Słowniczek grecko-polski

Słowa klucze wszystkich wydanych ksiąg w jednym miejscu: słowniczki z końca każdej księgi zebrane pod wspólnymi hasłami. To nie jest słownik wszystkich słów tekstu, tylko tych, które niosą myśl księgi i które oddajemy konsekwentnie.

Hasła stoją w porządku alfabetu greckiego, z transliteracją i numerem Stronga. Pod słowem stoi każda księga, w której jest ono słowem kluczem: polskie oddanie, miejsca i krótka notka. Gdy słowo ma w różnych księgach różne oddania, widać to od razu; skrót księgi prowadzi do jej słowniczka, a przypis przy wersecie mówi, dlaczego tak. Słowo, które w haśle stoi w parze z innym, ma pod swoją literą odsyłacz „zob.”.

476 słów z ksiąg: Ewangelia według Jana, List do Galatów, List do Kolosan, List do Filemona, List do Hebrajczyków, List Jakuba, 1 List Jana, 2 List Jana, 3 List Jana.

Α α

ἀγαθόςagathosG18

Hbr zob. καλός / ἀγαθόςkalos / agathos

ἀγαλλιάωagalliaōG21

J weselić się ww. J 5:35 Wraca obok drugiego czasownika radości, χαίρω (chairō): Abraham „rozweselił się, że miał zobaczyć mój dzień; i zobaczył, i ucieszył się” (J 8:56). Dwa czasowniki w jednym zdaniu, więc po polsku też dwa. Zob. przypis przy J 8:56.

ἀγαπάωagapaōG25

J miłować ww. J 11:5 Tak samo w Pierwszym Liście Jana: „miłujmy się wzajemnie” (1 J 4:7). Zob. hasło φιλέω (phileō).

1 J miłować ww. 1 J 2:10, 2:15 (2×)

ἀγάπηagapēG26

J miłość ww. J 5:42, 13:35, 15:9, 15:10 (2×), 15:13, 17:26 Rzeczownik rzadszy niż czasownik ἀγαπάω (agapaō), „miłować”, i poza J 5:42 stoi tylko w mowie pożegnalnej. Jeden polski rdzeń trzyma ich więź: „Jak Mnie umiłował Ojciec, tak i Ja umiłowałem was; trwajcie w mojej miłości” (J 15:9).

Ga miłość ww. Ga 5:6, 5:13, 5:22 Rzeczownik pada dopiero w Ga 5:6, „wiara działająca przez miłość”; cały wcześniejszy spór o Prawo obywa się bez niego. Czasownik ἀγαπάω (agapaō) stoi wcześniej raz: „który mnie umiłował” (Ga 2:20); potem w cytacie z Kpł 19:18 (Ga 5:14).

1 J miłość ww. 1 J 2:5, 2:15, 3:1, 3:16, 3:17, 4:7, 4:8, 4:9, 4:10, 4:12, 4:16 (3×), 4:17, 4:18 (3×), 5:3 Wszędzie „miłość”, nie greckie „agape”: w 1 J 4:8 i 4:16 list mówi tym słowem o samym Bogu, „Bóg jest miłością” (1 J 4:16), a takie zdanie nie może wisieć na obcym wyrazie. Odrzucone „umiłowanie”: nazywa akt, nie to, czym Bóg jest.

ἀγαπητόςagapētosG27

Flm umiłowany ww. Flm 1, 16

1 J umiłowany ww. 1 J 2:7, 3:2, 3:21, 4:1, 4:7, 4:11 W tym liście zawsze w wołaczu, do czytelników: „Umiłowani” (1 J 4:7). To samo oddanie w Liście do Filemona (Flm 1, 16) i w Trzecim Liście Jana (3 J 2). Zob. przypis przy 1 J 2:7.

3 J umiłowany ww. 3 J 1, 2, 5, 11 Cztery razy do jednej osoby, do Gajusa: od „do umiłowanego Gajusa” (3 J 1) po „Umiłowany, nie naśladuj zła” (3 J 11).

ἀγγελίαangeliaG31

1 J wieść ww. 1 J 1:5, 3:11 W Nowym Testamencie tylko te dwa miejsca, oba z formułą „to jest wieść” (1 J 1:5, 3:11): klamra listu. Zob. przypis przy 1 J 3:11.

ἀγγέλλωangellōG518

J oznajmiać ww. J 20:18 Czasownik bez przedrostka, w Nowym Testamencie tylko tu: Maria Magdalena przychodzi, „oznajmiając uczniom” (J 20:18); część rękopisów ma formę z przedrostkiem. Tym samym polskim słowem oddane są ἀναγγέλλω (anangellō), „oznajmił” (J 5:15), i ἀπαγγέλλω (apangellō), „oznajmię” (J 16:25).

ἄγγελοςangelosG32

Hbr anioł ww. Hbr 1:4, 1:5, 1:6, 1:7 (2×), 1:13, 2:2, 2:5, 2:7, 2:9, 2:16, 12:22, 13:2 Greckie słowo znaczy po prostu „posłaniec” i w Hbr 1:7 czy Hbr 13:2 dałoby się tak napisać. W tym liście wszędzie chodzi jednak o istoty nadprzyrodzone: rozdziały 1–2 dowodzą, że Syn jest „o tyle lepszy od aniołów” (Hbr 1:4), nie od posłańców.

ἅγιοςhagiosG39

Hbr τὰ ἅγιαta hagia świątynia (Święte / Święte Świętych w 9:2-3) ww. Hbr 8:2, 9:8.12.24.25, 10:19 Dosłownie „święte miejsca”. Nazwy sal przybytku w Hbr 9:2–3 stoją wielką literą: pierwsza nazywa się „Świętym”, druga „Świętym Świętych”. Zob. przypis przy Hbr 8:2.

ἅγιοςhagiosG40

J Święty (imię i tytuł, wielką literą) ww. J 1:33, 6:69, 14:26, 20:22 Wielka litera idzie za składnią, nie za pobożnością: stoi tam, gdzie słowo należy do imienia albo tytułu, jak „Duch Święty” (J 14:26) i „Świętym Bożym” (J 6:69) w wyznaniu Piotra. Mała stoi tam, gdzie słowo tylko określa Ojca: „Ojcze święty” (J 17:11).

święty (małą) ww. J 17:11

ἁγνίζωhagnizōG48

1 J oczyszczać (siebie) ww. 1 J 3:3 Drugie słowo o oczyszczeniu w tym liście: krew Jezusa „oczyszcza nas” (1 J 1:7) słowem καθαρίζω (katharizō), a tu człowiek „oczyszcza samego siebie” (1 J 3:3). Zob. przypis przy 1 J 3:3.

ἀδελφήadelphēG79

J siostra ww. J 11:1, 11:3, 11:5, 11:28, 11:39, 19:25 W rozdziale 11 Maria i Marta posyłają po Jezusa (J 11:3), a „Marta, siostra zmarłego” mówi o czterech dniach (J 11:39). Pod krzyżem stoi „siostra Jego matki” (J 19:25); ile kobiet wymienia to zdanie, tekst nie przesądza. Zob. przypis przy J 19:25.

Flm zob. ἀδελφός/ἀδελφήadelphos/adelphē

ἀδελφόςadelphosG80

J brat / bracia ww. J 20:17, 21:23 Tu nie rodzeństwo, lecz wspólnota wierzących: „Idź zaś do moich braci” (J 20:17). Słowo to samo co o bracie z rodziny, bo greka ma tę samą rozpiętość; nowe znaczenie niesie kontekst. Zob. drugi przypis przy J 20:17 i przypis przy J 21:23.

Ga brat ww. Ga 1:2, 1:11, 1:19, 3:15, 4:12, 4:28, 4:31, 5:11, 5:13, 6:1, 6:18 Słowo ma po grecku i po polsku ten sam zasięg: rodzeństwo, jak „brata Pańskiego” (Ga 1:19), i wspólnota wierzących. Sens niesie zdanie, nie samo słowo.

Flm ἀδελφός/ἀδελφήadelphos/adelphē brat / siostra ww. Flm 1, 2, 7, 16, 20

Hbr brat ww. Hbr 2:11, 2:12, 2:17, 3:1, 3:12, 7:5, 8:11, 10:19, 13:22, 13:23 Słowo ma po grecku i po polsku ten sam zasięg: rodzeństwo, współwierzący, rodak. W Hbr 7:5 „swoich braci” to Izraelici, a „swojego brata” w Hbr 8:11 stoi w cytacie z Jeremiasza (Jr 31:34).

Jk brat ww. Jk 1:2, 1:9, 1:16, 1:19, 2:1, 2:5, 2:14, 2:15, 3:1, 3:10, 3:12, 4:11 (3×), 5:7, 5:9, 5:10, 5:12, 5:19 Tym słowem Jakub zwraca się do adresatów przez cały list. Siostrę tekst grecki wymienia sam tylko w Jk 2:15 „brat albo siostra”; gdzie indziej stoi samo „bracia”, jak w grece.

1 J brat ww. 1 J 2:9, 2:10, 2:11 Tak samo w Liście do Filemona: „brata umiłowanego” (Flm 16).

3 J brat ww. 3 J 3, 5, 10 Słowo nazywa członków wspólnoty wierzących, jak w 1 J 2:9–11. W wersetach 5 i 10 to wędrowni głosiciele: Gajus ich przyjmuje, a Diotrefes „sam braci nie przyjmuje” (3 J 10).

ἀδικίαadikiaG93

1 J nieprawość ww. 1 J 1:9, 5:17

ἀθετέωatheteōG114

Hbr zob. ἀθέτησις / ἀθετέωathetēsis / atheteō

ἀθέτησιςathetēsisG115

Hbr ἀθέτησις / ἀθετέωathetēsis / atheteō uchylenie / uchylić ww. Hbr 7:18 Termin prawny. Wraca w Hbr 9:26, gdzie uchylony zostaje sam grzech („dla uchylenia grzechu”), i w Hbr 10:28: „Kto uchylił Prawo Mojżesza”. Zob. przypis przy Hbr 7:18.

