G5311
wysokość ww. 3:18, 4:8 W 3:18 jeden z czterech wymiarów; grecki nie mówi, czego są to wymiary. W 4:8, w słowach Ps 68, wysokość to miejsce: „Wstąpiwszy na wysokość”. Zob. przypisy przy 3:18 i 4:8.
φοβέομαι phobeomai G5399
mieć respekt ww. 5:33 Grecki mówi dosłownie „niech się boi”, tym samym rdzeniem co „bojaźń Chrystusa” w 5:21. Po polsku „bać się” kogoś znaczy strach, a chodzi o poważanie i szacunek, nie o lęk; zob. przypis przy 5:33.
φόβος phobos G5401
bojaźń ww. 5:21 „W bojaźni Chrystusa”: cześć i poważanie, które Stary Testament nazywa bojaźnią Pana, nie niewolniczy strach. Ten sam grecki rdzeń wraca w 5:33 („respekt dla męża”).
strach ww. 6:5 W 6:5 w utartej parze: „ze strachem i drżeniem”, którą Paweł odnosi też do siebie i do wierzących; zob. przypis przy 6:5.
φραγμός phragmos G5418
przegroda ww. 2:14 Dosłownie płot, ogrodzenie; w 2:14 w przenośni to, co oddziela jednych od drugich: „mur przegrody”, czyli mur, który jest przegrodą.
φρόνησις phronēsis G5428
roztropność ww. 1:8 Mądrość praktyczna, która rozpoznaje, co robić. W 3:4 „rozeznanie” to inne słowo, σύνεσις (synesis). Zob. przypis przy 1:8.
φύσις physis G5449
natura ww. 2:3 (z natury) Przyrodzone właściwości człowieka albo rzeczy: „z natury dziećmi gniewu” (2:3), jak „z natury bogami nie są” (Ga 4:8). O pochodzeniu to samo słowo brzmi „z urodzenia” (Ga 2:15); zob. przypis przy 2:3.
χαριτόω charitoō G5487
obdarzyć ww. 1:6 (łaski, którą nas obdarzył) Czasownik utworzony od słowa „łaska” (χάρις, charis), więc zdanie mówi o łasce dwa razy. W Nowym Testamencie jeszcze tylko w Łk 1:28. Zob. przypis przy 1:6.
χρηστός chrēstos G5543
dobry ww. 4:32 (dobrzy) Dobry dla innych, życzliwy: „Bądźcie jedni dla drugich dobrzy”. Ta sama rodzina co „dobroć” w Kol 3:12 i Ga 5:22. W 4:28-29 „dobro” i „dobre” oddają inne słowo, ἀγαθός (agathos).
ψάλλω psallō G5567
grać ww. 5:19 W 5:19 stoi obok ᾄδω (adō, „śpiewać”): dwa greckie czasowniki, więc dwa polskie słowa, „śpiewając i grając”, jak w stałym zwrocie Psałterza (Ps 27:6; 57:8; 108:2); zob. przypis przy 5:19. Gdzie stoi sam (Jk 5:13), brzmi „śpiewać”.

Przypisy

  1. tc „W Efezie” (ἐν Ἐφέσῳ, en Ephesō) – tych słów nie mają najstarsze świadectwa: papirus P46 (ok. 200 r.), kodeksy Synajski i Watykański (IV w.) w pierwotnym zapisie (dopisali je korektorzy) i minuskuła 1739. Orygenes (III w.) objaśnia tekst bez nazwy miejsca, a Marcjon (II w.), jak podaje Tertulian (III w.), znał ten list jako list do Laodycejczyków. Słowa mają Kodeks Aleksandryjski (V w.), kodeksy Klaromontański (VI w.) i Boerneriański (IX w.), większość późniejszych rękopisów i przekłady starożytne; wydania krytyczne je drukują. Przemawia za nimi imiesłów „którzy są” (τοῖς οὖσιν, tois ousin), który bez nazwy miejsca zostaje urwany, a rękopisy pozbawione tych słów i tak zatytułowane są „Do Efezjan”. Komentarz tekstowy Houghtona (2025) uznaje sprawę za niepewną. Z braku tych słów wzięło się przypuszczenie, że był to list okólny do kilku kościołów: na końcu nie ma też pozdrowień dla osób wymienionych z imienia (zob. przypis przy Kol 4:16).
  2. tn „Święci” (ἅγιοι, hagioi) – tak Paweł nazywa wszystkich wierzących, nie wybranych spośród nich (por. 2:19; 3:8). „Wiernych” (πιστοῖς, pistois) – greckie słowo znaczy i „wierny, godny zaufania”, i „wierzący”; polskie „wierni” niesie oba znaczenia. Jedno „i” (καί, kai) nie rozstrzyga, czy to dwa określenia tych samych ludzi, czy dwie grupy; tak samo w Kol 1:2.
  3. sn „Błogosławiony Bóg” (εὐλογητὸς ὁ θεός, eulogētos ho theos) – to formuła, którą w Starym Testamencie błogosławi się Boga: „Błogosławiony Pan, Bóg Izraela” (1 Krl 8:15; Ps 72:18); tymi słowami zaczyna też swoją pieśń Zachariasz (Łk 1:68). Paweł zachowuje formułę, ale w miejscu „Pana, Boga Izraela” stawia „Boga i Ojca naszego Pana Jezusa Chrystusa”. Tak samo, słowo w słowo, zaczynają się 2 Kor 1:3 i 1 P 1:3.
  4. tn „W miejscach niebiańskich” (ἐν τοῖς ἐπουρανίοις, en tois epouraniois) – zwrot, który w Nowym Testamencie pada tylko w tym liście, pięć razy (1:3; 1:20; 2:6; 3:10; 6:12). To nie „niebiosa” (οὐρανοί, ouranoi) z 1:10, 3:15, 4:10 i 6:9, lecz niewidzialna rzeczywistość duchowa: tam zasiada Chrystus (1:20) i z Nim wierzący (2:6), ale są tam też zwierzchności i władze (3:10), także wrogie Bogu (6:12). Grecki ma tu sam przymiotnik w liczbie mnogiej, „w niebiańskich”; może być nijaki („miejsca”) albo męski („istoty”), a o miejscu przesądza zasiadanie (1:20; 2:6). Dlatego „miejsca” dopowiada polszczyzna; kursywa znaczy słowo dodane.
  5. sn „Wybrał nas” – to język Księgi Powtórzonego Prawa o wybraniu Izraela: „jesteś ludem świętym dla Pana, twojego Boga … nie dlatego, że jesteście liczniejsi od wszystkich narodów, Pan was sobie upodobał i was wybrał … lecz dlatego, że Pan was miłuje” (Pwt 7:6–8 w przekładzie greckim). Te same słowa stoją tu w ww. 4–6: „wybrał” (ἐξελέξατο, exelexato – ten sam czasownik co w Pwt 7:7), „świętymi” i „Umiłowany”.
  6. sn „Bez skazy” (ἄμωμος, amōmos) – tym słowem grecki Stary Testament opisuje zwierzę, które nadaje się na ofiarę: „samca bez skazy” (Kpł 1:3). Tę samą parę „świętymi i bez skazy” ma Kol 1:22. W 5:27 tak opisany jest kościół, który Chrystus stawia przed sobą, a w Hbr 9:14 sam Chrystus, który „złożył Bogu samego siebie bez skazy”.
  7. tn „W miłości” (ἐν ἀγάπῃ, en agapē) – w grece te słowa zamykają wiersz i mogą należeć do tego, co przed nimi: mamy być święci i bez skazy przed Bogiem w miłości. Można je też odnieść do w. 5: wtedy to Bóg w miłości wcześniej nas przeznaczył, a mowa jest o Jego miłości, z której wypływa przeznaczenie. Najstarsze rękopisy nie mają znaków przestankowych; wydanie SBLGNT, za którym idzie ten przekład, stawia przecinek po tych słowach.
  8. sn „Ku pochwale chwały swojej łaski” – ten zwrot wraca jeszcze dwa razy, w ww. 12 i 14, jak refren. W grece całe ww. 3–14 to jedno zdanie, a refren dzieli je na trzy części: o wyborze i przeznaczeniu (ww. 3–6), o odkupieniu i oznajmionej tajemnicy (ww. 7–12) i o pieczęci Ducha (ww. 13–14). „Pochwała” (ἔπαινος, epainos) i „chwała” (δόξα, doxa) to po grecku dwa różne słowa; wspólny rdzeń mają tylko po polsku.
  9. tn „Którą nas obdarzył” – zdanie mówi tu o łasce dwa razy, bo grecki czasownik (ἐχαρίτωσεν, echaritōsen) jest utworzony od „łaski” (χάρις, charis). W Nowym Testamencie stoi jeszcze tylko w Łk 1:28 (κεχαριτωμένη, kecharitōmenē), w pozdrowieniu Marii. „Umiłowany” (ὁ ἠγαπημένος, ho ēgapēmenos) to imiesłów: ten, którego Bóg umiłował; o Chrystusie jako imię Nowy Testament używa go tylko tutaj.
  10. tn „We wszelkiej mądrości i roztropności” (ἐν πάσῃ σοφίᾳ καὶ φρονήσει, en pasē sophia kai phronēsei) – w grece te słowa mogą należeć do tego, co przed nimi: Bóg obficie dał nam łaskę, a z nią mądrość i roztropność; albo do tego, co po nich: we wszelkiej mądrości i roztropności oznajmił nam tajemnicę (w. 9). Wydanie SBLGNT nie stawia tu żadnego znaku, większość innych wydań – przecinek po tych słowach. „Roztropność” (φρόνησις, phronēsis) to mądrość praktyczna, która rozpoznaje, co robić. Tę samą parę słów grecki Stary Testament odnosi do Boga Stwórcy: „Bóg mądrością założył ziemię, a roztropnością przygotował niebiosa” (Prz 3:19).
  11. sn „Tajemnica” (μυστήριον, mystērion) – w tym liście słowo pada tu pierwszy raz; wraca w 3:3–9, 5:32 i 6:19. Spośród ksiąg Biblii hebrajskiej ma je w przekładzie greckim tylko Księga Daniela (rozdz. 2 i 4). W Dn 2 Bóg odsłania tajemnicę, której nie umieją wyjawić mędrcy, i oznajmia ją królowi (2:27–29), a Daniel błogosławi Boga, który daje mądrość i roztropność (2:19–23). W ww. 3–10 stoją te same słowa: błogosławieństwo (w. 3), mądrość i roztropność (w. 8), oznajmienie tajemnicy (w. 9) i czasy (w. 10; por. Dn 2:21). „W Nim” odnosimy do Chrystusa, jak „w Nim” w w. 4; Eadie (1883) czyta zaimek zwrotnie: Bóg zamierzył to „w sobie”, a Chrystus pada imieniem dopiero w następnym wierszu.
  12. tn „Scalić” (ἀνακεφαλαιώσασθαι, anakephalaiōsasthai) – dosłownie „podsumować, zebrać w całość”: czasownik pochodzi od κεφάλαιον (kephalaion), „suma, rzecz główna”. W Nowym Testamencie stoi jeszcze tylko w Rz 13:9, o przykazaniach zebranych w jednym zdaniu. Jest spokrewniony z „głową” (κεφαλή, kephalē), którą w 1:22 nazwany jest Chrystus, dlatego bywa czytany: „zebrać pod jedną głową”. Tak łączy oba słowa już Ireneusz (II w.): Chrystus, zbierając w sobie wszystko, co w niebiosach i na ziemi, sam staje się głową (Przeciw herezjom V 20,2; III 16,6). LSJ i Abbott-Smith podają dla tego czasownika tylko znaczenie „podsumować, zebrać w całość”.
  13. tn „Zostaliśmy uczynieni dziedzictwem” – tak Mojżesz w modlitwie nazywa Izraela: „Twój lud i Twój dział” (Pwt 9:29 w przekładzie greckim). W grece to jedno słowo (ἐκληρώθημεν, eklērōthēmen): czasownik od „losu, działu” (κλῆρος, klēros) w stronie biernej, „zostać przydzielonym jako czyjś dział”. Grecki nie mówi, czyim; w. 18 mówi o dziedzictwie Boga. Można też czytać: „otrzymaliśmy dziedzictwo”. „Dziedzictwo” w ww. 14 i 18 to po grecku inne słowo tej samej rodziny (κληρονομία, klēronomia).
  14. tn „Wcześniej złożyliśmy nadzieję” (προηλπικότας, proēlpikotas) – czasownik z przedrostkiem „przed” (προ-, pro-), w Nowym Testamencie tylko tutaj. „Wcześniej” może znaczyć: zanim uwierzyliście wy (w. 13 zaczyna się od „i wy”), albo: zanim przyszedł Chrystus, jak Izraelici, którzy czekali na Mesjasza. Kim są ci „my”, tekst nie mówi wprost.
  15. sn „Duchem obietnicy” (τῷ πνεύματι τῆς ἐπαγγελίας, tō pneumati tēs epangelias) – Duchem, którego Bóg obiecał. O „obietnicy Ducha” mówi też Ga 3:14. W dniu Pięćdziesiątnicy Piotr przytacza słowa proroka: „wyleję mojego Ducha na wszelkie ciało” (Jl 3:1; Dz 2:17), a potem mówi o Jezusie: „otrzymawszy od Ojca obietnicę Ducha Świętego, wylał to, co widzicie i słyszycie” (Dz 2:33).
  16. tn „Zadatek” (ἀρραβών, arrabōn) – słowo z handlu, pochodzenia semickiego: część zapłaty dana wcześniej jako gwarancja, że reszta zostanie zapłacona. W papirusie z Egiptu (P Par 58, II w. przed Chr.) kobieta sprzedająca krowę dostaje tysiąc drachm zadatku, a we współczesnej grece od tego słowa utworzono nazwę narzeczonej. W Nowym Testamencie stoi jeszcze tylko w 2 Kor 1:22 i 5:5, także o Duchu.