αἰγιαλόςaigialosG123

J brzeg ww. J 21:4 Plaża, na której staje Jezus: „stanął Jezus na brzegu” (J 21:4). Ląd naprzeciw wody to inne słowo, γῆ (gē): „na ląd” (J 21:9, 21:11). W Liście do Hebrajczyków „brzeg” oddaje jeszcze inne słowo, χεῖλος (cheilos): „piasek na brzegu morza” (Hbr 11:12).

αἷμαhaimaG129

J krew ww. J 1:13, 6:53, 6:54, 6:55, 6:56, 19:34 Raz o narodzeniu „nie z krwi” (J 1:13), w mowie o chlebie krew, którą się pije (J 6:53–56), i pod krzyżem, gdzie z boku wypływa „krew i woda” (J 19:34): to samo słowo wiąże scenę pod krzyżem z mową w Kafarnaum.

Hbr krew ww. Hbr 2:14, 9:7, 9:12 (2×), 9:13, 9:14, 9:18, 9:19, 9:20, 9:21, 9:22, 9:25, 10:4, 10:19, 11:28, 12:4, 12:24, 13:11, 13:12, 13:20 Słowo nośne wywodu o ofierze, więc wszędzie „krew”, także w zwrotach: udział „we krwi i ciele” (Hbr 2:14) i opór „aż do krwi” (Hbr 12:4). Inne oddanie zwrotów zerwałoby nić od krwi zwierząt (Hbr 9:13) przez krew Chrystusa (Hbr 9:14) do krwi przymierza (Hbr 13:20).

αἴρωairōG142

J wynieść ww. J 2:16 Czasownik uniesienia i zabrania. Po polsku „podnieść”, gdy rzecz zostaje przy podnoszącym (mata, oczy), a „zabrać”, gdy uniesienie jest zabraniem (kamień); w J 11:41 oba obok siebie (zob. przypis przy J 11:41). W J 2:16 „Wynieście”: unieść i wynieść precz.

podnieść ww. J 5:8, 5:9, 5:10, 5:11, 5:12, 11:41

zabrać ww. J 11:39, 11:41, 11:48

αἰτέωaiteōG154

J prosić ww. J 4:9, 4:10, 11:22 Drugi obok ἐρωτάω (erōtaō) czasownik prośby; w prośbie po polsku oba brzmią „prosić”. O swojej prośbie do Ojca Jezus nigdy nie mówi αἰτέω; tak mówi o niej tylko Marta: „o cokolwiek poprosisz Boga” (J 11:22). Zob. pierwszy przypis przy J 16:23.

Jk prosić ww. Jk 1:5, 1:6, 4:2, 4:3 (2×) W Jk 4:2–3 greka dwa razy stawia ten czasownik w stronie zwrotnej, raz w czynnej, a po polsku zawsze „prosicie”. Formę zwrotną czyta się czasem jako proszenie dla siebie, ale w grece tamtych czasów bywała prawie tym samym co czynna.

αἰώνaiōnG165

J wiek / wieki ww. J 4:14, 6:51, 6:58, 8:35 (2×), 8:51, 8:52, 9:32, 10:28, 11:26, 12:34, 13:8, 14:16 Zwrot „na wieki” powtarza się w obietnicach tymi samymi słowami: „nie będzie pragnął na wieki” (J 4:14), „nie zginą na wieki” (J 10:28), „nie umrze na wieki” (J 11:26). Inaczej tylko „Od wieków nie słyszano” (J 9:32), o czasie minionym.

Ga wiek / wieki ww. Ga 1:4, 1:5 (2×) Dwa znaczenia w sąsiednich wersetach: „z obecnego wieku złego” (Ga 1:4) to doczesny porządek, a „na wieki wieków” (Ga 1:5) to wieczność. Zob. przypis przy Ga 1:4.

Hbr wiek / wieki ww. Hbr 1:2, 1:8 (2×) W Hbr 1:2 „uczynił wieki”, w Hbr 1:8 „na wiek wieku”. Inny zwrot niż εἰς τὸ διηνεκές (eis to diēnekes), który brzmi „nieprzerwanie” (Hbr 7:3, 10:1, 10:14). Zob. przypis przy Hbr 1:2.

ἀκαταστασίαakatastasiaG181

Jk zob. ἀκατάστατος / ἀκαταστασίαakatastatos / akatastasia

ἀκατάστατοςakatastatosG182

Jk ἀκατάστατος / ἀκαταστασίαakatastatos / akatastasia niestały (niestałe) / nieład ww. Jk 1:8, 3:8 / 3:16 Jedna rodzina słów w trzech miejscach: niestały jest człowiek rozdwojony (Jk 1:8), język to „zło niestałe” (Jk 3:8), a we wspólnocie panuje „nieład” (Jk 3:16). Zob. przypis przy Jk 3:16.

ἀκοήakoēG189

Ga ἀκοὴ πίστεωςakoē pisteōs słuchanie z wiarą ww. Ga 3:2, 3:5 Słowo ἀκοή (akoē) znaczy słuchanie albo to, co słyszane, czyli wieść. W tekście jest słuchanie, bo zwrot stoi naprzeciw uczynków Prawa (Ga 3:2, 3:5). Drugi odczyt, „przesłanie wiary” (jak w Rz 10:17), wykłada przypis przy Ga 3:2.

ἀκροατήςakroatēsG202

Jk zob. ποιητής / ἀκροατήςpoiētēs / akroatēs

ἀκροβυστίαakrobystiaG203

Ga zob. περιτομή / περιτέμνω / ἀκροβυστίαperitomē / peritemnō / akrobystia

ἀλαζονείαalazoneiaG212

Jk chełpliwość (przechwałki) ww. Jk 4:16 W Nowym Testamencie tylko tu i w Pierwszym Liście Jana: „chełpliwość doczesnego życia” (1 J 2:16). U Jakuba to przechwałki: „chlubicie się w swoich przechwałkach” (Jk 4:16). Zob. przypis przy Jk 4:16.

1 J chełpliwość ww. 1 J 2:16 W Nowym Testamencie tylko tu i w Liście Jakuba, gdzie brzmi „przechwałkach” (Jk 4:16). Zob. przypis przy 1 J 2:16.

ἀλήθειαalētheiaG225

J prawda ww. J 1:14, 1:17, 3:21, 4:23, 4:24, 5:33, 8:32 (2×), 8:40, 8:44 (2×), 8:45, 8:46, 14:6, 14:17, 15:26, 16:7, 16:13 (2×), 17:17 (2×), 17:19, 18:37 (2×), 18:38 Wszędzie jedno słowo, także tam, gdzie znaczy raczej „naprawdę”: „uświęceni w prawdzie” (J 17:19). Tak trzyma się nić od „pełen łaski i prawdy” (J 1:14) przez „Ja jestem drogą i prawdą, i życiem” (J 14:6) do „prawdą jest Twoje słowo” (J 17:17).

1 J prawda ww. 1 J 1:6, 1:8

2 J prawda ww. 2 J 1 (2×), 2, 3, 4 To samo greckie słowo i to samo oddanie co w Pierwszym Liście Jana (1 J 1:6, 1:8). Zob. przypis przy wersecie 2.

3 J prawda ww. 3 J 1, 3 (2×), 4, 8, 12 Słowo prowadzi przez cały list, aż po „współpracownikami prawdy” (3 J 8) i prawdę, która sama świadczy: „od samej prawdy” (3 J 12). O zwrocie „w prawdzie” (3 J 1) mówi drugi przypis przy wersecie 1.

ἀληθινόςalēthinosG228

J prawdziwy ww. J 1:9, 4:23, 4:37, 6:32, 7:28, 8:16, 15:1, 17:3, 19:35 Jedno słowo na trzy odcienie: rzeczywisty wobec pozornego („Ja jestem prawdziwą winoroślą” J 15:1), zgodny z faktami („mój sąd jest prawdziwy” J 8:16) i autentyczny. Światłość w J 1:9 jest naraz rzeczywista i autentyczna. Zob. drugi przypis przy J 7:28.

1 J prawdziwy ww. 1 J 2:8, 5:20 (3×) Prawdziwy znaczy tu rzeczywisty, nie tylko prawdomówny. Zaraz po 1 J 5:20 pada kontrast: „ustrzeżcie się bożków” (1 J 5:21). Zob. przypis przy 1 J 5:20.

ἀληθῶςalēthōsG230

J naprawdę ww. J 1:47, 4:42, 6:14, 7:26, 7:40, 8:31, 17:8 Z tej samej rodziny co „prawda” i „prawdziwy”, ale „prawdziwie” brzmiałoby uroczyście, a to zdania z rozmowy: „Ten jest naprawdę tym prorokiem” (J 7:40) mówi tłum. Zob. hasła ἀλήθεια (alētheia) i ἀληθινός (alēthinos).

ἁλιεύωhalieuōG232

J łowić ryby ww. J 21:3 Jeden czasownik grecki, dwa słowa polskie, bo polszczyzna nie ma tu jednego słowa w zwykłym rejestrze: „Idę łowić ryby” (J 21:3). Słowo „ryby” należy więc do czasownika; rybę jako rzeczownik niosą w tym rozdziale ἰχθύς (ichthys) i ὀψάριον (opsarion).