  17. tn „Własności” (περιποιήσεως, peripoiēseōs) – słowo znaczy „nabycie” albo „to, co nabyte, własność”, a także „zachowanie, ocalenie”, jak w Hbr 10:39: „ku zachowaniu duszy”; słownik LSJ stawia ten wiersz przy znaczeniu „ci, którzy są ocaleni”. Można więc czytać: odkupienie tych, których Bóg nabył jako swoją własność (por. 1 P 2:9, λαὸς εἰς περιποίησιν, laos eis peripoiēsin, „lud na własność”; tym samym czasownikiem Paweł mówi starszym z Efezu o kościele, który Bóg nabył, Dz 20:28), odkupienie ocalonych albo odkupienie, w którym sami obejmiemy dziedzictwo, którego zadatkiem jest Duch. „Na odkupienie” – jak w 4:30, „na dzień odkupienia”: do tego dnia sięga pieczęć Ducha.
  18. tn „W Panu Jezusie” – grecki przyimek ἐν (en), „w”, wskazuje najpewniej obszar, w którym wiara żyje, jak w 2 Tm 1:13: „w wierze i miłości, która jest w Chrystusie Jezusie”; słownik Abbotta-Smitha wymienia jednak ten zwrot razem ze zwrotami o tym, w kogo się wierzy. Ta sama budowa stoi w Kol 1:4 (zob. przypis przy Kol 1:4).
  19. tc „I o miłości” – tak czyta większość późniejszych rękopisów i wydania NA28, Tregellesa oraz tekst bizantyjski. Papirus P46 (ok. 200 r.), kodeksy Synajski (pierwotnie) i Watykański (IV w.) oraz Aleksandryjski (V w.) nie mają słowa „miłość” (τὴν ἀγάπην, tēn agapēn): „o waszej wierze w Panu Jezusie i tej do wszystkich świętych”; tak drukuje wydanie Westcotta i Horta. Za krótszym tekstem przemawia to, że jest trudniejszy: dopisanie „miłości” łatwiej wyjaśnić niż jej opuszczenie. Wiara zwrócona ku ludziom jest jednak u Pawła rzadka (por. Flm 5), a komentarz tekstowy Houghtona (2025) uznaje dłuższy tekst za prawie pewny i widzi tu wczesny błąd: oko kopisty przeskoczyło z jednego τήν (tēn) na drugie, stojące po „miłości”. Pełny zwrot ma Kol 1:4.
  20. sn „Ojciec chwały” – tytuł zbudowany tak jak w Psalmach: „Bóg chwały zagrzmiał” (Ps 29:3, w greckim Starym Testamencie Ps 28:3) i pięć razy „Król chwały” (Ps 24:7–10, tam Ps 23:7–10). Tak samo w Nowym Testamencie: „Bóg chwały” w mowie Szczepana (Dz 7:2) i „Pan chwały” (1 Kor 2:8; Jk 2:1). Dopełniacz „chwały” (τῆς δόξης, tēs doxēs) można czytać jak przymiotnik („chwalebny Ojciec”) albo: Ojciec, do którego należy chwała.
  21. tn „Ducha mądrości i objawienia” – Paweł prosi dla ludzi, którzy Ducha już mają (1:13), o Ducha, który daje mądrość i odsłania to, co zakryte; tak samo w 3:16 prosi o wzmocnienie „przez Jego Ducha”. Można to czytać także małą literą, jako usposobienie – „ducha mądrości”, jak „w duchu łagodności” (Ga 6:1): greckie πνεῦμα (pneuma) stoi tu bez rodzajnika i z dopełniaczami. Za wielką literą przemawia „objawienie” (ἀποκάλυψις, apokalypsis): w Nowym Testamencie to odsłonięcie, którego dokonuje Bóg, nie zdolność człowieka, a w 3:5 tajemnica została objawiona „w Duchu”.
  22. tn „Oświecone oczy waszego serca” – serce jest tu siedzibą rozumienia. Te słowa można czytać jako dalszy ciąg prośby – Bóg daje oświecone oczy serca – albo jako stan, w którym poznaje się to, o co Paweł prosi: grecki imiesłów (πεφωτισμένους, pephōtismenous) stoi w bierniku, choć „wam” w poprzednim wierszu jest w celowniku, więc zdanie zmienia tu budowę. Ten sam czasownik „oświecić” stoi w 3:9. tc Tekst przyjęty (Textus Receptus, czyli greckie wydania drukowane od XVI w.) ma „oczy waszego umysłu” (τῆς διανοίας, tēs dianoias); „serca” mają papirus P46 (ok. 200 r.), kodeksy Synajski i Watykański (IV w.), Aleksandryjski (V w.) i tekst bizantyjski.
  23. tn „Według działania potęgi Jego siły” – grecki piętrzy tu słowa o mocy: obok „mocy” (δύναμις, dynamis) stoją „działanie” (ἐνέργεια, energeia), „potęga” (κράτος, kratos) i „siła” (ἰσχύς, ischys). Para „potęga… siły” wraca w 6:10. Fraza podaje miarę mocy działającej dla wierzących: jest nią działanie, które Bóg zdziałał w Chrystusie (w. 20). Można ją też łączyć z samym „wierzących” – wierzą dzięki działaniu Jego mocy; przecinek po „wierzących” idzie za pierwszym odczytaniem.
  24. tn „W miejscach niebiańskich” – zob. przypis przy 1:3. tc Kodeks Watykański (IV w.), Hilary (IV w.) i nieliczni inni świadkowie mają tu zamiast tego „w niebiosach” (ἐν τοῖς οὐρανοῖς, en tois ouranois).
  25. tn „Zwierzchność… władza… moc… panowanie” – trzy z tych nazw stoją w Kol 1:16, przy tym, co widzialne i niewidzialne, a dwie wracają w tym liście w 3:10, przy mocach w miejscach niebiańskich. Tutaj nazwy te można czytać dwojako: jako moce nadprzyrodzone albo jako każdą władzę i każde panowanie, bo te same słowa mówią o władzach ludzkich w Łk 12:11 i Tt 3:1. Zwrot „wszelkim imieniem wymienianym nie tylko w tym wieku, ale i w przyszłym” obejmuje każdy tytuł i każdą godność. „Wymienianym” (ὀνομαζομένου, onomazomenou) to czasownik od słowa „imię” (ὄνομα, onoma), ten sam co w 5:3.
  26. sn „Wszystko poddał pod Jego stopy” – słowa Psalmu 8:7, który mówi o człowieku; w greckim Starym Testamencie: „wszystko poddałeś pod jego stopy”. Paweł zmienia osobę i przyimek – to aluzja, nie cytat. Psalm 8 stoi tu obok Psalmu 110:1, z którego pochodzi obraz zasiadania po prawicy (w. 20). Tę samą parę zestawia List do Hebrajczyków (1:13; 2:8), a Paweł także w 1 Kor 15:25–27, gdzie przytacza psalm tymi samymi słowami co tutaj.
  27. tn „Pełnią Tego, który napełnia” – kościół jest ciałem, a ciało jest „pełnią” głowy: tym, co Chrystus napełnia, jak w 4:10: „aby napełnił wszystko” – albo tym, co Go dopełnia, jak ciało dopełnia głowę. Grecki dopuszcza oba odczytania: „pełnia” (πλήρωμα, plērōma) i „napełnia” (πληρουμένου, plēroumenou) mają jeden rdzeń, a forma czasownika może być średnia („który napełnia”) albo bierna („który jest napełniany”), bo brzmią tak samo. O pełni w Chrystusie mówią Kol 1:19 i 2:9–10, a J 1:16: „z Jego pełni my wszyscy otrzymaliśmy”; w tym liście ten rdzeń wraca w 1:10, 3:19, 4:10, 4:13 i 5:18.
  28. tn Zdanie zaczęte w tym wierszu nie dostaje w grece orzeczenia: zaimek ὑμᾶς (hymas), „was”, stoi w bierniku i czeka na czasownik, który pada dopiero w w. 5: „i nas, martwych w upadkach, ożywił razem z Chrystusem”. Autor powtarza tam te same słowa (ὄντας νεκροὺς τοῖς παραπτώμασιν, ontas nekrous tois paraptōmasin), tylko zamiast „was” mówi „nas”. Wersety 2–3 opisują, jak żyli adresaci i jak żyli wszyscy; w w. 4 zdanie rusza od nowa, z nowym podmiotem: „Bóg zaś”.
  29. tn „Według wieku tego świata” – greckie αἰών (aiōn), „wiek”, mówi w tym liście o czasie: ten sam wyraz stoi w w. 7 („w nadchodzących wiekach”) i kilka razy w rozdziale 3. Tu, połączony ze „światem”, nazywa obecną epokę i porządek, który w niej panuje (por. Ga 1:4: „z obecnego wieku złego”). Słownik Louw–Nidy zalicza jednak ten wyraz w tym wierszu, tak jak stojącego obok „władcę”, do istot i mocy nadprzyrodzonych; w literaturze greckiej Ajon bywał uosabiany, a u późnych autorów był tytułem bóstw. Tak czytany, byłby jeszcze jedną mocą, której adresaci ulegali.
  30. tn „Władcy władzy powietrza, ducha” – „powietrze” (ἀήρ, aēr) to zwykłe greckie słowo na powietrze, ale Abbott-Smith podaje przy tym wierszu osobne znaczenie: powietrze jako dziedzina demonów. „Władca” to ten sam wyraz (ἄρχων, archōn) co w J 12:31: „władca tego świata”. Grecki „ducha” (τοῦ πνεύματος, tou pneumatos) stoi w dopełniaczu, a „władca” w bierniku (τὸν ἄρχοντα, ton archonta). Może to być dopowiedzenie o samym władcy, dopasowane w przypadku do słów stojących tuż przed nim, albo określenie ducha, któremu ten władca przewodzi. Polskie „władca” i „władza” brzmią jak jedna rodzina słów; w grece to dwa różne wyrazy (ἄρχων, archōn, i ἐξουσία, exousia).
  31. tn „I my wszyscy” – w ww. 1–2 mowa o „was”, tu o „nas wszystkich”; w w. 5 i 8 wraca „jesteście”, a w w. 10 „jesteśmy”. Zmiana osoby stoi w greckim tekście (ἡμεῖς πάντες, hēmeis pantes). „My” może obejmować Pawła i wierzących z Żydów – wtedy „pozostali” na końcu wiersza to poganie; albo wszystkich wierzących – wtedy „pozostali” to reszta ludzi.
  32. tn „Z natury dziećmi gniewu” – zwrot „dzieci gniewu” (τέκνα … ὀργῆς, tekna … orgēs) jest zbudowany jak „synowie oporu” w w. 2, hebrajskim sposobem mówienia (zob. przypis przy 5:8): dziećmi gniewu są ci, na których gniew spada, jak w 5:6: „nadchodzi gniew Boga na synów oporu”. „Z natury” (φύσει, physei) – Abbott-Smith stawia ten wiersz przy znaczeniu „natura, przyrodzone właściwości”, osobno od „pochodzenia, urodzenia”; w tym drugim znaczeniu to samo słowo stoi w Ga 2:15 i brzmi tam „z urodzenia”.
  33. tc „Razem z Chrystusem” – tak czytają kodeksy Synajski (IV w.) i Aleksandryjski (V w.) oraz większość rękopisów: samo „Chrystusowi” w celowniku (τῷ Χριστῷ, tō Christō), zależne od czasownika z przedrostkiem „razem z”. Papirus P46 (ok. 200 r.) i Kodeks Watykański (IV w.) mają przyimek ἐν (en), czyli „w Chrystusie” – zwrot, który w ww. 6, 7 i 10 wraca trzy razy. Lekcja z przyimkiem jest gładsza, więc raczej późniejsza; przyimek mógł jednak wypaść przy przepisywaniu, bo brzmi tak samo jak koniec czasownika przed nim (συνεζωοποίησεν, synezōopoiēsen). Komentarz tekstowy Houghtona (2025) uznaje tekst bazowy za prawie pewny.
  34. sn „Razem wzbudził, i razem posadził” – w ww. 5–6 stoją trzy greckie czasowniki z tym samym przedrostkiem συν- (syn-, „razem z”): συνεζωοποίησεν, συνήγειρεν, συνεκάθισεν (synezōopoiēsen, synēgeiren, synekathisen). W 1:20 dwa z nich, bez przedrostka (ἐγείρω, egeirō; καθίζω, kathizō), mówią o Chrystusie: Bóg wzbudził Go z martwych i posadził po swojej prawicy w miejscach niebiańskich. Tutaj te same czasowniki, z przedrostkiem „razem”, odnoszą się do wierzących; o prawicy ten wiersz nie mówi. Wszystkie trzy czasowniki mówią o tym jako o rzeczy już dokonanej.
  35. tn „W miejscach niebiańskich” – zob. przypis przy 1:3.
  36. tn „I to nie z was” (καὶ τοῦτο οὐκ ἐξ ὑμῶν, kai touto ouk ex hymōn) – greckie „to” ma rodzaj nijaki, a „łaska” (χάρις, charis) i „wiara” (πίστις, pistis) są rodzaju żeńskiego. Zaimek najprościej obejmuje więc całą myśl: zbawienie łaską przez wiarę. Za takim odczytaniem przemawia następny werset: „nie z was” idzie w parze z „nie z uczynków”, a to mówi o źródle zbawienia, nie wiary; tak czyta Abbott (1897). Sam rodzaj zaimka nie wyklucza jednak odniesienia do wiary, i tak czytali ten werset Chryzostom i Hieronim (IV w.): i sama wiara nie pochodzi od człowieka (por. Flp 1:29). Polskie „to” zostawia tę samą otwartość co grecki.
  37. tn „Dziełem” – greckie ποίημα (poiēma), od czasownika ποιέω (poieō), „czynić, robić”, znaczy to, co ktoś zrobił; w Nowym Testamencie pada jeszcze tylko w Rz 1:20, o dziełach stworzenia. Obok stoi „stworzeni” (κτισθέντες, ktisthentes), ten sam czasownik co w 4:24, gdzie nowy człowiek „na wzór Boga został stworzony”. To inne słowo niż „uczynki” (ἔργα, erga) w tym samym wierszu.
  38. sn „Abyśmy w nich chodzili” – ten sam czasownik (περιπατέω, peripateō) co w w. 2: tam adresaci „chodzili” w upadkach i grzechach, tu wierzący mają chodzić w dobrych uczynkach. Chodzenie jest w tym liście obrazem sposobu życia (4:1, 4:17, 5:2, 5:8, 5:15).
  39. tn „W ciele” (ἐν σαρκί, en sarki) stoi w tym wierszu dwa razy: adresaci są poganami „w ciele”, czyli z urodzenia, bez obrzezania, a obrzezanie Żydów jest „w ciele, ręką uczynione”. Nazwy „nieobrzezanie” i „obrzezanie” oznaczają tu całe grupy ludzi. Słowem „ręką uczyniony” (χειροποίητος, cheiropoiētos) grecki Stary Testament nazywa bożki (np. Kpł 26:1; Iz 46:6), w Hbr 9:24 świątynia ręką uczyniona stoi naprzeciw samego nieba, a Kol 2:11 mówi o obrzezaniu „nie ręką uczynionym”.
  40. sn „Nadziei nie mając” (ἐλπίδα μὴ ἔχοντες, elpida mē echontes) – te same słowa stoją w 1 Tes 4:13: Paweł nie chce, by wierzący smucili się po zmarłych „jak inni, którzy nie mają nadziei”.
  41. tn „Wrogość” (τὴν ἔχθραν, tēn echthran) dopowiada, czym był „mur przegrody”: stoi tuż po słowie „zburzył”, a dwa wiersze dalej słowo wraca: „zabiwszy na nim wrogość”. „W swoim ciele” (ἐν τῇ σαρκὶ αὐτοῦ, en tē sarki autou) należy tu do „zburzył”; w wydaniu greckim, na którym opiera się ten przekład, przecinek stoi dopiero po tych słowach. Zdanie da się jednak podzielić inaczej: „w swoim ciele” można połączyć z następnym „pozbawiwszy mocy”; można też uczynić „wrogość” dopełnieniem tego imiesłowu, a Prawo jej dopowiedzeniem – wtedy wrogością jest samo Prawo.
  42. tn „Prawo przykazań w postanowieniach” – grecki łączy trzy słowa: Prawo (νόμος, nomos), przykazania (ἐντολαί, entolai) i postanowienia (δόγματα, dogmata), czyli nakazy ustanowione urzędowo. To ostatnie słowo stoi też w Kol 2:14, gdzie zapis dłużny był wypisany „przeciw nam postanowieniami”. Czasownik „pozbawić mocy” (καταργέω, katargeō) znaczy uczynić bezczynnym, unieważnić; tym samym słowem Ga 3:17 mówi, że Prawo nie pozbawia mocy obietnicy.
  43. tn „W jednym ciele” – grecki ma tu σῶμα (sōma), to samo słowo co „jedno ciało” w 4:4 i „ciało Chrystusa” w 4:12. W w. 14 „w swoim ciele” oddaje inne słowo greckie (σάρξ, sarx), o ciele samego Jezusa; polski ma na oba jedno słowo.
  44. tn „Na nim” – czyli na krzyżu, najbliższym rzeczowniku. Grecki zaimek (ἐν αὐτῷ, en autō) może też znaczyć „w Nim”: wrogość zabita w samym Chrystusie.
  45. sn „Ogłosił” (εὐηγγελίσατο, euēngelisato) znaczy dosłownie „ogłosił dobrą nowinę”; tym słowem grecki przekład Iz 52:7 mówi o posłańcu, który ogłasza pokój. Słowa w cudzysłowie biorą się z Iz 57:19: po hebrajsku „pokój, pokój dalekiemu i bliskiemu”, w greckim Starym Testamencie „pokój na pokój tym, którzy są daleko i blisko”. Paweł rozdziela podwójne „pokój” na dwa człony i dodaje „wam”: dalekimi są adresaci, poganie (ww. 11-13), bliskimi ci, którzy należeli do społeczności Izraela (w. 12). Te same „daleko” i „blisko” stały w w. 13.
  46. tc Drugie „pokój” (εἰρήνην, eirēnēn) mają najstarsze rękopisy: papirus P46 (ok. 200 r.), Kodeks Synajski i Watykański (IV w.) oraz Aleksandryjski (V w.). W tekście bizantyjskim go nie ma: „pokój wam, dalekim, i bliskim”.
  47. tn „Przybysz” (πάροικος, paroikos) to ktoś, kto mieszka w obcym mieście, ale nie ma w nim praw obywatela. Przeciwieństwem są „współobywatele” (συμπολῖται, sympolitai), słowo z tym samym rdzeniem co „społeczność” (πολιτεία, politeia) Izraela w w. 12, i „domownicy” (οἰκεῖοι, oikeioi): z miasta obraz przechodzi do domu. Tę samą polską parę „obcy i przybysze” ma Hbr 11:13, choć drugie słowo greckie jest tam inne (παρεπίδημος, parepidēmos).
  48. tn „Na fundamencie apostołów i proroków” – grecki dopełniacz może znaczyć fundament, który stanowią apostołowie i prorocy, albo fundament przez nich położony; polski zostawia oba odczytania. Drugie ma oparcie w 1 Kor 3:10: „jak mądry budowniczy położyłem fundament”; tam jednak fundamentem jest sam Jezus Chrystus (3:11), a tu Chrystus jest kamieniem węgielnym. Jeden rodzajnik (τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, tōn apostolōn kai prophētōn) spina obie grupy. W tym liście prorocy stoją zawsze po apostołach (3:5; 4:11), a w 3:5 tajemnica jest im objawiona teraz; wskazuje to na proroków działających w kościele, nie na proroków Starego Testamentu.
  49. sn „Kamieniem węgielnym” (ἀκρογωνιαῖος, akrogōniaios) – w greckim Starym Testamencie słowo stoi tylko w Iz 28:16, gdzie Bóg kładzie w fundamenty Syjonu „kamień kosztowny, wybrany, węgielny, cenny”. Stąd odczytanie, za którym idzie przekład: kamień narożny w fundamencie budowli (tak Robinson, 1903). Barth (1974) czyta tu zwornik, który zamyka budowlę u szczytu, bo w tym liście wierzący wzrastają „ku Niemu, który jest głową” (4:15).
  50. tn „Cała” – grecki ma πᾶσα οἰκοδομή (pasa oikodomē) bez rodzajnika, co zwykle znaczy „każda budowa”; tak czytają niektórzy, widząc tu wiele budowli jednej świątyni albo każdą część budowy. Słowo bez rodzajnika bywa jednak użyte o całości (Dz 2:36 mówi tak o całym domu Izraela), a ten i następny wiersz mówią o jednej świątyni; w 4:16 ten sam czasownik („dopasowywane”) mówi o całym ciele.
  51. tc Rodzajnik przed „budowa” (πᾶσα ἡ οἰκοδομή, pasa hē oikodomē, „cała budowa”) dopisał korektor Kodeksu Synajskiego; ma go też Kodeks Aleksandryjski i Kodeks Efrema (V w.). Nie ma go pierwsza ręka Synajskiego ani Watykański (IV w.), a także tekst bizantyjski.
  52. sn W ww. 19-22 obraz stoi na jednej greckiej rodzinie słów od οἶκος (oikos, „dom”): domownicy (οἰκεῖοι, oikeioi), zbudowani (ἐποικοδομηθέντες, epoikodomēthentes), budowa (οἰκοδομή, oikodomē), razem budowani (συνοικοδομεῖσθε, synoikodomeisthe) i mieszkanie (κατοικητήριον, katoikētērion). Ostatnie słowo pochodzi od czasownika „zamieszkać” (κατοικέω, katoikeō), który wraca w 3:17.
  53. tn „Z tego powodu” – ze względu na to, co Paweł mówił w 2:11–22: poganie zostali pojednani z Bogiem i złączeni z Izraelem w jedno. Zdanie urywa się jednak po pierwszych słowach. Paweł przechodzi do zadania, jakie dostał wobec pogan (ww. 2–13), a przerwaną myśl podejmuje w 3:14 tymi samymi słowami: „Z tego powodu”. Ponieważ grecki nie ma tu czasownika, da się ten wiersz czytać także jako zdanie pełne: „ja, Paweł, jestem więźniem…”.
  54. tn „Więzień Chrystusa Jezusa” – tak samo Paweł nazywa siebie w Flm 1 i 9, a w 4:1 – „więzień w Panu”. Dopełniacz jest otwarty jak w grece: więzień należący do Chrystusa i uwięziony z Jego powodu. Mowa o prawdziwym więzieniu, o którym list mówi jeszcze w 6:20. „Za was, pogan” znaczy: na waszą korzyść; o zadaniu Pawła wobec pogan mówią ww. 7–8.
  55. tn „Jeśli tylko” (εἴ γε, ei ge) nie wyraża tu wątpliwości. Przy czasowniku w trybie oznajmującym cząstki zakładają, że tak jest: adresaci słyszeli. Tak samo w 4:21 i w Kol 1:23 (zob. przypis przy Kol 1:23).
  56. tn „Udzielanie” (οἰκονομία, oikonomia) – słowo od greckiego „dom” (οἶκος, oikos): prowadzenie domu, gospodarowanie powierzonym dobrem. W 3:9 to samo słowo mówi o tym, jak wykonywana jest tajemnica (tak też w 1:10); w Kol 1:25 brzmi „zarządzanie”. Tutaj rozstrzyga słowo „dano”: po grecku (τῆς δοθείσης, tēs dotheisēs) zgadza się ono z „łaską”, nie z „udzielaniem”. Dana jest więc łaska, a słowo mówi o jej udzielaniu. W Kol 1:25 „dano” zgadza się z samym „zarządzaniem”: tam dane jest zadanie.
  57. tc „Tajemnica została mi oznajmiona” – wiersz zaczyna się tu bez „że” (ὅτι, hoti). Tak czytają papirus P46 (ok. 200 r.) i Kodeks Watykański (IV w.), i za nimi idzie wydanie SBLGNT. Kodeks Synajski (też IV w.), Aleksandryjski i Kodeks Efrema (oba V w.) mają „że”; tak drukują wydania Westcotta–Horta, Tregellesa, NA28 i tekst bizantyjski. Ze „że” wiersz 3 mówi, o czym adresaci „usłyszeli” (w. 2): że tajemnica została Pawłowi oznajmiona przez objawienie. Bez „że” wiersz 3 jest osobnym zdaniem tej samej dygresji, które dopowiada w. 2.

    W tym trybie tekst wyżej idzie za lekcją NA28.

  58. tn „Synom ludzkim” (τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων, tois huiois tōn anthrōpōn) – semicki zwrot, który znaczy po prostu: ludziom, całej ludzkości. Tak samo w greckim przekładzie Ps 145:12, i to przy tym samym czasowniku: „oznajmić synom ludzkim” potęgę Boga. Zwrot nie wskazuje osobnej grupy ludzi: przeciwieństwo biegnie między dawnymi pokoleniami a tym, co „teraz” objawiono apostołom i prorokom.
  59. tn „Współdziedzicami i współczłonkami ciała, i współuczestnikami” – trzy greckie przymiotniki zaczynają się od tego samego przedrostka συν- (syn-, „współ-”): συγκληρονόμα, σύσσωμα, συμμέτοχα (synklēronoma, syssōma, symmetocha). Przedrostek mówi, że poganie mają to wszystko wspólnie z Izraelem (por. 2:12; 2:19). Środkowego słowa słowniki (LSJ, Abbott-Smith) nie znają sprzed tego listu; znaczy „należący do tego samego ciała”, a tkwi w nim „ciało” (σῶμα, sōma), to samo, o którym mowa w 2:16 i 4:4.
  60. tn „Mniejszemu od najmniejszego” – grecki ma tu jedno słowo (ἐλαχιστότερος, elachistoteros): stopień wyższy utworzony od stopnia najwyższego, jak gdyby polskie „najmniejszy” stopniować jeszcze raz. LSJ podaje tę formę tylko z tego miejsca. W 1 Kor 15:9 Paweł nazywa siebie „najmniejszym z apostołów”; tutaj stawia się niżej niż ktokolwiek ze świętych.
  61. sn „Niezbadane” (ἀνεξιχνίαστος, anexichniastos) – dosłownie: takie, którego tropu nie da się wyśledzić (ἴχνος, ichnos, to ślad stopy). W greckim Starym Testamencie to słowo mówi o niezbadanych dziełach Boga (Hi 5:9; 9:10), a w Nowym pada jeszcze tylko w Rz 11:33, o Jego drogach.
  62. tc „Wszystkich” (πάντας, pantas) – tak czytają papirus P46 (ok. 200 r.), Kodeks Watykański (IV w.) i Kodeks Efrema (V w.). Kodeks Synajski w pierwotnym zapisie (IV w.) i Aleksandryjski (V w.) tego słowa nie mają, i tak drukuje wydanie Westcotta–Horta. Bez niego zdanie mówi: „wydobyć na światło, jak wykonywana jest tajemnica”; z nim – oświecić ludzi, i to nie tylko pogan (w. 8), lecz wszystkich. Tekst bizantyjski dodaje na końcu wiersza „przez Jezusa Chrystusa”; żaden z pięciu wymienionych rękopisów tego dopisku nie ma.
  63. tn „W miejscach niebiańskich” – zob. przypis przy 1:3. Zwierzchności i władze to moce nadprzyrodzone (tak Louw–Nida), jak w Kol 1:16 i 2:15.
  64. sn „Wieloraka” (πολυποίκιλος, polypoikilos) – w Nowym Testamencie słowo pada tylko tutaj. U dawnych autorów określało szaty i wieńce mieniące się wieloma barwami; przy mądrości znaczy: przejawiająca się na wiele sposobów.
  65. tn „Zamiar wieków” (πρόθεσις τῶν αἰώνων, prothesis tōn aiōnōn) – zamiar odwieczny albo zamiar, który obejmuje wszystkie wieki; „od wieków” stało już w 3:9. Czasownik oddany przez „urzeczywistnił” (ἐποίησεν, epoiēsen) znaczy zwykle „uczynił” i czyta się go dwojako: Bóg ten zamiar w Chrystusie urzeczywistnił albo w Nim go powziął.