ἁμαρτίαhamartiaG266

J grzech ww. J 1:29, 8:21, 8:24 (2×), 8:34 (2×), 8:46, 9:34, 9:41 (2×), 15:22 (2×), 15:24, 16:8, 16:9, 19:11, 20:23 Jedno słowo na grzech, który się czyni, grzech, w którym się jest, i grzech zarzucany (J 9:34). Na powtórzeniu stoi pointa: „każdy, kto czyni grzech, jest niewolnikiem grzechu” (J 8:34). „Przewinienie” i „wina” przeniosłyby rzecz na skutek prawny.

Hbr grzech ww. Hbr 1:3, 2:17, 3:13, 4:15, 5:1, 5:3, 7:27, 8:12, 9:26, 9:28 (2×), 10:2, 10:3, 10:4, 10:6, 10:8, 10:11, 10:12, 10:17, 10:18, 10:26, 11:25, 12:1, 12:4 Jedno słowo na trzy odcienie: czyn („ofiary za grzechy”, Hbr 5:1), skłonność („zwodzeniem grzechu”, Hbr 3:13) i winę, która zostaje (Hbr 10:17). Rozdzielenie na „grzech”, „grzeszność” i „winę” zamieniłoby wywód w wyliczenie trzech rzeczy, a list mówi wciąż o tym samym.

Jk grzech ww. Jk 1:15 (2×), 2:9, 4:17, 5:15, 5:16, 5:20 Wszędzie „grzech”, jak w Liście do Hebrajczyków. Grzech rodzi się z pożądania i sam „wydaje na świat śmierć” (Jk 1:15); podział na „grzech” i „przewinienie” zerwałby ten łańcuch. „Wina” przeniosłaby rzecz na skutek prawny, a Jakub mówi o czynie.

1 J grzech ww. 1 J 1:7, 1:8, 1:9 (2×), 2:2

ἀμελέωameleōG272

Hbr zaniedbać ww. Hbr 8:9 Bóg mówi w Hbr 8:9: „ja ich zaniedbałem”. To samo słowo padło w Hbr 2:3 o nas: „jeśli zaniedbamy tak wielkie zbawienie”. Zaniedbanie za zaniedbanie. Zob. przypis przy Hbr 8:9.

ἄμωμοςamōmosG299

Hbr bez skazy ww. Hbr 9:14 Słowo z przepisów o zwierzętach ofiarnych: Septuaginta tak nazywa zwierzę bez skazy (Kpł 1:3). Zob. przypis przy Hbr 9:14.

ἀναβαίνωanabainōG305

J wejść ww. J 21:11 Greka nie mówi, dokąd Piotr wszedł, i tekst tego nie dopowiada: „Wszedł więc Szymon Piotr” (J 21:11). Tym samym słowem polskim ten czasownik mówi o drodze do Jerozolimy (J 2:13, 5:1). Zob. hasło ἀναβαίνω / καταβαίνω (anabainō / katabainō).

ἀναβαίνω / καταβαίνωanabainō / katabainō wstąpić / zstąpić (między niebem a ziemią) ww. J 1:51, 3:13, 6:62, 20:17 (2×) / 1:32, 1:33, 1:51, 3:13, 6:33, 6:38, 6:41, 6:42, 6:50, 6:51, 6:58 Para czasowników ruchu między niebem a ziemią: aniołowie „wstępujących i zstępujących” (J 1:51), chleb, „który zstępuje z nieba” (J 6:33). Przy zwykłej drodze czasowniki potoczne: „zeszli do Kafarnaum” (J 2:12), „wszedł do Jerozolimy” (J 2:13).

ἀναγγέλλωanangellōG312

J ogłosić ww. J 4:25 Jeden czasownik, dwa polskie, według kierunku w czasie: o Mesjaszu, który ma przyjść, „ogłosi nam wszystko” (J 4:25), a o tym, co się stało, „oznajmił Żydom” (J 5:15). Słownik Abbott-Smitha też stawia te dwa miejsca w dwóch znaczeniach.

oznajmić ww. J 5:15

ἀναγκάζωanankazōG315

Ga zmuszać ww. Ga 2:3, 2:14, 6:12 Nić listu w trzech scenach: Tytusa „nie zmuszono do obrzezania” (Ga 2:3), Paweł pyta Kefasa, „jak możesz zmuszać pogan” (Ga 2:14), a przeciwnicy „zmuszają was do obrzezania” (Ga 6:12). Zob. przypis przy Ga 2:3.

ἀνάκειμαιanakeimaiG345

J zob. ἀναπίπτω / ἀνάκειμαιanapiptō / anakeimai

ἀναπαύωanapauōG373

Flm pokrzepić / być pokrzepionym ww. Flm 7, 20 klamra listu; w Flm 7 „są pokrzepione” mówi o stanie, który trwa.

ἀναπίπτωanapiptōG377

J ἀναπίπτω / ἀνάκειμαιanapiptō / anakeimai spocząć / spoczywać ww. J 6:10 (2×) / 6:11 Para w jednej scenie: pierwszy czasownik mówi o zajęciu miejsca przy posiłku, drugi o trwaniu w nim. Polska para dokonany i niedokonany oddaje to bez dokładania słów: „Spoczęli” (J 6:10), „spoczywającym” (J 6:11).

ἀνάστασιςanastasisG386

J zmartwychwstanie ww. J 11:24, 11:25 Rzeczownik od czasownika ἀνίστημι (anistēmi); oba stoją w jednym zdaniu Marty: „powstanie w zmartwychwstaniu” (J 11:24). Zob. hasło ἀνίστημι.

ἀνέγκλητοςanenklētosG410

Kol bez zarzutu ww. Kol 1:22 Słowo sądowe: bez oskarżenia (Abbott-Smith). Stoi w parze z „bez skazy”, słowem z ofiar, i para rośnie: nie tylko nie ma skazy, ale nikt nie wnosi zarzutu (Lightfoot). Polski zwrot trzyma oba porządki.

ἀνήρanērG435

J mąż ww. J 4:16, 4:17 (2×), 4:18 (2×) W J 6:10 stoją obok siebie dwa słowa: ἄνθρωπος (anthrōpos), „Każcie ludziom spocząć”, i to, którym liczy się dorosłych mężczyzn: „Spoczęli więc mężczyźni w liczbie około pięciu tysięcy”.

mężczyzna ww. J 6:10

Jk zob. ἄνθρωπος / ἀνήρanthrōpos / anēr

ἀνθρακιάanthrakiaG439

J żar z węgli ww. J 18:18, 21:9 Warstwa rozżarzonych węgli, nie płomień: przy niej ogrzewa się Piotr (J 18:18), na niej leży ryba (J 21:9). „Ognisko” przywołałoby płomień i stos drewna, a na płomieniu ryba nie leży. Zob. przypisy przy J 18:18 i 21:9.

ἄνθρωποςanthrōposG444

J zob. υἱὸς τοῦ ἀνθρώπουhyios tou anthrōpou

Jk ἄνθρωπος / ἀνήρanthrōpos / anēr człowiek / człowiek (w formule mądrościowej: mąż) ww. ἄνθρωπος – Jk 1:7, 1:19, 2:20, 2:24, 3:8, 3:9, 5:17; ἀνήρ – Jk 1:8, 1:12, 1:20, 1:23, 2:2, 3:2 Oba słowa brzmią zwykle „człowiek”, jak „człowiek rozdwojony” (Jk 1:8) i „pusty człowieku” (Jk 2:20). Słowo „mąż” zostaje w dwóch formułach mądrościowych: „Błogosławiony mąż, który wytrzymuje próbę” (Jk 1:12), jak początek Psalmu 1, i „mężem doskonałym” (Jk 3:2), gdzie chodzi o wzór człowieka.

ἀνίστημιanistēmiG450

J wzbudzić ww. J 6:39, 6:40, 6:44, 6:54 Trzy sytuacje, trzy słowa: Syn wzbudza człowieka w dniu ostatecznym (J 6:39), umarły sam powstaje (J 11:23), Maria wstaje z miejsca (J 11:31). „Wzbudzić” mówi też o Jezusie w J 2:22, gdzie stoi inny czasownik grecki. Zob. przypis przy J 6:39.

powstać ww. J 11:23, 11:24, 20:9

wstać ww. J 11:31

ἀνομίαanomiaG458

1 J bezprawie ww. 1 J 3:4 (2×)

ἀνταναπληρόωantanaplēroōG466

Kol ze swojej strony dopełniam ww. Kol 1:24 Przedrostek ἀντ- (ant-) mówi o drugiej stronie i wchodzi do tekstu jako „ze swojej strony”, bo samo „dopełniam” go nie unosi. W Flp 2:30 ten sam brak dopełnia czasownik bez tego przedrostka. Zob. przypis przy Kol 1:24.

ἀντίantiG473

J ἀντί (χάριν ἀντὶ χάριτος)anti (charin anti charitos) za ww. J 1:16 Przyimek w zwrocie „łaskę za łaską” (J 1:16) mówi o następstwie, nie o wymianie: nie o łaskę oddaną za otrzymaną, lecz o łaskę, która wciąż napływa. Zob. przypis przy J 1:16.

ἀντίχριστοςantichristosG500

1 J antychryst ww. 1 J 2:18 (2×), 2:22, 4:3 W Nowym Testamencie słowo stoi tylko w listach Jana: poza tym listem jeszcze w 2 J 7. Zob. przypis przy 1 J 2:18.

2 J antychryst ww. 2 J 7 To samo słowo i to samo oddanie co w Pierwszym Liście Jana (1 J 2:18, 2:22, 4:3). Zob. przypis przy wersecie 7.

ἄνωθενanōthenG509

Jk z góry ww. Jk 1:17, 3:15, 3:17

ἀπαλλοτριόομαιapallotrioomaiG526

Kol wyobcowany ww. Kol 1:21 Stan, nie zdarzenie: „byliście wyobcowani”, a nie „wyobcowaliście się”. Nie „obcy”, bo to słowo oddaje ξένος (xenos); Lightfoot odróżnia wyobcowanych od obcych. Przedrostek ἀπο- (apo-) wskazuje kierunek: od Boga (Abbott). Para z „zostaliście pojednani” (Kol 1:22).

ἅπαξhapaxG530

Hbr ἅπαξ / ἐφάπαξhapax / ephapax raz / raz na zawsze ww. Hbr 6:4 / 7:27 Słowo-pieczęć drugiej połowy listu. „Raz na zawsze” stoi w Hbr 7:27, 9:12 i 10:10, samo „raz” w Hbr 6:4, 9:7, 9:26, 9:27, 9:28, 10:2, 12:26 i 12:27.

ἀπείθειαapeitheiaG543

Hbr ἀπείθεια / ἀπειθέωapeitheia / apeitheō opór / stawić opór ww. Hbr 4:6.11 / 3:18 Czynna odmowa dania się przekonać. Inne słowo niż παρακοή (parakoē), „nieposłuszeństwo” w Hbr 2:2, i niż ἀπιστία (apistia), „niewiara” w Hbr 3:12 i 3:19. Zob. przypis przy Hbr 3:18.

ἀπειθέωapeitheōG544

Hbr zob. ἀπείθεια / ἀπειθέωapeitheia / apeitheō

ἀπεκδύομαιapekdyomaiG554

Kol zob. ἀπέκδυσις / ἀπεκδύομαιapekdysis / apekdyomai

ἀπέκδυσιςapekdysisG555

Kol ἀπέκδυσις / ἀπεκδύομαιapekdysis / apekdyomai zwleczenie / zwlec ww. Kol 2:11 / 3:9 Jeden grecki rdzeń w dwóch użyciach, które rozdziela już LSJ: zdjąć z siebie („zwlekliście z siebie starego człowieka”, Kol 3:9) i zedrzeć z kogoś („Złupiwszy zwierzchności i władze”, Kol 2:15). Zob. przypis przy Kol 2:15.

złupić ww. Kol 2:15

ἀπιστίαapistiaG570

Hbr niewiara ww. Hbr 3:12.19 Tworzy parę z oporem (Hbr 3:18–19): opór i niewiara to dwie twarze tego samego. Zob. hasło ἀπείθεια / ἀπειθέω (apeitheia / apeitheō) i przypis przy Hbr 3:18.

ἀποβαίνωapobainōG576

J wysiąść ww. J 21:9 Para z ἐμβαίνω (embainō): „wsiedli” (J 21:3) i „wysiedli” (J 21:9). Grecką parę przedrostkową oddaje polska para przedrostkowa.

ἀποδεκατόωapodekatoōG586

Hbr zob. δεκάτη / δεκατόω / ἀποδεκατόωdekatē / dekatoō / apodekatoō

ἀποθνῄσκωapothnēskōG599

J umrzeć ww. J 11:14, 11:16, 11:21, 11:25, 11:26, 11:32, 11:37, 11:50, 11:51 Rzeczownik tej rodziny, θάνατος (thanatos), oddany „śmierć”: „Ta choroba nie jest ku śmierci” (J 11:4).

ἀποκαλύπτωapokalyptōG601

Ga zob. ἀποκάλυψις / ἀποκαλύπτωapokalypsis / apokalyptō

ἀποκάλυψιςapokalypsisG602

Ga ἀποκάλυψις / ἀποκαλύπτωapokalypsis / apokalyptō objawienie / objawić ww. Ga 1:12, 2:2 / 1:16 Nić rozdziałów 1–2, naprzeciw przekazu od ludzi: ewangelia „przez objawienie Jezusa Chrystusa” (Ga 1:12), „objawić we mnie swojego Syna” (Ga 1:16), podróż do Jerozolimy „wskutek objawienia” (Ga 2:2). Zob. przypis przy Ga 1:12.

ἀποκαταλλάσσωapokatallassōG604

Kol pojednać ww. Kol 1:20, 1:22 Przedrostek ἀπο- (apo-) mówi o przywróceniu zgody, z której się wypadło, i odpowiada słowom „byliście wyobcowani” z Kol 1:21 (Lightfoot). Tertulian: pogodzić można się z obcym, pojednać na powrót tylko ze swoim. Polskie „pojednać” niesie to samo.

ἀποκτείνωapokteinōG615

J zabić ww. J 5:18, 7:1, 7:19, 7:20, 7:25, 8:22, 8:37, 8:40, 11:53, 12:10, 16:2, 18:31 Czasownik narastającego zamiaru: od „tym bardziej Żydzi usiłowali Go zabić” (J 5:18) przez rozdziały 7 i 8 do postanowienia rady (J 11:53) i planu wobec Łazarza (J 12:10); w J 16:2 to samo zapowiedziane uczniom. Dlatego wszędzie jedno słowo.

ἀποκυέωapokyeōG616

Jk wydać na świat ww. Jk 1:15, 1:18 Czasownik porodu. Rozdział ma dwa porody: grzech „wydaje na świat śmierć” (Jk 1:15), a Bóg „wydał nas na świat słowem prawdy” (Jk 1:18). Zob. przypis przy Jk 1:15.

ἀπόλλυμιapollymiG622

J zginąć ww. J 3:16, 6:27, 11:50 Jedno słowo greckie, trzy polskie, bo polszczyzna nie ma jednego na ginięcie, przepadanie i tracenie. Nić tego słowa biegnie przez J 6:12, 6:27 i 6:39, a dalej przez J 17:12 i 18:9. Zob. przypis przy J 6:12.

przepaść ww. J 6:12

stracić ww. J 6:39

ἀπολύτρωσιςapolytrōsisG629

Kol odkupienie ww. Kol 1:14 Obraz przesuwa się między Kol 1:13 a Kol 1:14: od wyrwania jeńca siłą do uwolnienia go zapłatą (Lightfoot). Dlatego „odkupienie”, jak w Hbr 9:15; w Hbr 11:35, gdzie o zapłacie mowy nie ma, to samo słowo brzmi „uwolnienia”.

Hbr zob. λύτρωσις / ἀπολύτρωσιςlytrōsis / apolytrōsis

ἀποστέλλωapostellōG649

J ἀποστέλλω / πέμπωapostellō / pempō posłać ww. J 1:6, 1:19, 1:24, 3:17, 3:28, 3:34, 4:38, 5:33, 5:36, 5:38, 6:29, 6:57, 7:29, 7:32, 8:42, 9:7, 10:36, 11:3, 11:42, 17:3, 17:8, 17:18 (2×), 17:21, 17:23, 17:25, 18:24, 20:21 / 1:22, 1:33, 4:34, 5:23, 5:24, 5:30, 5:37, 6:38, 6:39, 6:44, 7:16, 7:18, 7:28, 7:33, 8:16, 8:18, 8:26, 8:29, 9:4, 12:44, 12:45, 12:49, 13:16, 13:20 (2×), 14:24, 14:26, 15:21, 15:26, 16:5, 16:7, 20:21 Dwa czasowniki posłania, wymienne: o posłaniu Syna przez Ojca i o posłaniu uczniów. Dlatego jedno polskie słowo. Obok siebie stoją tylko raz: „Jak Mnie posłał Ojciec, tak i Ja posyłam was” (J 20:21); zob. przypis przy J 20:21.

ἀπόχρησιςapochrēsisG671

Kol zużywanie ww. Kol 2:22 Przedrostek ἀπο- (apo-) znaczy „do końca”: nie używanie, lecz zużycie, a na tym stoi argument, że rzecz znika w chwili użycia. „Zużywanie”, nie „zużycie”, bo „zużycie” to najpierw ilość. Zob. przypis przy Kol 2:22.

ἅπτωhaptōG680

J trzymać ww. J 20:17 W tej formie czasownik znaczy uchwycić się, trzymać się, a nie samo dotknięcie: „Nie trzymaj Mnie” (J 20:17). W Pierwszym Liście Jana stoi w innym znaczeniu, o szkodzie, i brzmi „dotyka” (1 J 5:18).

Kol chwytać ww. Kol 2:21 Trzy zakazy Kol 2:21 zaciskają się jak pętla: „Nie chwytaj ani nie kosztuj, ani nie dotykaj”. „Dotykać” oddaje tu inne słowo, więc to dostaje „chwytać”. W J 20:17 brzmi „Nie trzymaj Mnie”, bo ma dopełnienie: uchwycenie się kogoś, kto odchodzi.

ἀριστάωaristaōG709

J zjeść śniadanie ww. J 21:12, 21:15 Polskie „śniadać” jest potoczne, dlatego oddanie ma dwa słowa: „Chodźcie, zjedzcie śniadanie” (J 21:12).

ἀρνέομαιarneomaiG720

1 J przeczyć (że) ww. 1 J 2:22 Jedno greckie słowo, dwa oddania: ze zdaniem „kto przeczy, że Jezus jest Chrystusem” (1 J 2:22), z osobą „kto wypiera się Ojca i Syna” (1 J 2:22). Zob. przypis przy 1 J 2:22.

wypierać się (kogoś) ww. 1 J 2:22, 2:23

ἁρπάζωharpazōG726

J porwać ww. J 6:15, 10:12 Zabranie siłą. Po polsku dwa czasowniki: „porwać”, gdy ktoś zabiera (J 6:15), i „wyrwać”, gdy mowa o wydarciu z ręki. Ten sam rdzeń trzyma kontrast rozdziału 10: wilk owce „porywa” (J 10:12), a z ręki Pasterza „nikt ich nie wyrwie” (J 10:28).

wyrwać ww. J 10:28, 10:29

ἄρτοςartosG740

J chleb ww. J 6:5, 6:7, 6:9, 6:11, 6:13, 6:23, 6:26, 6:31, 6:32 (2×), 6:33, 6:34, 6:35, 6:41, 6:48, 6:50, 6:51 (3×), 6:58 (2×), 13:18, 21:9, 21:13 Rozdział 6 idzie od chlebów, które się liczy („pięć chlebów jęczmiennych” J 6:9), do chleba, którym jest sam mówiący: „Ja jestem chlebem życia” (J 6:35). Jedno słowo trzyma nieporozumienie tłumu: „zawsze dawaj nam ten chleb” (J 6:34).