  66. tn „Przez wiarę w Niego” – dosłownie „przez Jego wiarę” (διὰ τῆς πίστεως αὐτοῦ, dia tēs pisteōs autou). Dopełniacz czyta się tu tak jak w Ga 2:16: to wiara, której przedmiotem jest Chrystus. Możliwe jest też odczytanie „przez Jego wierność”; zob. przypis przy Ga 2:16.
  67. tn „Abyście nie zniechęcali się” – grecki bezokolicznik (ἐγκακεῖν, enkakein) nie mówi, kto ma się nie zniechęcać. Najbliżej leży odczytanie: adresaci, bo o nich mówi reszta zdania („za was”, „waszą chwałą”). Możliwe jest też odczytanie: „proszę [Boga], abym ja się nie zniechęcał”. „Proszę” (αἰτοῦμαι, aitoumai) może być prośbą do adresatów albo modlitwą.
  68. tn „Które są waszą chwałą” – grecki zaimek (ἥτις, hētis) stoi w liczbie pojedynczej, bo zgadza się ze słowem „chwała”; najbliżej mu do „ucisków”, ale może obejmować całą myśl: to, że Paweł cierpi za nich. „Chwała” (δόξα, doxa) znaczy tu zaszczyt, to, co przynosi im honor, albo chwałę, do której te uciski prowadzą (por. Kol 1:27: „nadzieja chwały”).
  69. sn „Z tego powodu” (τούτου χάριν, toutou charin) – tymi samymi słowami zaczyna się 3:1, gdzie zdanie się urywa. Wiersze 2–13 są wtrąceniem o posłudze Pawła wśród pogan; tutaj przerwane zdanie wraca i dochodzi do końca: tym, co Paweł zaczął mówić w 3:1, jest modlitwa.
  70. tc „Przed Ojcem” – tak kończą ten wiersz najstarsze rękopisy: papirus P46 (ok. 200 r.) oraz kodeksy Synajski (IV w., w pierwotnym zapisie), Watykański (IV w.), Aleksandryjski (V w.) i Efrema (V w.). Późniejszy korektor Kodeksu Synajskiego, Kodeks Klaromontański (VI w.) i tekst bizantyjski dodają „Pana naszego Jezusa Chrystusa”, jak w błogosławieństwie na początku listu. Przy tym dopisku słowa „od którego” w następnym wierszu mogłyby się odnosić do Jezusa, a zestawienie „Ojca” z „rodem” (zob. następny przypis) by się rozluźniło.
  71. tn „Ojcem… ród” – grecki łączy te dwa słowa rdzeniem: πατήρ (patēr), „ojciec”, i πατριά (patria), czyli wspólnota wywodząca się od jednego ojca: ród, plemię, w szerszym znaczeniu lud. Ten sam wyraz stoi w Łk 2:4 o rodzie Dawida i w Dz 3:25 o rodach ziemi. Polski „ród” tej więzi słów nie oddaje; zostaje ona w myśli zdania: każdy ród bierze nazwę od Ojca. „Rody w niebiosach” to zapewne wspólnoty istot niebieskich. „Każdy”: πᾶσα (pasa) stoi tu bez rodzajnika, jak przy „budowie” w 2:21, ale tam jedna świątynia każe czytać „cała”, a tu mowa o wielu rodach. Dawne „cała rodzina” (wierzący w niebie i na ziemi) według Abbotta (1897) wymagałoby rodzajnika i gramatycznie się nie broni.
  72. tn „W miłości; zakorzenieni i ugruntowani” – najstarsze rękopisy nie mają znaków przestankowych, a wydania dzielą to miejsce dwojako. Wydanie, za którym idzie przekład, stawia znak po „w miłości”: te słowa zamykają prośbę o Chrystusa mieszkającego w sercach, tak jak w tym liście „w miłości” zwykle kończy człon zdania (4:2; 4:15; 4:16; 5:2). Inne wydania, także tekst bizantyjski, dzielą wcześniej: „w miłości zakorzenieni i ugruntowani”; tak czyta też Barth (1974), powołując się na obraz korzeni i fundamentu w Kol 2:7 i 1:23. Oba imiesłowy stoją w mianowniku bez wyrazu, z którym by się zgadzały; odnoszą się do „was” z następnego wiersza i opisują stan adresatów. Barth czyta je jako wezwanie: „bądźcie zakorzenieni i ugruntowani”.
  73. tn „Szerokość i długość, i wysokość, i głębokość” – grecki nie mówi, czego to są wymiary. Najbliżej stoi „miłość Chrystusa” z następnego wiersza i o niej mówi dalszy ciąg zdania; kontekst dopuszcza też tajemnicę, o której mowa w 3:3-9, Bożą mądrość z 3:10 albo świątynię z 2:21-22. Za mądrością przemawia Hi 11:8-9, gdzie mądrość Boga ma te same cztery wymiary: jest „wysoka jak niebiosa… głębsza niż kraina umarłych… dłuższa od ziemi i szersza niż morze” (tak Barth, 1974).
  74. tn „Przewyższającą wiedzę” (τὴν ὑπερβάλλουσαν τῆς γνώσεως, tēn hyperballousan tēs gnōseōs) – ten sam imiesłów stoi w 2:7 i w 1:19, ale tam bez dopełnienia, więc brzmi „niezmierny”; tutaj ma przy sobie dopełniacz, z którym się porównuje: miłość przewyższa wiedzę. Grecki zestawia przy tym słowa jednego rdzenia: „poznać” (γνῶναι, gnōnai) to, co przewyższa „wiedzę” (γνῶσις, gnōsis). Zdanie brzmi jak paradoks: poznać trzeba to, czego wiedza nie obejmuje.
  75. tc „Abyście zostali napełnieni aż do” – tak czytają kodeksy Synajski (IV w.), Aleksandryjski (V w.), Efrema (V w.) i Klaromontański (VI w.), a za nimi tekst bizantyjski. Papirus P46 (ok. 200 r.) i Kodeks Watykański (IV w.) mają czasownik w trzeciej osobie i bez przyimka: „aby została napełniona cała pełnia Boga” – podmiotem staje się sama pełnia. Zdanie, że pełnia ma się napełnić, nie ma odpowiednika w innych listach Pawła; wydania drukowane idą za pierwszą lekcją.
  76. sn „Całej pełni Boga” (πᾶν τὸ πλήρωμα τοῦ θεοῦ, pan to plērōma tou theou) – tak samo o „całej pełni” mówi Kol 2:9: w Chrystusie „mieszka cała pełnia Bóstwa”. W tym liście słowa z tej rodziny tworzą nić: Chrystus wstąpił, „aby napełnił wszystko” (4:10), wszyscy mają dojść „do miary dorosłości pełni Chrystusa” (4:13) i być „napełniani w Duchu” (5:18). „Aż do” (εἰς, eis) mówi o mierze, do której napełnienie ma sięgać.
  77. tc „I w Chrystusie Jezusie” – tak papirus P46 (ok. 200 r.) oraz kodeksy Synajski (IV w.), Watykański (IV w.), Aleksandryjski (V w.) i Efrema (V w.). Tekst bizantyjski nie ma „i”: „w kościele w Chrystusie Jezusie”; wtedy „w Chrystusie Jezusie” dookreśla kościół, a nie staje obok niego jako drugie miejsce chwały.
  78. tn „Na wszystkie pokolenia wieku wieków” – tak dosłownie brzmi grecki: εἰς πάσας τὰς γενεὰς τοῦ αἰῶνος τῶν αἰώνων (eis pasas tas geneas tou aiōnos tōn aiōnōn). Zwrot łączy dwie miary czasu: następujące po sobie pokolenia ludzi i „wiek wieków”, bliski formułom „na wieki wieków” (Ga 1:5) i „na wiek wieku” (Hbr 1:8). W takim połączeniu nie stoi nigdzie indziej w Nowym Testamencie.
  79. sn „Proszę więc … abyście chodzili” – tu zaczyna się druga część listu: po wykładzie o tym, co Bóg uczynił w Chrystusie (rozdziały 1–3), przychodzą wezwania, a „więc” (οὖν, oun) wyprowadza je z tamtego wykładu. „Chodzić” (περιπατέω, peripateō) to obraz sposobu życia. Czasownik wraca przy kolejnych wezwaniach (4:17; 5:2; 5:8; 5:15), a w pierwszej części opisywał dawne życie (2:2) i dobre czyny (2:10).
  80. tn „Więzień w Panu” (ὁ δέσμιος ἐν κυρίῳ, ho desmios en kyriō) – w 3:1 przy tym słowie stoi dopełniacz (τοῦ Χριστοῦ Ἰησοῦ, tou Christou Iēsou), jak w Flm 1 i 9: „więzień Chrystusa Jezusa”. Tu Paweł mówi „w Panu”, zwrotem, którym ten list opisuje życie złączone z Panem (2:21; 5:8; 6:10; 6:21). Zwrot czyta się dwojako. Barth (1974) rozumie go jako więzienie w służbie Pana; Abbott (1897) – jak „współpracownik w Chrystusie” (Rz 16:3) – jako określenie samego uwięzienia: to więzień, który jest w Panu.
  81. sn Ten sam ciąg stoi w Liście do Kolosan: trzy ostatnie postawy z Kol 3:12 – „pokorę, łagodność, cierpliwość” – idą tam w tej samej kolejności, a po nich „znosząc jedni drugich” (Kol 3:13), miłość, która jest „więzią doskonałości” (Kol 3:14), i powołanie „w jednym ciele” (Kol 3:15). Tam też stoi początek tego wezwania: „abyście chodzili w sposób godny Pana” (Kol 1:10).
  82. tn „Jedność Ducha” (τὴν ἑνότητα τοῦ πνεύματος, tēn henotēta tou pneumatos) – grecki nie ma wielkich liter, a słowo πνεῦμα (pneuma) może też znaczyć ducha człowieka: „jedność ducha” byłaby wtedy zgodą i jednomyślnością. Za Duchem Świętym przemawia następne zdanie, „jeden Duch” (w. 4), oraz 2:18, gdzie Żydzi i poganie mają przystęp do Ojca w jednym Duchu (ἐν ἑνὶ πνεύματι, en heni pneumati). Jedność jest więc dana, a czasownik (τηρέω, tēreō) mówi o strzeżeniu tego, co już jest.
  83. tn „W więzi pokoju” (ἐν τῷ συνδέσμῳ τῆς εἰρήνης, en tō syndesmō tēs eirēnēs) – więzią jest tu sam pokój. Greckie słowo na „więź” ma ten sam rdzeń „wiązać” co „więzień” (δέσμιος, desmios) w w. 1, a po polsku oba słowa także są spokrewnione.
  84. sn Od tego miejsca do końca w. 6 „jeden” (εἷς, heis) pada siedem razy, w trzech grupach: ciało, Duch, nadzieja; Pan, wiara, chrzest; Bóg i Ojciec. W kolejnych grupach stoją Duch, Pan oraz Bóg i Ojciec – w tym samym porządku co w 1 Kor 12:4-6. „Pan” to Chrystus: tak samo w 1 Kor 8:6 obok „jednego Boga, Ojca” stoi „jeden Pan, Jezus Chrystus”.
  85. tn „W jednej nadziei” (ἐν μιᾷ ἐλπίδι, en mia elpidi) – przyimek mówi, z czym przyszło powołanie; można go też czytać jako cel: „powołani do jednej nadziei”. O nadziei, którą niesie Boże powołanie, list mówił już w 1:18.
  86. tn „Wszystkich” (πάντων, pantōn; na końcu πᾶσιν, pasin): forma grecka może być rodzaju męskiego albo nijakiego, więc zdanie da się czytać o ludziach („Ojciec wszystkich … we wszystkich”) albo o całym stworzeniu („Ojciec wszystkiego … we wszystkim”). Przekład idzie za odczytaniem osobowym: szereg mówi o jedności powołanych, w. 7 przechodzi do każdego z nas (ἑκάστῳ ἡμῶν, hekastō hēmōn), a słowo „Ojciec” wskazuje na osoby, jak w Ml 2:10 w przekładzie greckim, gdzie prorok pyta: „czy nie jeden jest ojciec was wszystkich?” Odczytanie nijakie ma oparcie w 3:9, gdzie Bóg jest Tym, który wszystko stworzył. Samo „wszystkich” nie przesądza, czy chodzi o wszystkich ludzi, czy o wierzących. Większość rękopisów, wśród nich Kodeks Klaromontański (VI w.), dopisuje na końcu „nas”, a tekst przyjęty (Textus Receptus, czyli greckie wydania drukowane od XVI w.) ma „was”; najstarsze rękopisy, papirus P46 (ok. 200 r.) i kodeksy Synajski, Watykański, Aleksandryjski i Efrema, nie mają żadnego z nich.
  87. sn „Została dana łaska” (ἐδόθη ἡ χάρις, edothē hē charis) – tymi samymi greckimi słowami Paweł mówi w 3:8 o łasce danej jemu, by głosił poganom ewangelię; o tej łasce mówią też 3:2 i 3:7, a w 3:7 stoi przy niej to samo słowo, które tutaj brzmi „dar” (δωρεά, dōrea). Teraz te słowa odnoszą się do każdego z adresatów, a ww. 11–12 pokazują, czemu ta łaska służy.
  88. tn „Wstąpiwszy na wysokość…” – Ps 68:19 (w greckim Starym Testamencie Ps 67:19). Psalm mówi do Boga jako do zwycięzcy, który wstępuje na świętą górę i przyjmuje daninę: „wstąpiłeś na wysokość, poprowadziłeś jeńców, wziąłeś dary wśród ludzi” – po hebrajsku מַתָּנוֹת בָּאָדָם (mattanot ba-adam), po grecku δόματα ἐν ἀνθρώπῳ (domata en anthrōpō). Hebrajskie „wśród ludzi” bywa też czytane „ludzi jako daninę”, stąd w części polskich przekładów psalmu darów nie ma. U Pawła jest trzecia osoba, a zamiast „wziąłeś” – „dał”. Paweł przytacza tu psalm najpewniej w postaci znanej z dawnej żydowskiej interpretacji: aramejski przekład psalmu (Targum) czyta w tym miejscu „dałeś im dary, synom ludzkim” i mówi o Mojżeszu, który wstąpił na firmament i dał ludziom słowa Prawa. „Dałeś” ma też syryjska Peszitta, ale Targum w obecnej postaci jest późny, a Peszitta mogła zależeć od Pawła. To samo słowo wraca w w. 11: „dał jednych jako apostołów…”.