ἀρχήarchēG746

Kol początek ww. Kol 1:18 W Kol 1:18 Chrystus jest „początkiem”: pierwszym w czasie i mocą, która daje początek (przypis przy Kol 1:18). W Kol 1:16, 2:10 i 2:15 to samo słowo znaczy zwierzchności: Chrystus je stworzył i sam jest „początkiem”. Tej gry polski nie uniesie.

zob. θρόνος / κυριότης / ἀρχή / ἐξουσίαthronos / kyriotēs / archē / exousia

1 J początek ww. 1 J 1:1, 2:7, 2:13, 2:14, 2:24 (2×), 3:8, 3:11 Zawsze w zwrocie „od początku”, refrenie listu. Raz jest to początek świata („diabeł grzeszy od początku” 1 J 3:8), raz początek słuchania („wieść, którą usłyszeliście od początku” 1 J 3:11). Zob. trzeci przypis przy 1 J 1:1.

ἀρχηγόςarchēgosG747

Hbr przewodnik ww. Hbr 2:10 Ten, kto idzie pierwszy i otwiera drogę. Most do Hbr 12:2: „przewodnika i dopełniciela wiary”. Zob. przypis przy Hbr 2:10.

ἀρχιερεύςarchiereusG749

J arcykapłan ww. J 7:32, 7:45, 11:47, 11:49, 11:51, 11:57, 12:10, 18:3, 18:10, 18:13, 18:15 (2×), 18:16, 18:19, 18:22, 18:24, 18:26, 18:35, 19:6, 19:15, 19:21 W liczbie pojedynczej jeden człowiek, ale nie zawsze ten sam: Kajfasz, „arcykapłan owego roku” (J 11:49), a przy przesłuchaniu Annasz (J 18:19). W liczbie mnogiej stronnictwo kapłanów działające razem z faryzeuszami: „arcykapłani i faryzeusze posłali podwładnych” (J 7:32). Zob. przypis przy J 18:19.

Hbr arcykapłan ww. Hbr 2:17 Pierwsze wystąpienie słowa, które jest osią listu: pada w nim 17 razy. Zob. przypis przy Hbr 2:17.

ἄρχωνarchōnG758

J przywódca ww. J 3:1, 7:26, 7:48, 12:42 Ten sam wyraz nazywa ludzi z władz żydowskich, „przywódca Żydów” (J 3:1), i Szatana: „władca tego świata” (J 12:31). Polszczyzna nie ma jednego słowa na obie role. Zob. przypis przy J 3:1.

władca ww. J 12:31, 14:30, 16:11

ἀσθενέωastheneōG770

J chorować ww. J 11:1, 11:2, 11:3, 11:6 Rzeczownik tej rodziny, ἀσθένεια (astheneia), oddany „choroba” (J 11:4).

αὐτόςautosG846

Hbr ὁ αὐτόςho autos ten sam ww. Hbr 1:12 Pierwsze miejsce, Hbr 1:12 („ty jesteś ten sam”), i Hbr 13:8 („Jezus Chrystus wczoraj i dziś ten sam”) spinają klamrą cały list.

ἀφειδίαapheidiaG857

Kol surowość wobec ciała ww. Kol 2:23 Dosłownie „nieoszczędzanie”, ale nazywa postawę czynną: obchodzenie się z ciałem bez pobłażania, nie zaniedbanie (tak Vincent). „Nieoszczędzanie ciała” kojarzyłoby się po polsku z pieniędzmi. Zob. przypis przy Kol 2:23.

ἀφίημιaphiēmiG863

J odpuścić ww. J 20:23 (2×) Tu o odpuszczeniu grzechów, jak w Jk 5:15, 1 J 1:9 i 1 J 2:12. W innych znaczeniach ten sam czasownik brzmi w Ewangelii „zostawić”, „pozwolić” albo „opuścić”. Zob. przypis przy J 20:23.

ἀφορίζωaphorizōG873

Ga odłączyć ww. Ga 1:15, 2:12 Ironiczne echo: Bóg odłączył Pawła, by głosił Syna wśród pogan (Ga 1:15–16), a od pogan Kefas „zaczął się wycofywać i odłączać” (Ga 2:12). To samo słowo, przeciwny ruch.

ἄχρηστοςachrēstosG890

Flm ἄχρηστος / εὔχρηστος / ὀνίνημιachrēstos / euchrēstos / oninēmi nieużyteczny / bardzo użyteczny / mieć pożytek ww. Flm 11, 20 sieć gry słów z imieniem Ὀνήσιμος (Onēsimos) oddana rodziną „użyt-/pożyt-”.

Β β

βαπτίζωbaptizōG907

J chrzcić ww. J 1:25, 1:26, 1:28, 1:31, 1:33 (2×), 3:22, 3:23 (2×), 3:26, 4:1, 4:2, 10:40 Słowo znaczy: zanurzać, ale tu to nazwa obrzędu; pytanie „Czemu więc chrzcisz” (J 1:25) ma sens, gdy obrzęd jest znany. Ostatnie miejsce wraca tam, „gdzie Jan z początku chrzcił” (J 10:40), i zamyka klamrę z J 1:28. Zob. przypis przy J 10:40.

βασιλείαbasileiaG932

J królestwo ww. J 3:3, 3:5, 18:36 (3×) Rzadkie w tej Ewangelii i skupione w dwóch scenach: Nikodem słyszy, że kto nie zostanie zrodzony na nowo, „nie może zobaczyć królestwa Bożego” (J 3:3), a Piłat słyszy: „Moje królestwo nie jest z tego świata” (J 18:36). Zob. hasło βασιλεύς (basileus).

βασιλεύςbasileusG935

J król ww. J 1:49, 6:15, 12:13, 12:15, 18:33, 18:37 (2×), 18:39, 19:3, 19:12, 19:14, 19:15 (2×), 19:19, 19:21 (2×) Słowo przechodzi z ust wyznających, „Ty jesteś królem Izraela” (J 1:49), w usta szyderców, „Witaj, królu Żydów!” (J 19:3), i w napis na krzyżu: „Jezus Nazarejczyk, król Żydów” (J 19:19). Na tym powtórzeniu stoi ironia rozdziałów 18–19; „władca” by ją rozbił.

Hbr król ww. Hbr 7:1 (2×), 7:2 (3×), 11:23, 11:27 W Hbr 7:1–2 autor wykłada imię Melchizedeka i nazwę miasta: „król Szalemu” (Hbr 7:1), a w Hbr 7:2 „król sprawiedliwości” i „królem pokoju”. Jedno słowo powtórzone, więc „władca” gdziekolwiek zerwałby ten wykład. W Hbr 11:23 i 11:27 królem jest faraon. Zob. przypis przy Hbr 7:2.

βαστάζωbastazōG941

Ga ponieść ww. Ga 5:10, 6:5 Jedno greckie słowo, trzy polskie, zależnie od formy: „poniesie wyrok” (Ga 5:10), „brzemiona dźwigajcie” (Ga 6:2), „poniesie własny ładunek” (Ga 6:5), „noszę na swoim ciele piętna Jezusa” (Ga 6:17). Burton odróżnia chętne dzielenie ciężaru w Ga 6:2 od wymuszonego znoszenia w Ga 5:10.

dźwigać ww. Ga 6:2

nosić ww. Ga 6:17

βέβαιοςbebaiosG949

Hbr βέβαιος / βεβαιόωbebaios / bebaioō niewzruszony / potwierdzić ww. Hbr 2:2 / 2:3 Język prawnej gwarancji: „niewzruszone” (Hbr 2:2) i „potwierdzone” (Hbr 2:3) to jedna rodzina słów. Wraca w Hbr 3:14 i 6:19 („niewzruszoną”), w Hbr 6:16 („potwierdzenia”), a także w Hbr 9:17 i 13:9. Zob. przypis przy Hbr 2:3.

βεβαιόωbebaioōG950

Hbr zob. βέβαιος / βεβαιόωbebaios / bebaioō

βίοςbiosG979

1 J doczesne życie ww. 1 J 2:16 Jedno z trzech słów listu na życie: życie doczesne i jego dobra. Inne to ζωή (zōē), trzynaście razy w liście, zawsze życie od Boga, i ψυχή (psychē, 1 J 3:16). Para „doczesnego życia” (1 J 2:16) oddaje jedno gęste słowo. Zob. przypis przy 1 J 2:16.

dobra ww. 1 J 3:17

βλασφημέωblasphēmeōG987

J zob. βλασφημία / βλασφημέωblasphēmia / blasphēmeō

βλασφημίαblasphēmiaG988

J βλασφημία / βλασφημέωblasphēmia / blasphēmeō bluźnierstwo / bluźnić ww. J 10:33 / 10:36 Rzeczownik i czasownik jednego rdzenia: zarzut „za bluźnierstwo” (J 10:33) wraca w pytaniu Jezusa jako „Bluźnisz” (J 10:36). Powtórzenie słowa niesie sam spór.

βλέπωblepōG991

J widzieć ww. J 1:29, 5:19, 9:7, 9:15, 9:19, 9:21, 9:25, 9:39 (3×), 9:41, 11:9, 20:1, 20:5, 21:9, 21:20 U Jana ten czasownik stoi tylko w czasie teraźniejszym i przeszłym niedokonanym, więc uzupełnia ὁράω (horaō); polskie niedokonane „widzieć” robi to samo. Na nim stoi scena uzdrowionego ślepca: „teraz widzę” (J 9:25).

patrzeć ww. J 13:22 Polskie widzenie nie unosi kierunku spojrzenia, stąd „Patrzyli po sobie” (J 13:22).

βουλεύομαιbouleuomaiG1011

J postanowić ww. J 11:53 Ta sama uchwała wraca i obejmuje Łazarza: arcykapłani „postanowili, że zabiją także Łazarza” (J 12:10). Czasownik spina sceny rozdziałów 11 i 12. Zob. przypis przy J 11:53.

βρῶσιςbrōsisG1035

J βρῶσις / πόσιςbrōsis / posis pokarm / napój ww. J 4:32, 6:27 (2×), 6:55 / 6:55 Oba słowa stoją obok siebie: „Ciało moje bowiem jest pokarmem prawdziwym, a krew moja jest napojem prawdziwym” (J 6:55). Wcześniej sam pokarm, „trwający ku życiu wiecznemu” (J 6:27).

Γ γ

ΓαλιλαίαGalilaiaG1056

J Galilea ww. J 1:43, 4:3, 4:43, 4:45, 4:47, 4:54, 7:1, 7:9, 7:41, 7:52 (2×) Greka stawia przy nazwie miejsca nazwę krainy, dosłownie Kana Galilei; polska nazwa bierze przymiotnik: „w Kanie Galilejskiej” (J 2:1). O samej krainie stoi „Galilea”.

Galilejski ww. J 2:1, 2:11, 4:46, 6:1, 12:21, 21:2

γεννάωgennaōG1080

J być zrodzonym ww. J 3:3, 3:4 (2×), 3:5, 3:6 (2×), 3:7, 3:8 Czasownik rodzenia, nie samego przyjścia na świat, stąd „zrodzony”, nie „narodzony”; tak samo w prologu: „z Boga zostali zrodzeni” (J 1:13). O zwykłych narodzinach: „urodził się” (J 9:2), „narodził się” (J 16:21). Zob. drugi przypis przy J 3:3.

1 J być zrodzonym (z) ww. 1 J 2:29, 3:9 (2×), 4:7, 5:1 (3×), 5:4, 5:18 (2×) Czasownik rodzenia, nie „narodzić się”. Sprawcą jest Bóg, więc strona bierna zostaje widoczna: „jest zrodzony z Boga” (1 J 3:9). Forma opisowa oddaje grecki czas dokonany o trwałym skutku: stało się raz i trwa. Od 1 J 2:29 słowo niesie resztę listu.

γεύομαιgeuomaiG1089

Kol kosztować ww. Kol 2:21 Ten sam rdzeń co „skosztował śmierci” w Hbr 2:9, tu jednak o zwykłym smaku. Postać niedokonana, bo zakaz dotyczy czynności powtarzalnej. Nie „jedz”: słowo mówi o wzięciu do ust i spróbowaniu, a o pokarmie mówi już Kol 2:16.

Hbr skosztować ww. Hbr 2:9 Most do Hbr 6:4–5, gdzie ten sam czasownik mówi o tych, którzy „skosztowali niebiańskiego daru” i „dobrego słowa Boga”.

γῆgēG1093

J ziemia ww. J 3:22, 3:31 (3×), 8:6, 8:8, 12:24, 12:32, 17:4 Tam, gdzie tekst stawia wodę, przy łodzi i brzegu, stoi „ląd” (J 6:21, 21:8–11). Gdzie indziej „ziemia”: naprzeciw nieba („z ziemi mówi” J 3:31), jako gleba pod ziarnem (J 12:24) i jako kraj („do ziemi judejskiej” J 3:22).

ląd ww. J 6:21, 21:8, 21:9, 21:11

Hbr ziemia ww. Hbr 1:10, 6:7, 8:4, 8:9, 11:9, 11:13, 11:29, 11:38, 12:25, 12:26 (2×) Jedno słowo na ziemię przeciwstawioną niebu (Hbr 1:10, 12:25–26), glebę pijącą deszcz (Hbr 6:7) i kraj obietnicy (Hbr 11:9). Także w Hbr 11:29, „po suchej ziemi”: „ląd”, jak w Ewangelii Jana, przeniósłby przejście przez morze na brzeg zamiast w jego środek.

Jk ziemia ww. Jk 5:5, 5:7, 5:12, 5:17, 5:18 Jedno słowo na ziemię jako miejsce ludzi („Żyliście na ziemi w zbytku” Jk 5:5) i na glebę („cennego owocu ziemi” Jk 5:7). Oba sensy stoją obok siebie w jednym obrazie: „nie padało na ziemię” (Jk 5:17), a potem „ziemia wydała swój owoc” (Jk 5:18).

γίνομαιginomaiG1096

J stać się ww. J 1:3 (3×), 1:10, 1:12, 1:14, 1:15, 1:17, 1:28, 1:30, 2:9, 3:9, 4:14, 5:6, 5:9, 5:14 (2×), 8:33, 8:58, 9:27, 9:39, 10:16, 12:36, 13:19 (2×), 14:22, 14:29 (2×), 15:7, 15:8, 19:36, 20:27 Jan stawia to słowo naprzeciw „być”: „Na początku było Słowo” (J 1:1), „Wszystko przez Nie się stało” (J 1:3), „Słowo stało się ciałem” (J 1:14); zob. przypis przy J 8:58. Niektóre zdarzenia mają własne polskie czasowniki: wieczór zapada, spór powstaje, grzmot się rozlega.

pojawić się ww. J 1:6 O człowieku, który wystąpił na widowni: „Pojawił się człowiek posłany od Boga” (J 1:6).

odbyć się ww. J 2:1

powstać ww. J 3:25, 7:43, 10:19

zapaść ww. J 6:16, 6:17

zbliżać się ww. J 6:19

znaleźć się ww. J 6:21, 6:25

zostać (wykluczonym z synagogi) ww. J 9:22, 12:42

nastać ww. J 10:22, 21:4

dojść ww. J 10:35

rozlec się ww. J 12:29, 12:30

trwać (o uczcie) ww. J 13:2

zamienić się ww. J 16:20

γινώσκωginōskōG1097

J znać ww. J 2:24, 2:25 Przy znajomości ludzi „znać”: Jezus „znał wszystkich” (J 2:24) i to, co w człowieku (J 2:25). Przy pojęciu tego, co powiedziane, „rozumieć”: „Dlaczego mojej mowy nie rozumiecie?” (J 8:43).

rozumieć ww. J 3:10

1 J zob. οἶδα / γινώσκωoida / ginōskō

γλῶσσαglōssaG1100

Jk język ww. Jk 1:26, 3:5, 3:6 (2×), 3:8 Jedno słowo na narząd i na mowę: język „małym jest członkiem” (Jk 3:5), a w Jk 1:26 „nie trzyma swojego języka na wodzy” mówi o mowie. Ten sam czasownik obejmuje w Jk 3:2 „całe ciało”; dwa polskie słowa zerwałyby tę więź.

γογγύζωgongyzōG1111

J γογγύζω / γογγυσμόςgongyzō / gongysmos szemrać / szemranie ww. J 6:41, 6:43, 6:61, 7:32 / 7:12 Tym gniazdem słów Septuaginta opisuje Izraela, który na pustyni szemrze o jedzenie (Wj 16:7–12). W Ewangelii pada w mowie o chlebie z nieba i po niej: słuchacze zachowują się jak tamto pokolenie. „Narzekać” zgasiłoby to echo. Zob. przypis przy J 6:41.

γογγυσμόςgongysmosG1112

J zob. γογγύζω / γογγυσμόςgongyzō / gongysmos

γονεύςgoneusG1118

J rodzice ww. J 9:2, 9:3, 9:18, 9:20, 9:22, 9:23 Rodzice niewidomego są w rozdziale 9 osobną postacią: pytanie uczniów zaczyna się od nich (J 9:2), Żydzi ich wzywają (J 9:18), a oni ze strachu odsyłają pytających do syna: „Jest pełnoletni, jego zapytajcie” (J 9:23).

γραφήgraphēG1124

J Pismo ww. J 2:22, 5:39, 7:38, 7:42, 10:35, 13:18, 17:12, 19:24, 19:28, 19:36, 19:37, 20:9 Zawsze Pismo Izraela, nigdy pismo w ogóle, stąd wielka litera. W J 10:35 „Pismo nie może zostać obalone” stoi obok „słowa Boga”. W J 5:39 „Pisma” to cały zbiór, gdzie indziej jedno miejsce Pisma, przy krzyżu cztery razy (J 19:24–37).

γυμνόςgymnosG1131

J rozebrany ww. J 21:7 Rozebrany do pracy, nie nagi: Piotr zdjął tylko wierzchnie ubranie i przed skokiem w morze „przepasał się płaszczem” (J 21:7). W Liście Jakuba ten sam przymiotnik brzmi „nadzy” (Jk 2:15): o ubogich bez odzienia. Zob. przypis przy J 21:7.

γυνήgynēG1135

J kobieta ww. J 2:4, 4:7, 4:9 (2×), 4:11, 4:15, 4:17, 4:19, 4:21, 4:25, 4:27, 4:28, 4:39, 4:42, 16:21, 19:26, 20:13, 20:15 Zwrot zwyczajny, więc „kobieto”, nie uroczyste „niewiasto”: tak Jezus mówi do Samarytanki (J 4:21) i do matki, w Kanie „Co Mnie i tobie do tego, kobieto?” (J 2:4) i pod krzyżem „Kobieto, oto twój syn” (J 19:26). Wielka litera to początek zdania.