  89. tc Kodeks Watykański i tekst bizantyjski mają tu „najpierw zstąpił” (κατέβη πρῶτον, katebē prōton); to słowo przesądzałoby, że zstąpienie poprzedziło wstąpienie. Nie mają go papirus 46 (ok. 200 r.), Kodeks Synajski, Aleksandryjski i Efrema. Papirus 46 nie ma też słowa „części” (μέρη, merē), co sensu nie zmienia.
  90. tn „Do niższych części ziemi” (εἰς τὰ κατώτερα μέρη τῆς γῆς, eis ta katōtera merē tēs gēs) – możliwe są trzy odczytania. Pierwsze, jak czyta Robinson (1903): części leżące pod ziemią, świat umarłych; tak Septuaginta mówi o wrogach psalmisty, że wejdą w najniższe miejsca ziemi, czyli zginą (Ps 63:10, w greckim Starym Testamencie Ps 62:10). Drugie, jak czyta Barth (1974): niższe części świata, czyli sama ziemia, na którą Chrystus zstąpił z nieba; podobnym zwrotem Ps 139:15 (LXX 138:15) nazywa ukryte miejsce, gdzie psalmista był kształtowany przed narodzeniem. Trzecie, jak czyta Abbott (1897): zstąpienie po wstąpieniu – wywyższony Chrystus przychodzi do kościoła z darami, o których mówi w. 11. Gramatyka dopuszcza każde z nich.
  91. tn „Aby napełnił wszystko” (ἵνα πληρώσῃ τὰ πάντα, hina plērōsē ta panta) – ten sam czasownik z tym samym dopełnieniem (τὰ πάντα) stoi w 1:23, a z tej samej rodziny słów jest „pełnia” w w. 13. O zasięgu słowa „wszystko” zob. przypis przy Kol 1:20. Samo napełnienie czyta się różnie: jako obecność Chrystusa we wszystkim, jako doprowadzenie wszystkiego do pełni i celu, jak Robinson (1903), albo jako okazanie władzy, która daje życie i jedność, jak Barth (1974).
  92. sn „Ewangelistów” (εὐαγγελιστής, euangelistēs) – tak Nowy Testament nazywa głosicieli ewangelii: Filipa w Dz 21:8, a w 2 Tm 4:5 Tymoteusz ma wykonywać pracę ewangelisty. Autorów czterech Ewangelii zaczęto tak nazywać dopiero później.
  93. tn Przecinka po „świętych” w najstarszych rękopisach nie ma – interpunkcję stawiają wydawcy, a to miejsce da się podzielić dwojako. Wydanie, za którym idzie przekład, przecinka tam nie stawia: to święci są wyposażani do dzieła usługiwania, a za tym podziałem przemawia zmiana przyimka – pierwszy człon zaczyna πρός (pros), dwa następne εἰς (eis). Wydania tekstu bizantyjskiego stawiają po „świętych” przecinek i czytają trzy równorzędne cele darów z w. 11; wtedy usługiwanie należy do tych, których Chrystus dał, a nie do wszystkich świętych.
  94. tn „Dojrzałego człowieka” (ἄνδρα τέλειον, andra teleion) – słowo τέλειος (teleios) znaczy tu: wyrośnięty, już nie dziecko; zaraz potem w. 14 mówi o niemowlętach, tak jak Hbr 5:13–14 zestawia „niemowlęciem” i „dla dojrzałych” (por. przypis przy Kol 1:28). W Jk 3:2 ten sam zwrot mówi o doskonałości: „mężem doskonałym”. Grecki ma tu słowo na dorosłego mężczyznę (ἀνήρ, anēr), a nie ogólne słowo na człowieka (ἄνθρωπος, anthrōpos), które stoi w 2:15 i 4:24 przy nowym człowieku; tę dorosłość niesie po polsku przymiotnik dojrzały. Jeden człowiek przy „wszyscy” to cały kościół. „Dorosłość” (ἡλικία, hēlikia) to pełny wiek, jak w J 9:21: „jest pełnoletni”; słowo znaczy też wzrost ciała.
  95. tn „Nieuczciwą grę” (κυβεία, kybeia) – w grece jedno słowo: dosłownie gra w kości (tak u Platona i Ksenofonta); w tym wersecie, jak podają LSJ i Abbott-Smith, w przenośni: oszustwo, sztuczka.
  96. sn „Podstęp” (μεθοδεία, methodeia) – w Nowym Testamencie tylko w tym liście: tu i w 6:11, gdzie w liczbie mnogiej mówi o podstępach diabła. Kodeks Aleksandryjski (V w.) dopisuje „diabła” już tutaj.
  97. tn „Mówiąc prawdę” (ἀληθεύοντες, alētheuontes) – ten czasownik ma w Nowym Testamencie jeszcze tylko Ga 4:16, gdzie znaczy „mówić prawdę”. Grecki Stary Testament używa go też o postępowaniu: w Prz 21:3 oddaje hebrajskie słowo o sprawiedliwości (מִשְׁפָּט, miszpat) i stoi obok „czynić to, co sprawiedliwe”. Możliwe jest więc i odczytanie szersze: „trzymając się prawdy” w całym postępowaniu, nie tylko w mowie. W 4:25 stoi inny zwrot, wprost o mowie: „mówcie prawdę” (λαλεῖτε ἀλήθειαν, laleite alētheian).
  98. sn Ten sam obraz stoi w Kol 2:19: „z której całe ciało, przez spojenia i wiązadła zaopatrywane i złączane, wzrasta wzrostem Bożym”. Tutaj „zaopatrzenie” (ἐπιχορηγία, epichorēgia) jest rzeczownikiem, a „spojenie zaopatrzenia” to spojenie, które zaopatruje ciało – tak ten zwrot objaśnia LSJ. Źródłem wzrostu jest Chrystus, głowa (w. 15; por. Kol 1:18). „Dopasowywane” (συναρμολογούμενον, synarmologoumenon) to słowo, które w 2:21 opisuje budowlę rosnącą w świątynię.
  99. tc Tekst większościowy dodaje tu słowo „pozostali” (τὰ λοιπὰ ἔθνη, ta loipa ethnē, „pozostali poganie”) i mówi tym wprost, że adresaci też są poganami, jak nazywa ich list w 2:11 i 3:1. Tego słowa nie mają P46 (ok. 200 r.), Synajski i Watykański (IV w.) ani Aleksandryjski (V w.).
  100. tn Grecki czasownik (ἀπαλγέω, apalgeō) znaczył najpierw „przestać czuć ból”. Abbott-Smith czyta go tutaj jako „stać się nieczułym” i za tym idzie przekład, bo wiersz wcześniej mowa o zatwardziałości serca. LSJ zalicza jednak ten wiersz do znaczenia „stracić otuchę, popaść w zniechęcenie”; wtedy zdanie mówiłoby o ludziach, którzy wydali samych siebie rozpasaniu z braku nadziei (por. 2:12).
  101. sn Ten sam czasownik z zaimkiem zwrotnym (παραδίδωμι, paradidōmi) wraca w tym liście dwa razy o Chrystusie, który wydał samego siebie – za nas (5:2) i za kościół (5:25); tak samo w Ga 2:20: „wydał samego siebie za mnie”. W Rz 1:21-28 Paweł opisuje pogan tymi samymi obrazami co tutaj – marność, zaciemnione serce, nieczystość – ale tam to trzy razy Bóg ich „wydaje”; tutaj wydają siebie sami.
  102. tn Trzy czasowniki ww. 22-24 (ἀποθέσθαι, apothesthai; ἀνανεοῦσθαι, ananeousthai; ἐνδύσασθαι, endysasthai – „odłożyli”, „byli odnawiani”, „przyoblekli się”) stoją w grece w bezokoliczniku i zależą od „was nauczono” z w. 21: mówią, czego adresatów nauczono, a nie są osobnym rozkazem (odczytanie nakazowe – zob. przypis przy w. 24). Pierwszy i trzeci są w aoryście, który ujmuje czynność jako całość, jak zdjęcie i włożenie szaty; środkowy stoi w czasie teraźniejszym i w stronie biernej – odnawianie trwa. Ten sam obraz zdjęcia i przyobleczenia ma Kol 3:9-10, tam jednak jako rzecz już dokonaną.
  103. tn „Duchem” (πνεῦμα, pneuma) małą literą: w zwrocie „duchem waszego myślenia” mowa o duchu samych adresatów – o nastawieniu, które kieruje ich myśleniem – a nie o Duchu Świętym, o którym list mówi w 4:30. „Myślenie” (νοῦς, nous) to ten sam rzeczownik co w w. 17: tam poganie chodzą w marności swojego myślenia, tutaj mowa o odnawianiu myślenia adresatów.
  104. tc Papirus P46 (ok. 200 r.) oraz kodeksy Synajski i Watykański (IV w.) zapisują ten czasownik końcówką, która daje tryb rozkazujący: „przyobleczcie się” (ἐνδύσασθε, endysasthe); P46 tak samo w w. 23. Aleksandryjski (V w.) ma bezokolicznik, podobnie jak wydania krytyczne. Obie końcówki brzmiały wtedy najpewniej jednakowo – ten sam Aleksandryjski w w. 23 myli te dwie głoski w środku wyrazu – więc zapis może być tylko pisownią; łacińska Wulgata czyta tu jednak rozkaz.
  105. sn „Prawdy” (ἀληθείας, alētheias) odpowiada na „zwodzenia” (ἀπάτης, apatēs) z w. 22: stary człowiek ulega rozkładowi według pożądań zwodzenia, nowy został stworzony w sprawiedliwości i świątobliwości prawdy. Oba dopełniacze można czytać jako określenie jakości (zwodnicze pożądania, prawdziwa sprawiedliwość) albo jako źródło (pożądania, które rodzi zwodzenie; sprawiedliwość, która płynie z prawdy); polski zostawia oba odczytania, jak grecki.
  106. sn „Mówcie prawdę, każdy ze swoim bliźnim” – słowa proroka Zachariasza (Za 8:16), skierowane tam do Jerozolimy i domu Judy (8:15). Grecki Stary Testament ma „do (πρός, pros) bliźniego”, Paweł pisze „z (μετά, meta) bliźnim”, jak hebrajskie „z” (אֶת). Nowe jest uzasadnienie: „bo jesteśmy członkami jedni drugich”.
  107. tn „Gniewajcie się, a nie grzeszcie” – Ps 4:5, słowo w słowo za greckim Starym Testamentem. Hebrajski ma tam רִגְזוּ (rigzu), „drżyjcie, bądźcie poruszeni”; ten sam czasownik bywa użyty o wzburzeniu gniewem i tak odczytał go grecki przekład. Forma jest rozkazująca, ale czyta się ją dwojako: jako przyzwolenie („jeśli się gniewacie, nie grzeszcie”) albo dosłownie, jako nakaz gniewu wolnego od grzechu.
  108. tn „Rozgniewanie” (παροργισμός, parorgismos) – słowo z tego samego rdzenia co „gniewajcie się”, ale inne niż „gniew” (ὀργή, orgē) w w. 31. Abbott-Smith objaśnia je jako rozdrażnienie, stan mniej trwały niż gniew; w greckim Starym Testamencie znaczy też to, co do gniewu pobudza (np. 1 Krl 15:30).
  109. tn „Zgniłe” (σαπρός, sapros) – słowo o tym, co gnije; w Ewangeliach mówi o złych drzewach i owocach (Mt 7:17-18; 12:33) i o złych rybach (Mt 13:48). Tu przeciwieństwem jest słowo „dobre do budowania”, więc chodzi o każdą mowę, która psuje i niszczy, nie tylko o słowa wulgarne. W bliźniaczym Kol 4:6 słowo ma być „solą przyprawione”.
  110. tn „Łaskę” (χάρις, charis) – to samo słowo, którym w 4:7 nazwana jest łaska dana każdemu z nas. Grecki zwrot „dać łaskę” (χάριν δοῦναι, charin dounai) znaczy też wyświadczyć komuś dobro: dobre słowo ma przynieść słuchającym coś dobrego.
  111. sn Echo Iz 63:10, gdzie o Izraelu z czasów Mojżesza (63:11) powiedziane jest: „oni zbuntowali się i zasmucili Jego Świętego Ducha”. Tak brzmi hebrajski (עִצְּבוּ); grecki przekład ma tam „rozdrażnili”, ale ten sam zwrot „Duch Święty” (τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, to pneuma to hagion) co u Pawła.
  112. sn „Opieczętowani” (ἐσφραγίσθητε, esphragisthēte) – pieczęć odciśnięta na czymś albo na kimś pokazywała, do kogo należy; tak w Ap 7:3-4 pieczęć Boga otrzymują Jego słudzy. Ten sam czasownik stoi w 1:13.
  113. tn „Serdeczni” (εὔσπλαγχνοι, eusplanchnoi) – dosłownie „o dobrym wnętrzu”: w greckim słowie tkwi to samo określenie wnętrza człowieka (σπλάγχνα, splanchna), które w Kol 3:12 brzmi „serce miłosierdzia”. Znaczy ludzi czułych na cudzą biedę, współczujących.
  114. tc „Wam” – tak papirus P46 (ok. 200 r.), Kodeks Synajski (IV w.) i Aleksandryjski (V w.). Kodeks Watykański (IV w.) i papirus P49 (III w.) mają „nam”, podobnie tekst bizantyjski. Różnica dotyczy tylko tego, czy Paweł włącza tu siebie; podobnie w 5:2 papirus P46 i kodeksy dzielą się między „nas” a „was”.

    W tym trybie tekst wyżej idzie za lekcją NA28.

  115. sn „Naśladowcami Boga” (μιμηταὶ τοῦ θεοῦ, mimētai tou theou) – jedyne miejsce w Nowym Testamencie, które mówi o naśladowaniu samego Boga; gdzie indziej Paweł wzywa: „bądźcie moimi naśladowcami” (1 Kor 4:16; 11:1). „Więc” (οὖν, oun) wiąże to wezwanie z poprzednim zdaniem: „jak i Bóg wam darował w Chrystusie” (4:32).
  116. tc „Nas” – tak najstarszy świadek, papirus P46 (ok. 200 r.); Kodeks Synajski (IV w.), Watykański (IV w.) i Aleksandryjski (V w.) mają tu „was”. W drugim miejscu („za nas”) „nas” mają P46, P49 (III w.) oraz Kodeksy Synajski i Aleksandryjski, a „was” sam Kodeks Watykański. Tekst bizantyjski czyta w obu miejscach „nas”.
  117. sn „Dar i ofiarę” (προσφορά, prosphora; θυσία, thysia) – tę samą parę słów ma Ps 40:7 w greckim Starym Testamencie (Ps 39:7), przytoczony w Hbr 10:5: „Ofiary i daru nie chciałeś”; tu darem i ofiarą jest sam Chrystus. „Miły zapach” (dosłownie „zapach wonności”, ὀσμὴ εὐωδίας, osmē euōdias) to formuła ofiar Starego Testamentu: po potopie Pan poczuł „miły zapach” ofiary Noego (Rdz 8:21); tak nazywa się też ofiarę całopalną (Wj 29:18; Kpł 1:9).
  118. tn „Niech nawet nie będzie wymieniana” (μηδὲ ὀνομαζέσθω, mēde onomazesthō) – czasownik pochodzi od słowa „imię” (ὄνομα, onoma). Zwrot czyta się dwojako. Albo tych grzechów ma wśród was nie być tak dalece, żeby nikt nie mógł ich nawet wymienić jako waszych; albo sami adresaci nie mają o nich rozprawiać. Za pierwszym odczytaniem przemawia to, że Paweł sam je tu wylicza; za drugim – w. 12, gdzie „wstyd jest nawet mówić” o tym, co inni czynią w ukryciu.
  119. tn „Sprośność”, „głupia mowa” i „wulgarne żarty” – trzy słowa, które w Nowym Testamencie stoją tylko tutaj: αἰσχρότης (aischrotēs), μωρολογία (mōrologia) i εὐτραπελία (eutrapelia). Dwa ostatnie mówią wprost o mowie; pierwsze, z tej samej rodziny co „sprośną mowę” w Kol 3:8, może dotyczyć i mowy, i postępowania. Trzecie u dawnych autorów, od Platona po Arystotelesa, znaczyło bystry dowcip w rozmowie; tu, jak podaje LSJ, w złym sensie – żartowanie grubiańskie i nieprzyzwoite. Naprzeciw wszystkich trzech stoi także słowo o mowie: dziękczynienie (εὐχαριστία, eucharistia), po grecku zaczynające się tym samym εὐ- (eu-, „dobrze”) co trzecie z nich.
  120. tn „Wiedzcie na pewno” – grecki łączy dwa czasowniki wiedzy: tryb rozkazujący ἴστε (iste, „wiedzcie”) i imiesłów γινώσκοντες (ginōskontes, „poznając”). Podobnym podwojeniem czasownika grecki Stary Testament oddaje hebrajskie wzmocnienie, np. w Rdz 15:13: „poznając, poznasz”, czyli „wiedz na pewno”. Forma ἴστε może też być oznajmująca: „wiecie”.
  121. tn „To jest bałwochwalca” (ὅ ἐστιν εἰδωλολάτρης, ho estin eidōlolatrēs) – zaimek jest w grece rodzaju nijakiego i nie zgadza się z „chciwcem”; to formuła wyjaśniająca, jak polskie „to jest”, i może się odnosić do samego chciwca albo do wszystkich trzech. W Kol 3:5 to samo powiedziano o samej chciwości: „chciwość, która jest bałwochwalstwem”. Kodeks Aleksandryjski (V w.) i tekst bizantyjski mają zaimek męski („który jest”), wiążący te słowa tylko z chciwcem.
  122. tn „Chrystusa i Boga” (τοῦ Χριστοῦ καὶ θεοῦ, tou Christou kai theou) – zwrotu z Chrystusem na pierwszym miejscu nie ma nigdzie indziej w Nowym Testamencie; jeden rodzajnik obejmuje oba słowa. Ta sama budowa nazywa w tym liście jedną osobę, Boga i Ojca: ὁ θεὸς καὶ πατὴρ (ho theos kai patēr) w 1:3 i τῷ θεῷ καὶ πατρί (tō theō kai patri) w 5:20, więc gramatyka dopuszcza też odczytanie „Chrystusa, który jest Bogiem”. Gdy jednak Paweł mówi o dziedziczeniu królestwa, pisze „Boga” bez rodzajnika (1 Kor 6:9-10, gdzie wśród wykluczonych stoją ci sami rozpustnicy, bałwochwalcy i chciwi; 1 Kor 15:50; Ga 5:21), więc tutaj rodzajnik może należeć do samego „Chrystusa”. Papirus P46 (ok. 200 r.) ma samo „królestwo Boga”.
  123. sn „Dzieci światłości” – ludzie, którzy do światłości należą i od niej biorą sposób życia; tak samo zbudowany jest zwrot „synów oporu” w w. 6. Por. J 12:36: „abyście stali się synami światłości”, i 1 Tes 5:5.
  124. tc „Światłości” – tak kodeksy Synajski i Watykański (IV w.), Aleksandryjski (V w.) i papirus P49 (koniec III w.), a za nimi wydania krytyczne. Najstarszy świadek, papirus P46 (ok. 200 r.), ma „owoc Ducha”, podobnie tekst bizantyjski; tak brzmi znany zwrot z Ga 5:22. Komentarz tekstowy Houghtona (2025) uważa nietypowy zwrot „owoc światłości” za prawdopodobnie pierwotny, a „owoc Ducha” za wyrównanie do Ga 5:22; „światłość” podejmuje też „dzieci światłości” z w. 8.
  125. sn „Badając” (δοκιμάζοντες, dokimazontes) – czasownik z próby kruszcu, ten sam co w 1 J 4:1: „badajcie duchy”. Rz 12:2 łączy go z tym samym przymiotnikiem: badać, co jest wolą Boga – co dobre, miłe i doskonałe.
  126. tn „Obnażajcie” (ἐλέγχετε, elenchete) – ten sam czasownik stoi w w. 13 i w J 3:20: kto postępuje nikczemnie, nie przychodzi do światłości, „aby jego czyny nie zostały obnażone”, a kto czyni prawdę, przychodzi do niej, „aby zostały objawione jego czyny” (J 3:21). U Jana to samo greckie słowo (ἔργα, erga) brzmi „czyny”. Tak samo tutaj: uczynki obnażone przez światłość zostają objawione (w. 13). Gdzie dopełnieniem są ludzie, to słowo znaczy dowieść winy (J 16:8) albo upominać (Hbr 12:5); tu dopełnieniem są uczynki.
  127. tn „Wszystko bowiem, co zostaje objawione, jest światłością” (πᾶν γὰρ τὸ φανερούμενον φῶς ἐστιν, pan gar to phaneroumenon phōs estin) – imiesłów stoi w stronie biernej, jak czasownik w w. 13, choć forma dopuszcza też odczytanie czynne: „wszystko, co objawia, jest światłością” – wtedy to światłość wszystko ukazuje. W odczytaniu biernym to, co światłość obnaży, samo staje się światłością, jak adresaci, o których w. 8 mówi, że byli ciemnością, a są światłością w Panu. W części wydań to zdanie zamyka w. 13.
  128. sn „Dlatego mówi:” (διὸ λέγει, dio legei) – tą samą formułą list wprowadził w 4:8 słowa Psalmu 68. Tych słów jednak w Starym Testamencie nie ma. Najbliżej są dwa miejsca z Izajasza: grecki tekst Iz 26:19 ma trzy słowa z tych samych rdzeni – ἀναστήσονται (anastēsontai) „powstaną”, νεκροί (nekroi) „umarli” i ἐγερθήσονται (egerthēsontai) „zostaną wzbudzeni” – a hebrajski Iz 60:1-2 wezwanie „powstań, świeć” (קוּמִי אוֹרִי, qumi ori) i zapowiedź „nad tobą wzejdzie Pan”. Bratcher i Nida (1982) widzą w tych słowach przytoczenie spoza Pisma, może z pieśni.
  129. tn „Obudź się… powstań z martwych” – pierwszy czasownik (ἔγειρε, egeire) znaczy tu „obudź się”, jak w Rz 13:11 o przebudzeniu ze snu, ale tym samym słowem Nowy Testament mówi o wzbudzeniu z martwych: Bóg Ojciec „wzbudził Go z martwych” (Ga 1:1). Drugi (ἀνάστα, anasta) to „powstań”, jak w J 20:9: „aby On powstał z martwych”. Oba wezwania idą do tego samego śpiącego, więc sen jest tu obrazem stanu, z którego trzeba powstać jak z martwych (por. 1 Tes 5:6-10).
  130. sn „Zajaśnieje” (ἐπιφαύσει, epiphausei) – w Nowym Testamencie tylko tu; grecki Stary Testament mówi tym czasownikiem o słońcu i księżycu, które świecą (Hi 31:26; 25:5).
  131. tc „Pilnie” (ἀκριβῶς, akribōs) stoi w tekście bazowym przed „jak” i należy do „uważajcie”: pilna ma być uwaga. Taki szyk mają najstarsze rękopisy: papirus P46 (ok. 200 r.) oraz kodeksy Synajski i Watykański (IV w.). Kodeks Aleksandryjski (V w.) i tekst bizantyjski stawiają to słowo po „jak” („uważajcie, jak pilnie chodzicie”) i wtedy mowa o staranności samego postępowania.
  132. tn „Wykupując czas” (ἐξαγοραζόμενοι τὸν καιρόν, exagorazomenoi ton kairon) – ten sam zwrot co w Kol 4:5 (zob. przypis przy Kol 4:5). Ten sam zwrot ma grecki przekład Dn 2:8, ale w innym sensie: król zarzuca tam mędrcom, że chcą zyskać na czasie. Wyraz oddany przez „czas” oznacza chwilę sposobną, a „wykupić” znaczy nabyć coś, zanim przepadnie. Tutaj powód podany jest wprost: „bo dni są złe”.
  133. tc „Wola Pana” – tak czytają wydania drukowane. Najstarsze rękopisy różnią się tu jednym słowem: papirus P46 (ok. 200 r.) ma „wola Chrystusa”, Kodeks Aleksandryjski (V w.) „wola Boga”, Watykański (IV w.) „wola Pana naszego”, a Synajski (IV w.) „myśl Pana”. Tekst bizantyjski ma też imiesłów „rozumiejąc” (συνιέντες, synientes) zamiast rozkazu „rozumiejcie” (συνίετε, syniete).
  134. sn „Nie upijajcie się winem” – to samo polecenie stoi w greckim przekładzie Przysłów (Prz 23:31): „Nie upijajcie się winami, lecz obcujcie z ludźmi sprawiedliwymi”. Ta forma czasownika (μεθύσκεσθε, methyskesthe) pada w całym greckim Starym Testamencie tylko tam. Tekst hebrajski ma w tym wersecie inne zdanie: „Nie patrz na wino, gdy się czerwieni”.
  135. tn „W czym jest hulaszczość” – grecki zaimek (ἐν ᾧ, en hō) ma formę, która pasuje i do „wina”, i do całego zdania o upijaniu się; przekład odnosi go do upijania się, bo tego dotyczy zakaz, nie wina jako takiego. Wyraz oddany przez „hulaszczość” (ἀσωτία, asōtia) znaczy trwonienie siebie i swojego: życie, które się nie oszczędza i nie liczy się ze skutkami. Przysłówkiem z tego samego rdzenia Ewangelia Łukasza opisuje młodszego syna, który roztrwonił majątek (Łk 15:13).
  136. tn „Bądźcie napełniani” (πληροῦσθε, plērousthe) – rozkaz stoi w stronie biernej i w czasie teraźniejszym: nie jednorazowe „zostańcie napełnieni”, lecz trwałe „dawajcie się napełniać”. Przy winie grecki ma sam celownik („winem”), przy Duchu przyimek (ἐν πνεύματι, en pneumati): Duch jest tu Tym, przez którego przychodzi napełnienie, albo tym, czym się jest napełnianym („Duchem”). O tym, czym Bóg napełnia, list mówił już wcześniej: Ten, który wstąpił, „aby napełnił wszystko” (4:10), a wszyscy mają dojść „do miary dorosłości pełni Chrystusa” (4:13).
  137. tc „Duchowymi” (πνευματικαῖς, pneumatikais) – tego słowa nie mają najstarszy papirus P46 (ok. 200 r.) i Kodeks Watykański (IV w.); mają je kodeksy Synajski (IV w.) i Aleksandryjski (V w.), a za nimi wydania drukowane. Kodeks Aleksandryjski ma dalej „w waszych sercach” (jak w Kol 3:16), a tekst bizantyjski „w waszym sercu”; tekst bazowy nie ma tu przyimka.

    W tym trybie tekst wyżej idzie za lekcją NA28.

  138. tn „Śpiewając i grając” – dwa greckie czasowniki. Pierwszy (ᾄδω, adō) to zwykłe śpiewanie; drugi (ψάλλω, psallō) znaczył najpierw szarpanie strun, granie, a w greckich Psalmach śpiewanie przy strunach; od niego pochodzi słowo „psalm”. Razem tworzą stały zwrot Psałterza: „będę śpiewał i grał Panu” (Ps 27:6; podobnie 57:8; 108:2). „Waszym sercem” stoi bez przyimka: serce może być tu instrumentem (słownik LSJ podaje ten zwrot przy znaczeniu „śpiewać przy harfie”) albo sposobem – całym sercem. W Kol 3:16 zwrot brzmi inaczej: „w waszych sercach”.
  139. tn „Za wszystko” (ὑπὲρ πάντων, hyper pantōn) – grecka forma jest wspólna dla „wszystkiego” i „wszystkich”. Przekład czyta rodzaj nijaki, jak w równoległym Kol 3:17 („wszystko, cokolwiek czynicie”), ale możliwe jest też „za wszystkich”, czyli za ludzi.