Δ δ

δαιμόνιονdaimonionG1140

J demon ww. J 7:20, 8:48, 8:49, 8:52, 10:20, 10:21 Pada tylko w sporze o zarzut wobec Jezusa: „Masz demona” (J 7:20), zarzut szaleństwa. U Jana nie ma ani jednej sceny wypędzania demonów; na zarzut odpowiada zdanie „To nie są słowa opętanego” (J 10:21).

δακρύωdakryōG1145

J zapłakać ww. J 11:35 Ronić łzy, nie lamentować. Lament Marii i Judejczyków (J 11:31, 11:33) to inne słowo, κλαίω (klaiō), „płakać”. W Nowym Testamencie ten czasownik stoi tylko tutaj. Zob. przypis przy J 11:35.

δείκνυμιdeiknymiG1166

Jk pokazać ww. Jk 2:18 (2×), 3:13

δεκάτηdekatēG1181

Hbr δεκάτη / δεκατόω / ἀποδεκατόωdekatē / dekatoō / apodekatoō dziesięcina / wziąć (dać) dziesięcinę ww. Hbr 7:2, 7:4, 7:5, 7:6, 7:8, 7:9 (2×)

δεκατόωdekatoōG1183

Hbr zob. δεκάτη / δεκατόω / ἀποδεκατόωdekatē / dekatoō / apodekatoō

δεξιόςdexiosG1188

Hbr prawica ww. Hbr 1:3, 1:13, 8:1, 10:12, 12:2 Pięć razy, jak refren, wraca obraz z Ps 110:1, „Siądź po mojej prawicy” (Hbr 1:13): przy Synu wyższym od aniołów (Hbr 1:3), przy arcykapłanie (Hbr 8:1), po jednej ofierze (Hbr 10:12), na końcu biegu (Hbr 12:2). „Po prawej stronie” rozbiłoby refren na opis położenia.

δέσμιοςdesmiosG1198

Flm więzień ww. Flm 1, 9

δεσμοίdesmoiG1199

Flm kajdany ww. Flm 10, 13

δηλόωdēloōG1213

Kol oznajmić ww. Kol 1:8 W Liście do Hebrajczyków to słowo brzmi „pokazuje” (Hbr 9:8) i „wskazuje” (Hbr 12:27), bo mówi tam rzecz albo tekst. Tu wiadomość przynosi człowiek, a „Epafras pokazał nam waszą miłość” znaczyłoby, że ją zademonstrował.

διάβολοςdiabolosG1228

J diabeł ww. J 6:70, 8:44, 13:2 W J 6:70 zdanie mówi obrazem: „jeden z was jest diabłem” oskarża Judasza o robotę diabła, nie zrównuje go z nim. W J 8:44 i 13:2 słowo mówi o samej osobie diabła. Zob. przypis przy J 6:70.

1 J diabeł ww. 1 J 3:8 (3×), 3:10

διαθήκηdiathēkēG1242

Ga przymierze ww. Ga 3:15, 3:17, 4:24 Nie „testament”: testament można za życia zmienić, a zatwierdzonego przymierza „nikt nie unieważnia ani niczego do niego nie dopisuje” (Ga 3:15; tak Burton). Tak samo w Liście do Hebrajczyków; tylko w Hbr 9:16–17 stoi tam „testament”, bo mowa o śmierci sporządzającego.

Hbr przymierze ww. Hbr 7:22 Słowo pada w liście 17 razy, po raz pierwszy w Hbr 7:22. Wszędzie brzmi „przymierze”, tylko w Hbr 9:16–17 „testament”: po grecku to jedno słowo. Zob. przypis przy Hbr 9:16.

διάκονοςdiakonosG1249

J sługa ww. J 2:5, 2:9, 12:26 Sługa od strony swojej pracy, a nie niewolnik wobec pana; niewolnika nazywa inne słowo, δοῦλος (doulos). Jedno oddanie wiąże scenę w Kanie (J 2:5, 2:9) ze słowami Jezusa: „tam będzie także mój sługa” (J 12:26).

διαμένωdiamenōG1265

Hbr zob. μένω / διαμένωmenō / diamenō

διάνοιαdianoiaG1271

Hbr umysł ww. Hbr 8:10, 10:16 W obu miejscach cytat z Jeremiasza (Jr 31:33): prawa Boga trafiają do umysłu i na serce. „Umysł”, nie „myśli”, bo chodzi o siedzibę, jak przy sercu. W 1 J 5:20 to samo słowo znaczy zdolność rozumienia: „dał nam zrozumienie”.

1 J zrozumienie ww. 1 J 5:20

διασκορπίζωdiaskorpizōG1287

J rozproszyć ww. J 11:52 Pokrewne σκορπίζω (skorpizō) stoi w obrazie wilka, który owce „porywa i rozprasza” (J 10:12). Zob. przypis przy J 11:52.

διαφορώτεροςdiaphorōterosG1313

Hbr znakomitszy ww. Hbr 1:4 Ta sama forma wraca w Hbr 8:6: „dostąpił o tyle znakomitszej posługi”. To most: znakomitsze imię (Hbr 1:4), znakomitsza posługa.

διδασκαλίαdidaskaliaG1319

Kol nauka ww. Kol 2:22 Drugie słowo mostu do Iz 29:13 (zob. ἔνταλμα, entalma). „Nauka” oddaje także διδαχή (didachē), jak w 2 Liście Jana. Nie „doktryna”: zarzut dotyczy tego, czego się naucza, nie systemu nauczania.

διδάσκαλοςdidaskalosG1320

J nauczyciel (małą) ww. J 3:2, 3:10 Małą literą, gdy słowo mówi, kim ktoś jest: „przyszedłeś jako nauczyciel” (J 3:2), „Ty jesteś nauczycielem Izraela” (J 3:10). Wielką, gdy stoi zamiast imienia, jak w słowach Marty: „Nauczyciel tu jest i woła cię” (J 11:28).

Nauczyciel (zamiast imienia, wielką literą) ww. J 11:28

διδαχήdidachēG1322

2 J nauka ww. 2 J 9 (2×), 10

δίδωμιdidōmiG1325

Ga δίδωμι / παραδίδωμιdidōmi / paradidōmi dać / wydać ww. Ga 1:4 (δίδωμι) / 2:20 (παραδίδωμι) Dwa czasowniki o tym samym akcie: Chrystus w Ga 1:4 „dał samego siebie” (dar), a w Ga 2:20 „wydał samego siebie” (przekazanie w czyjeś ręce, na sąd). Jednym polskim słowem ta para by znikła. Zob. przypis przy Ga 1:4.

διηνεκήςdiēnekēsG1336

Hbr εἰς τὸ διηνεκέςeis to diēnekes nieprzerwanie ww. Hbr 7:3 Kluczowy zwrot listu, zawsze odróżniony od εἰς τὸν αἰῶνα (eis ton aiōna), „na wiek”: „nieprzerwanie” w Hbr 7:3, 10:1 i 10:14, a w Hbr 10:12 „na stałe”. Zob. przypis przy Hbr 7:3 i przy Hbr 10:12.

δίκαιοςdikaiosG1342

1 J sprawiedliwy ww. 1 J 1:9, 2:1, 2:29, 3:7 (2×), 3:12 Małą literą także po imieniu w 1 J 2:1: „Jezusa Chrystusa, sprawiedliwego”. Jedno słowo wiąże Boga (1 J 1:9), Chrystusa i człowieka: „kto czyni sprawiedliwość, jest sprawiedliwy, tak jak On jest sprawiedliwy” (1 J 3:7); wielka litera zerwałaby ten łańcuch. Zob. trzeci przypis przy 1 J 2:1.

δικαιοσύνηdikaiosynēG1343

Hbr sprawiedliwość ww. Hbr 1:9, 5:13, 7:2, 11:7, 11:33, 12:11 Jedno słowo na szeroki zakres: cecha Syna („Umiłowałeś sprawiedliwość”, Hbr 1:9), imię Melchizedeka („król sprawiedliwości”, Hbr 7:2), owoc karcenia (Hbr 12:11). Trzyma je razem, jak greckie słowo, i zachowuje więź z rodziną słowa δίκαιος (dikaios), „sprawiedliwy”. Tak samo w 1 Liście Jana.

1 J sprawiedliwość ww. 1 J 2:29 Zwrot „kto czyni sprawiedliwość” (1 J 2:29) stoi w jednym szeregu z „nie czynimy prawdy” (1 J 1:6) i „kto zaś czyni wolę Boga” (1 J 2:17).

δικαιόωdikaioōG1344

Ga uznać za sprawiedliwego ww. Ga 2:16 (3×), 2:17, 3:8.11.24, 5:4 Tak samo w Liście Jakuba (Jk 2:21, 2:24, 2:25). Pokrewny rzeczownik δικαιοσύνη (dikaiosynē) brzmi „sprawiedliwość” (Ga 2:21, 3:6, 3:21, 5:5). Zob. przypis przy Ga 2:16.

Jk uznać za sprawiedliwego ww. Jk 2:21, 2:24, 2:25 Zob. przypis przy Jk 2:21.

δίκτυονdiktyonG1350

J sieć ww. J 21:6, 21:8, 21:11 (2×) Ogólne słowo na sieć rybacką. Węższych nazw sieci, ἀμφίβληστρον (amphiblēstron) i σαγήνη (sagēnē), Jan nie używa.

διψάωdipsaōG1372

J pragnąć ww. J 4:13, 4:14, 4:15, 6:35, 7:37, 19:28 Jedno słowo na pragnienie ciała i pragnienie jako postawę: „Jeśli ktoś pragnie, niech przychodzi do Mnie i pije” (J 7:37). Dlatego „Pragnę” z krzyża (J 19:28) odpowiada obietnicy, że wierzący „nigdy nie będzie pragnął” (J 6:35).