  140. tn „Jedni drugim” (ἀλλήλοις, allēlois) – tak dosłownie grecki, bez dopowiedzenia, jak daleko sięga ta wzajemność. Czyta się to dwojako: jako poddanie wszystkich wszystkim (tak już Hieronim, IV w.) albo jako poddanie w obrębie par, które wylicza dalsza nauka (5:22–6:9); tam wzajemność nie czyni męża poddanym żonie, bo mężowie mają żony miłować (5:25), a nie być im poddani. Dla obu odczytań ważny jest ten sam fakt tekstu: „będąc poddani” to ostatni z imiesłowów zależnych od „bądźcie napełniani w Duchu” (5:18), a w. 22 w tekście bazowym nie ma własnego czasownika; dlatego ten werset stoi na styku. Zwrot „bojaźń Chrystusa” (φόβος Χριστοῦ, phobos Christou) nie pada nigdzie indziej w Nowym Testamencie; w Starym Testamencie ta postawa to „bojaźń Pana”, jak w zdaniu „Początkiem mądrości jest bojaźń Pana” (Ps 111:10).
  141. tc „Chrystusa” – tak czytają najstarsze rękopisy (papirus P46, ok. 200 r.; kodeksy Synajski i Watykański, IV w.; Aleksandryjski, V w.). Część późniejszych rękopisów ma „Boga” (za nimi tekst przyjęty, Textus Receptus, czyli greckie wydania drukowane od XVI w.), pojedyncze mają „Pana”, „Chrystusa Jezusa” albo „Jezusa Chrystusa”, a rękopisy bizantyjskie dzielą się między „Chrystusa” i „Boga”. Grecki Stary Testament mówi o „bojaźni Pana” (Ps 111:10; Prz 9:10) i „bojaźni Boga” (Prz 1:7). Ponieważ zwrot „bojaźń Chrystusa” nie pada nigdzie indziej, komentarz tekstowy Houghtona (2025) uważa go za lekcję najtrudniejszą, od której najpewniej wzięły się pozostałe.
  142. sn „Żony” – w 5:22–6:9 Paweł zwraca się kolejno do trzech par: żon i mężów, dzieci i ojców, niewolników i panów, tak jak w Kol 3:18–4:1 (zob. przypis przy Kol 3:18). Zwrot o żonach poddanych „własnym mężom” mają też Tt 2:5 i 1 P 3:1. Ponad tamten list dochodzą tu trzy rzeczy. Miarą małżeństwa jest więź Chrystusa z kościołem, a podstawą – słowa Księgi Rodzaju (w. 31; Rdz 2:24); żonom i mężom list poświęca dwanaście wierszy, w Liście do Kolosan dwa. Dzieciom przytacza przykazanie Dekalogu z obietnicą (6:2-3; Wj 20:12). Panom przypomina, że i oni, i niewolnicy mają Pana w niebiosach (6:9).
  143. tc „Bądźcie poddane” – w tekście bazowym nie ma tu czasownika; dosłownie: „Żony własnym mężom jak Panu”. Tak czytają najstarszy papirus P46 (ok. 200 r.) i Kodeks Watykański (IV w.); tak też Klemens Aleksandryjski (ok. 200 r.), gdy cytuje ten werset razem z w. 21, a Hieronim (IV w.) zaznacza, że w rękopisach greckich czasownika nie ma. Inne rękopisy mają czasownik, w dwóch formach i różnych miejscach: „niech będą poddane” (ὑποτασσέσθωσαν, hypotassesthōsan) – Kodeks Synajski (IV w.), Aleksandryjski (V w.) i inne – albo „bądźcie poddane” (ὑποτάσσεσθε, hypotassesthe) – Kodeks Klaromontański (VI w.), Boerneriański (IX w.) i większość późniejszych. Komentarz tekstowy Houghtona (2025) uznaje sprawę za niepewną: za krótszym tekstem przemawia to, że różne formy w różnych miejscach wyglądają na dopiski, przeciw – świadectwo większości rękopisów; wydanie Tyndale House drukuje „niech będą poddane”. W krótszym tekście czasownik przychodzi z w. 21, w dłuższym w. 22 ma własny.
  144. sn „Za niego” – po grecku „za nią”: słowo „kościół” (ἐκκλησία, ekklēsia) jest w grece rodzaju żeńskiego i aż do końca w. 27 mówią o nim formy żeńskie. W wywodzie o małżeństwie kościół stoi tu jak panna młoda: Chrystus oczyścił go kąpielą (w. 26), aby postawić go przed sobą bez plamy i zmarszczki (w. 27). Tym samym czasownikiem „postawić” (παρίστημι, paristēmi) Paweł mówi w 2 Kor 11:2, że zaręczył Koryntian z jednym mężem, aby postawić ich przed Chrystusem jako czystą dziewicę. Po polsku „kościół” jest rodzaju męskiego, więc zaimki brzmią „go” i „niego”, a obraz słabnie.
  145. tn „Kąpielą wody przez słowo” – słowo „kąpiel” (λουτρόν, loutron) stoi w Nowym Testamencie jeszcze tylko w Tt 3:5: „kąpiel odrodzenia”. LSJ podaje przy tym wierszu znaczenie „chrzest”, a zna też grecki zwyczaj wody przynoszonej pannie młodej do kąpieli (νυμφικὰ λουτρά, nymphika loutra). „Przez słowo” (ἐν ῥήματι, en rhēmati) należy tu do „oczyściwszy”: kąpiel wody połączona ze słowem; grecki pozwala też czytać „uświęcić przez słowo”. Słowo ῥῆμα (rhēma) pada w tym liście jeszcze tylko w 6:17: „słowo Boga”; bywa też odnoszone do słów wypowiadanych przy chrzcie; Barth (1974) widzi w nim raczej słowo oblubieńca, którym ten wiąże się z oblubienicą.
  146. tn „Jak swoje ciała” (ὡς τὰ ἑαυτῶν σώματα, hōs ta heautōn sōmata) – można czytać jako porównanie: mąż ma miłować żonę tak, jak miłuje swoje ciało; podobnie w w. 33: „jak siebie samego”. Można też czytać: jako swoje ciało, bo mąż i żona są jednym ciałem (w. 31); za tym przemawia zdanie, które zaraz następuje: „kto miłuje swoją żonę, miłuje siebie samego”.
  147. tn „Ciała” – tu stoi inne greckie słowo niż w ww. 28 i 30: tam σῶμα (sōma), tu σάρξ (sarx). Oba znaczą ciało, a to drugie wraca w cytacie z Księgi Rodzaju w w. 31: „jednym ciałem” (εἰς σάρκα μίαν, eis sarka mian). Zmiana słowa najpewniej przygotowuje ten cytat.
  148. tc Tekst bizantyjski dodaje tu: „z Jego ciała i z Jego kości” (ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ καὶ ἐκ τῶν ὀστέων αὐτοῦ, ek tēs sarkos autou kai ek tōn osteōn autou) – echo słów Adama o kobiecie: „kość z moich kości i ciało z mojego ciała” (Rdz 2:23). Najstarsze rękopisy tego dopisku nie mają: papirus P46 (ok. 200 r.), kodeksy Synajski i Watykański (IV w.) oraz Aleksandryjski (V w.). Dopisek wiąże ten wiersz z następnym, który przytacza Rdz 2:24.
  149. sn Rdz 2:24, przytoczone bez formuły cytatu, w brzmieniu bliskim greckiemu Staremu Testamentowi, ze słowami „tych dwoje” (οἱ δύο, hoi dyo); „dlatego” stoi tu jednak innym greckim zwrotem (ἀντὶ τούτου, anti toutou; w Rodzaju ἕνεκεν τούτου, heneken toutou). Hebrajski tekst masorecki mówi „i staną się jednym ciałem”. W Księdze Rodzaju „dlatego” wiąże to zdanie z poprzednim, o kobiecie wziętej z mężczyzny (Rdz 2:23). Ten sam werset przytacza Jezus w sporze o rozwód (Mt 19:5; Mk 10:7-8), a jego koniec także Paweł w 1 Kor 6:16.
  150. tn „Ta tajemnica” – zaimek (τοῦτο, touto) może wskazywać na słowa Rdz 2:24 z poprzedniego wiersza, na samo zjednoczenie męża i żony albo na cały wywód o Chrystusie i kościele. „Tajemnica” (μυστήριον, mystērion) to w tym liście zamysł Boga, który był ukryty, a teraz został objawiony (3:3-6; 3:9). „Mówię o” (λέγω εἰς, legō eis) znaczy: mówię w odniesieniu do; jawne „ja” (ἐγώ, egō) wskazuje, że to odniesienie samego Pawła. Czy słowa o jednym ciele mówią według niego przede wszystkim o Chrystusie i kościele, czy o małżeństwie, w którym widać tamtą więź, tekst nie rozstrzyga; w. 33 wraca do mężów i żon.
  151. tn „Niech ma respekt” – grecki mówi dosłownie „niech się boi” (φοβῆται, phobētai), tym samym rdzeniem co „w bojaźni Chrystusa” w w. 21 (φόβῳ, phobō), tak że słowo z w. 21 wraca na końcu nauki o małżeństwie. Po polsku „bać się kogoś” znaczy strach, a chodzi o poważanie i szacunek, nie o lęk; tym samym słowem grecki Stary Testament mówi o postawie wobec ojca i matki (Kpł 19:3). Stąd dwa polskie słowa na jeden grecki rdzeń.
  152. tn „W Panu” (ἐν κυρίῳ, en kyriō) – zwrot może mówić, jak słuchać, albo których rodziców (tych „w Panu”). Za pierwszym przemawia cały porządek domowy, który postawę wobec ludzi mierzy odniesieniem do Pana: „jak Panu” (5:22; 6:7), „jak Chrystusa” (6:5); w Kol 3:20 ten sam zwrot zamyka zdanie: „bo to jest miłe w Panu”. Słów „w Panu” nie mają Kodeks Watykański (IV w.) i grecko-łacińskie kodeksy Klaromontański (VI w.) oraz Boerneriański (IX w.); mają je papirus P46 (ok. 200 r.), Kodeks Synajski (IV w.) i Aleksandryjski (V w.), a komentarz tekstowy Houghtona (2025) uznaje ich brak za skreślenie wczesnego wydawcy, choć samą sprawę ocenia jako niepewną.
  153. tn „Pierwszym przykazaniem z obietnicą” – przymiotnik πρώτη (prōtē), „pierwsze”, najpewniej mówi o kolejności: w Dekalogu to pierwsze przykazanie, do którego dołączono obietnicę dla tego, kto je spełnia, czyli zdanie z „aby” (Wj 20:12). Słownik Abbotta-Smitha stawia jednak ten werset przy znaczeniu rangi: „pierwsze”, czyli główne, jak w pytaniu o przykazanie „pierwsze ze wszystkich” (Mk 12:28).
  154. sn „Czcij swojego ojca i matkę… na ziemi” – przykazanie Dekalogu (Wj 20:12) w brzmieniu greckiego Starego Testamentu. W Księdze Wyjścia obie obietnice, „aby ci było dobrze” i „abyś długo żył”, ma tylko przekład grecki; tekst hebrajski ma tam samą drugą (obie, w odwrotnej kolejności, stoją w hebrajskim Pwt 5:16). Paweł urywa cytat przed słowami „dobrej, którą Pan, Bóg twój, ci daje”, więc ziemia (γῆ, gē) nie jest tu już nazwana krajem, który Bóg daje Izraelowi.
  155. sn „W karceniu i napominaniu Pana” – „karcenie Pana” (παιδεία κυρίου, paideia kyriou) to zwrot z Prz 3:11 w greckim Starym Testamencie; przytacza go Hbr 12:5: „nie lekceważ karcenia Pana”, a tam Bóg karci jak ojciec syna („Bo gdzież syn, którego ojciec nie karci?”, Hbr 12:7). Słownik Abbotta-Smitha czyta jednak παιδεία (paideia) w tym wersecie szerzej niż w Hbr 12, jako wychowanie i pouczenie, nie samo karcenie. Dopełniacz „Pana” zostawia otwarte, czy chodzi o karcenie, którego przez ojców udziela sam Pan, czy o takie, jakiego On chce. Czasownik „wychowujcie” (ἐκτρέφω, ektrephō) stał już w 5:29, gdzie o ciele mówi się, że się je „żywi”.
  156. tn „Ze strachem i drżeniem” (μετὰ φόβου καὶ τρόμου, meta phobou kai tromou) – tę samą parę słów Paweł odnosi do siebie, gdy przyszedł głosić w Koryncie (1 Kor 2:3), do Koryntian, którzy przyjęli Tytusa (2 Kor 7:15), i do Filipian, którzy mają pracować nad swoim zbawieniem (Flp 2:12). Stąd Abbott (1897) czyta ją jako troskę o rzetelne spełnienie obowiązku, bez wzmianki o surowości tej służby. Clarke widzi tu strach przed panem, któremu prawo dawało władzę karania za każde nieposłuszeństwo.
  157. tn „Służąc dla oka” – grecki ma tu jedno złożone słowo, ὀφθαλμοδουλία (ophthalmodoulia), z „oka” i „niewolniczej służby”: służba pełniona tylko wtedy, gdy pan patrzy (zob. przypis przy Kol 3:22). Drugi człon ma ten sam rdzeń co „niewolnik” (δοῦλος, doulos; ww. 5, 6, 8) i „służąc” w w. 7 (δουλεύοντες, douleuontes): przez cały ten fragment grecki mówi o służbie niewolnika – raz „dla oka”, raz „jak Panu”.
  158. tc „I ich, i wasz” (καὶ αὐτῶν καὶ ὑμῶν, kai autōn kai hymōn) – tak papirus P46 (ok. 200 r.), kodeksy Synajski i Watykański (IV w.) oraz Aleksandryjski (V w.). Tekst bizantyjski ma „i wasz własny” (ὑμῶν αὐτῶν, hymōn autōn), bez wzmianki o niewolnikach – jak w Kol 4:1: „i wy macie Pana w niebie”.
  159. tn „Na twarz się nie patrzy” – grecki rzeczownik προσωπολημψία (prosōpolēmpsia) złożony jest z „twarzy” i „brania”: sędzia patrzy, kto przed nim stoi, i według tego rozstrzyga. W greckim Starym Testamencie Prawo zakazuje sędziemu „brać twarz” ubogiego i podziwiać twarz możnego (Kpł 19:15). Tu grecki dodaje „u Niego” (παρʼ αὐτῷ, par autō): u Pana w niebiosach, wspólnego dla niewolników i dla ich panów, nie liczy się, kto jest kim. Zob. przypis przy Kol 3:25.
  160. tc Tekst bizantyjski czyta tu τὸ λοιπόν (to loipon) i dodaje „bracia moi”, upodabniając zdanie do zakończeń Flp 3:1 („Na koniec, bracia moi, radujcie się w Panu”), 4:8 i 2 Tes 3:1. Papirus P46 (ok. 200 r.), Kodeks Synajski w pierwotnym zapisie i Watykański (IV w.) czytają bez zwrotu do adresatów i z dopełniaczem τοῦ λοιποῦ (tou loipou), Aleksandryjski (V w.) – też z dopełniaczem, ale z „bracia” przed „w Panu”. Dopełniacz właściwie znaczy „odtąd” (tak w Ga 6:17), stąd odczytanie „na pozostały czas”: do dnia sądu kończącego tę walkę (Barth). Przekład zostaje przy „na koniec”, bo zwrot otwiera ostatnią część listu.
  161. sn „W potędze Jego siły” – te same dwa słowa co w 1:19: potęga (κράτος, kratos) i siła (ἰσχύς, ischys). Tam modlitwa prosiła, by wierzący poznali działanie siły, którą Bóg wzbudził Chrystusa z martwych (1:19-20); tu „Jego” odnosi się do Pana z tego samego zdania: w Jego potędze wierzący mają się umacniać do walki. W greckim Starym Testamencie ta para opisuje między innymi moc Stwórcy, który wyprowadza gwiazdy jak zastęp i każdą woła po imieniu (Iz 40:26).
  162. tn „Całą zbroję” (πανοπλία, panoplia) – dosłownie „całe uzbrojenie”: tarcza, hełm, pancerz, nagolenice, miecz i włócznia ciężkozbrojnego piechura. Wyraz wraca w 6:13; w Nowym Testamencie poza tym listem pada tylko w Łk 11:22. „Zbroja Boga” może znaczyć zbroję, którą daje Bóg, albo zbroję samego Boga: w Iz 59:17 pancerz sprawiedliwości i hełm zbawienia wkłada sam Pan (zob. przypisy przy 6:14 i 6:17), a w Mdr 5:17 tym samym słowem nazwana jest zbroja Pana: „weźmie swoją gorliwość za całą zbroję”.
  163. tc „Nie zmagamy się” – dosłownie „nie jest nasze zmaganie”. „Nasze” (ἡμῖν, hēmin) czytają Kodeks Synajski, Aleksandryjski i fragment 0230 (IV w.), „wasze” (ὑμῖν, hymin) – Kodeks Watykański, papirus P46 (ok. 200 r.) i grecko-łacińskie kodeksy Klaromontański (VI w.) w pierwotnym zapisie oraz Boerneriański (IX w.). Tekst bizantyjski dodaje „tego wieku” (τοῦ αἰῶνος, tou aiōnos); nie mają tego P46, Synajski, Aleksandryjski, Watykański ani Klaromontański w pierwotnym zapisie. Dopisek wygładza zwrot „tej ciemności”, który nie ma w Nowym Testamencie odpowiednika. P46 ma tu tekst odmienny: zamiast „zwierzchności i władz” – „podstępy”, jak w 6:11, i bez „w miejscach niebiańskich”; żadne wydanie za nim nie idzie.
  164. tn „Rządcami świata” (κοσμοκράτωρ, kosmokratōr) – w Nowym Testamencie słowo pada tylko tutaj. Złożone jest ze słów „świat” i „rządzić” (rdzeń κρατ-, krat-, ten sam co w „potędze” z 6:10); w tekstach greckich „władcą świata” nazywano planety w astrologii i cesarzy, a w napisie z Rzymu nawet Zeusa Mitrę Heliosa. Chodzi o moce panujące nad „tą ciemnością”, nie o ludzi: przeciwnik nie jest „krwią i ciałem”. „Duchowymi istotami” – grecki ma sam przymiotnik z rodzajnikiem (τὰ πνευματικά, ta pneumatika, „to, co duchowe”); rzeczownik dopowiada polszczyzna.
  165. tn „W miejscach niebiańskich” – zob. przypis przy 1:3.
  166. tn „Wszystkiego dokonawszy” (ἅπαντα κατεργασάμενοι, hapanta katergasamenoi) – z dopełnieniem rzeczowym czasownik znaczy „dokonać, wykonać do końca”, także w połączeniu ze słowem „wszystko”; gdy dopełnieniem jest przeciwnik, znaczy „pokonać”. Możliwe jest więc i odczytanie „wszystko pokonawszy”, ale dopełnienie jest tu nijakie, „wszystko”, a słownik Abbotta-Smitha stawia ten wiersz przy znaczeniu „dokonać”.
  167. tn „Stać” – ten sam czasownik (ἵστημι, histēmi) co „stanąć” w 6:11 i „Stańcie” w 6:14, a w „przeciwstawić się” (ἀνθίστημι, anthistēmi) – z przedrostkiem „przeciw”. Trzy wersety z rzędu wracają do jednego obrazu: żołnierza, który zajmuje miejsce i z niego nie ustępuje.
  168. sn Obraz pochodzi od Izajasza. O potomku Jessego czytamy, że „będzie sprawiedliwością przepasany w biodrach, a prawdą owinięty w bokach” (Iz 11:5 w przekładzie greckim; hebrajski ma zamiast „prawdy” „wierność”), a o Panu, który nie znalazł nikogo, kto by się ujął za ludem, że „przyoblekł się w sprawiedliwość jak w pancerz” (Iz 59:16-17). Przepasane biodra znaczyły gotowość do drogi i do działania: w noc Paschy Izraelici mieli jeść baranka tak: „wasze biodra przepasane i sandały na waszych nogach” (Wj 12:11), a obie rzeczy wracają tu w ww. 14–15; Eliasz „ścisnął biodra” i pobiegł przed Achabem (1 Krl 18:46); por. Łk 12:35.
  169. tn „Gotowość” (ἑτοιμασία, hetoimasia) – w Nowym Testamencie słowo pada tylko tutaj i znaczy gotowość albo przygotowanie, a w greckim Starym Testamencie także podstawę („sprawiedliwość i sąd – podstawa Twojego tronu”, Ps 89:15). Stąd odczytania: gotowość, którą daje ewangelia pokoju, gotowość do jej głoszenia albo pewne oparcie dla stóp. Stopy i pokój przypominają posłańca z Iz 52:7, „który ogłasza pokój” (zob. przypis przy 2:17).
  170. tn „Przy tym wszystkim” (ἐν πᾶσιν, en pasin) – do wymienionych części zbroi dochodzi tarcza. Zwrot można też czytać „we wszystkim”, to jest „w każdym położeniu”. Kodeks Aleksandryjski i tekst bizantyjski mają ἐπὶ πᾶσιν (epi pasin), „oprócz tego wszystkiego”, jak w Łk 3:20 – sens się nie zmienia.
  171. sn „Tarczę” (θυρεός, thyreos – od θύρα, thyra, „drzwi”) – nie małą okrągłą, lecz dużą, podłużną, w kształcie drzwi; tym słowem Polibiusz (II w. przed Chr.) nazywa tarczę rzymskiej piechoty. W Nowym Testamencie to słowo i „strzały” (βέλος, belos) padają tylko tutaj.
  172. sn „Płonące strzały” – Liwiusz (zm. 17 r.) opisuje taki pocisk przy oblężeniu Saguntu przez Hannibala: obrońcy owijali drzewce przy grocie pakułami, smarowali smołą i rzucali zapalone. Najwięcej strachu budził dlatego, że nawet gdy tylko utkwił w tarczy, płomień rozdmuchany w locie zmuszał żołnierza do jej porzucenia i wystawiał go bez osłony na następne ciosy (Dzieje Rzymu od założenia miasta XXI 8).
  173. sn „Hełm zbawienia” (περικεφαλαία τοῦ σωτηρίου, perikephalaia tou sōtēriou) – w greckim Starym Testamencie to wyrażenie pada tylko w Iz 59:17, gdzie hełm wkłada sam Pan (zob. przypis przy 6:14). Tu adresaci mają go „przyjąć” (δέχομαι, dechomai – przyjąć to, co się podaje). Grecki ma przy tym rzadką formę σωτήριον (sōtērion), jak u Izajasza, a nie σωτηρία (sōtēria) z 1:13. Por. 1 Tes 5:8: hełmem jest „nadzieja zbawienia”.
  174. tn „To jest słowo Boga” (ὅ ἐστιν, ho estin) – utarty zwrot objaśniający, z zaimkiem nijakim, jak w 5:5: „chciwiec, to jest bałwochwalca”. Objaśnia miecz: jak pas, pancerz, obuwie, tarcza i hełm mają swoje nazwy – prawda, sprawiedliwość, gotowość, wiara, zbawienie – tak miecz ma swoją. „Miecz Ducha” to miecz, który daje Duch albo którym On walczy.
  175. sn „W każdym czasie … czuwając” – tymi samymi słowami (ἐν παντὶ καιρῷ, en panti kairō; ἀγρυπνέω, agrypneō) Jezus kończy mowę o czasach ostatecznych: „Czuwajcie zaś w każdym czasie, prosząc, abyście zdołali ujść temu wszystkiemu, co ma nastąpić, i stanąć przed Synem Człowieczym” (Łk 21:36). Tam też pada „stanąć”, jak w ww. 11–14.
  176. sn „Sprawuję poselstwo” (πρεσβεύω, presbeuō) – czasownik mówi o pełnieniu urzędu posła, jak w 2 Kor 5:20: „w imieniu Chrystusa sprawujemy poselstwo”. Grecki ma tu liczbę pojedynczą: „w łańcuchu” (ἐν ἁλύσει, en halysei) – tym słowem Paweł mówi w Rzymie, gdzie mieszkał pod strażą żołnierza (Dz 28:16), o łańcuchu, który nosi „z powodu nadziei Izraela” (Dz 28:20). Tę samą prośbę, z tymi samymi słowami „jak mówić mi trzeba”, zawiera Kol 4:3-4.
  177. tc „W niej” (ἐν αὐτῷ, en autō) – tak czytają Kodeks Aleksandryjski i większość rękopisów; Kodeks Synajski stawia te słowa po czasowniku. Papirus P46 (ok. 200 r.) i Kodeks Watykański (IV w.) mają samo „ją” (αὐτό, auto): „abym ją śmiało głosił”. „W niej” jest trudniejsze, a łatwiejsza lekcja wygląda na poprawkę (komentarz tekstowy Houghtona, 2025, uznaje „w niej” za prawie pewne).
  178. tn Wersety 21–22 powtarzają prawie słowo w słowo Kol 4:7–8: ten sam posłaniec, Tychik (Τυχικός, Tychikos), te same określenia i ten sam cel posłania, a w. 22 jest identyczny. Brak tu jedynie „współniewolnika”, są za to dwie rzeczy, których w Kol nie ma. „I wy” – grecki nie mówi, kto jeszcze ma poznać sprawy Pawła; w Kol 4:7 ten sam Tychik ma je dać poznać Kolosanom. „Jak mi się wiedzie” – dosłownie „co czynię” (τί πράσσω, ti prassō); z zaimkiem „co” ten czasownik mówi o tym, jak się komu powodzi, i przy tym znaczeniu stawia to miejsce słownik Abbotta-Smitha.
  179. tn „Posyłam” – dosłownie „posłałem” (ἔπεμψα, epempsa). Grecki czas przeszły patrzy z chwili, w której adresaci będą czytać list; Tychik najpewniej sam go niesie. Pochodził z rzymskiej prowincji Azji (Dz 20:4), a w 2 Tm 4:12 Paweł pisze: „Tychika posłałem do Efezu”.
  180. sn „Aby dodał zachęty waszym sercom” – list wraca tu do prośby z 3:13: „abyście nie zniechęcali się z powodu moich ucisków za was”. Paweł trzy razy mówi w nim o swoim uwięzieniu: „więzień Chrystusa Jezusa za was, pogan” (3:1), „więzień w Panu” (4:1), „sprawuję poselstwo w kajdanach” (6:20).
  181. sn Pozdrowienie z początku listu, „Łaska wam i pokój” (1:2), wraca tu w odwróconym porządku: najpierw „pokój” od Boga Ojca i Pana Jezusa Chrystusa, a w ostatnim wersecie „łaska”. Tym razem życzenie mówi o adresatach w trzeciej osobie („braciom”), choć cały list zwraca się do nich „wy”.
  182. tn „W niezniszczalności” (ἐν ἀφθαρσίᾳ, en aphtharsia) – tym słowem Nowy Testament mówi o tym, co nie ulega rozkładowi; ten sam zwrot stoi w 1 Kor 15:42 o ciele wskrzeszonym (por. Rz 2:7; 2 Tm 1:10). Na końcu tego życzenia czyta się go różnie. Słownik Abbotta-Smitha łączy go z „miłują” i stawia przy znaczeniu „niezniszczalność, nieśmiertelność”: chodzi wtedy o miłość, której nic nie zniszczy, i za tym znaczeniem idzie przekład. LSJ wydziela dla tego jednego miejsca osobne znaczenie: prawość, szczerość, czyli miłość nieskażona. Szyk pozwala też odnieść zwrot do całego życzenia: do łaski, która ma z nimi pozostać w niezniszczalności.
  183. tc Tekst bizantyjski i późniejsze rękopisy dodają na końcu „Amen”. Nie mają go najstarsze rękopisy: papirus P46 (ok. 200 r.), kodeksy Synajski (w pierwotnym zapisie) i Watykański (IV w.) oraz Aleksandryjski (V w.).