δίψυχοςdipsychosG1374

Jk rozdwojony ww. Jk 1:8 Dosłownie „dwuduszny”. W całej Biblii słowo stoi tylko u Jakuba: tu i w Jk 4:8 („rozdwojeni”). Zob. przypis przy Jk 1:8.

διώκωdiōkōG1377

Ga διώκω / πορθέωdiōkō / portheō prześladować / niszczyć ww. Ga 1:13, 1:23 Te dwa słowa spinają rozdział 1. Paweł mówi o sobie: „prześladowałem kościół Boży i niszczyłem go” (Ga 1:13), a kościoły o nim: „Ten, który nas niegdyś prześladował, teraz głosi wiarę, którą niegdyś niszczył” (Ga 1:23). Zob. przypis przy Ga 1:23.

δογματίζομαιdogmatizomaiG1379

Kol poddawać się postanowieniom ww. Kol 2:20 Ten sam rdzeń co δόγμα (dogma) w Kol 2:14: zapis dłużny sporządzony „przeciw nam postanowieniami” został wymazany, więc po co poddawać się postanowieniom? Tę więź niesie po polsku tylko wspólne słowo. LSJ cytuje przy tym znaczeniu właśnie ten werset.

δοκέωdokeōG1380

Ga którzy się liczą ww. Ga 2:2, 2:6 (2×) Dwa znaczenia. Mieć znaczenie w oczach innych: ironiczne „tym, którzy się liczą” (Ga 2:2), jak w Ga 2:6 i „uchodzący za filary” (Ga 2:9). Mieć o sobie zdanie: „ktoś sądzi” (Ga 6:3). Zob. przypis przy Ga 2:2.

uchodzący za ww. Ga 2:9

sądzi ww. Ga 6:3

δοκιμάζωdokimazōG1381

1 J badać ww. 1 J 4:1 Czasownik z próby kruszcu; ten sam stoi w 1 Tes 5:21. Zob. przypis przy 1 J 4:1.

δόξαdoxaG1391

J chwała ww. J 1:14 (2×), 2:11, 5:41, 5:44 (2×), 7:18 (2×), 8:50, 8:54, 9:24, 11:4, 11:40, 12:41, 12:43 (2×), 17:5, 17:22, 17:24 Jedno słowo na chwałę od Boga i na uznanie, które ludzie dają sobie nawzajem, bo Jan stawia je obok siebie: „umiłowali bowiem chwałę ludzi bardziej niż chwałę Boga” (J 12:43). „Uznanie” zgasiłoby to powtórzenie. Zob. przypis przy J 5:44.

Hbr chwała ww. Hbr 1:3, 2:7, 2:9, 2:10, 3:3, 9:5, 13:21 Jedno słowo na blask, zaszczyt i cel drogi, jak w Ewangelii Jana. Syn jest „odblaskiem Jego chwały” (Hbr 1:3), Jezus przez cierpienie zostaje nią ukoronowany (Hbr 2:9), a „wielu synów” jest prowadzonych „do chwały” (Hbr 2:10). „Blask” czy „cześć” rozerwałyby ten łańcuch.

δοξάζωdoxazōG1392

J uwielbić ww. J 11:4 W Liście do Galatów ten sam czasownik mówi o ludziach chwalących Boga i brzmi „wielbili” (Ga 1:24).

δόσιςdosisG1394

Jk δόσις / δώρημαdosis / dōrēma obdarowanie / dar ww. Jk 1:17 Dwa słowa: czynność dawania i rzecz dana. Zob. pierwszy przypis przy Jk 1:17.

δοῦλοςdoulosG1401

J niewolnik ww. J 4:51, 8:34, 8:35, 13:16, 15:15 (2×), 15:20, 18:10 (2×), 18:18, 18:26 Słowo o przynależności do kogoś, nie o posłuszeństwie, stąd „niewolnik”, nie „sługa”; na sługę Jan ma osobne słowo, διάκονος (diakonos). Niewolnik stoi naprzeciw syna w domu (J 8:35) i przyjaciela (J 15:15). Zob. pierwszy przypis przy J 13:16.

Ga sługa ww. Ga 1:10 Dwa oddania, bo rozstrzyga to, o kim mowa. Paweł nazywa się „sługą Chrystusa” (Ga 1:10), jak Jakub (Jk 1:1). W Ga 3:28, 4:1 i 4:7 chodzi o stan prawny: niewolnik stoi naprzeciw wolnego, pana i syna. Zob. przypis przy Ga 1:10.

niewolnik ww. Ga 3:28, 4:1, 4:7

Flm niewolnik ww. Flm 16 (2×) bez eufemizmu; tn przy Flm 16.

δύναμιςdynamisG1411

Hbr moc ww. Hbr 1:3, 2:4, 6:5, 7:16, 11:11, 11:34 W tym liście „moc” zostaje dla tego słowa: Syn niesie wszystko „słowem mocy” (Hbr 1:3), jest kapłanem „według mocy niezniszczalnego życia” (Hbr 7:16). W Hbr 2:14 κράτος (kratos) to „władza”: diabeł „ma władzę śmierci”, czyli panowanie i prawo do niej, nie siłę.

δώρημαdōrēmaG1434

Jk zob. δόσις / δώρημαdosis / dōrēma

δῶρονdōronG1435

Hbr zob. θυσία / προσφορά / δῶρονthysia / prosphora / dōron

Ε ε

ἙβραϊστίHebraistiG1447

J po hebrajsku ww. J 5:2 Ten sam przysłówek wraca przy Gabbacie (J 19:13), Golgocie (J 19:17), napisie na krzyżu (J 19:20) i przy „Rabbuni” (J 20:16). O to, jaki język Jan ma na myśli, toczy się spór; zob. pierwszy przypis przy J 5:2.

ἐγείρωegeirōG1453

J wznieść ww. J 2:19, 2:20 Czasownik ogólny: budzi ze snu, podnosi, wznosi budowlę. Gra słów w J 2:19–22: świątynię „wzniosę” (J 2:19), a Jezus „został wzbudzony z martwych” (J 2:22); zob. pierwszy przypis przy J 2:19. O wzbudzeniu z martwych mówi też ἀνίστημι (anistēmi), tym samym polskim słowem.

wzbudzić ww. J 2:22

wstać ww. J 11:29

ἐγκαινίζωenkainizōG1457

Hbr zainaugurować ww. Hbr 9:18 Dosłownie: otworzyć jako nowe, poświęcić na początek; od tego rdzenia pochodzi grecka nazwa Chanuki. Most do Hbr 10:20, gdzie tym samym słowem zainaugurowana zostaje nowa i żywa droga. Zob. przypis przy Hbr 9:18.

ἐγώegōG1473

J ἐγώ εἰμι + orzecznikegō eimi Ja jestem (orzecznik w narzędniku) ww. J 6:35, 6:41, 6:48, 6:51, 8:12, 10:7, 10:9, 10:11, 10:14, 11:25, 14:6, 15:1, 15:5 Orzecznik po „jestem” idzie narzędnikiem: „Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem” (J 11:25). Mianownik brzmiałby dziś jak nagłówek, nie jak wyznanie. Siedem obrazów brzmi za każdym razem tak samo; osobno stoi „Ja jestem” bez orzecznika (J 18:5).

ἑδραῖοςhedraiosG1476

Kol utwierdzony ww. Kol 1:23 Obraz budowli: od ἕδρα (hedra), „siedzisko” (LSJ); Lightfoot: postawiony na fundamencie i przez to mocny. Para z „ugruntowani” (Kol 1:23) rośnie: fundament, który podtrzymuje, i siła tego, co stoi. „Niewzruszony” oddaje w Liście do Hebrajczyków inne słowo.

ἐθελοθρησκίαethelothrēskiaG1479

Kol samowolny kult ww. Kol 2:23 Słowo ukute, z przedrostkiem ἐθελο- (ethelo-) „z własnego wyboru”. Drwiące echo Kol 2:18: tam „w pokorze i kulcie aniołów”, tu „przy samowolnym kulcie, pokorze” – te same dwa słowa w odwrotnej kolejności. Więcej w przypisie przy Kol 2:23.

ἔθνοςethnosG1484

J naród ww. J 11:48, 11:50, 11:51, 11:52 Liczba pojedyncza, o Izraelu. W J 11:50 stoi obok λαός (laos), „lud”: „aby jeden człowiek umarł za lud, a nie zginął cały naród”. Zob. hasło λαός (laos).

Ga poganie ww. Ga 1:16, 2:2.8.9.12.14.15, 3:8 (2×), 3:14 Słowo oznacza ludzi spoza Izraela, tak jak widzi ich Żyd; stoi naprzeciw Żydów (Ga 2:14–15). Inaczej tylko w cytacie obietnicy danej Abrahamowi: „wszystkie narody” (Ga 3:8; Rdz 12:3). Zob. przypis przy Ga 3:8.

εἶδοςeidosG1491

J postać ww. J 5:37 Wygląd, to, co widać, a nie istota: „ani postaci Jego nie widzieliście” (J 5:37).

εἴδωλονeidōlonG1497

1 J bożek ww. 1 J 5:21 Pierwotnie: widmo, odbicie. Zob. przypis przy 1 J 5:21.

εἰκῇeikēG1500

Ga na próżno ww. Ga 3:4 (2×), 4:11 To samo „na próżno” łączy zmarnowane cierpienie Galatów (Ga 3:4) z obawą o zmarnowany trud apostoła (Ga 4:11). W Ga 2:2 „na próżno” oddaje inne wyrażenie, εἰς κενόν (eis kenon), a „na darmo” w Ga 2:21 jeszcze inne, δωρεάν (dōrean).

εἰκώνeikōnG1504

Kol obraz ww. Kol 1:15, 3:10 Jedno słowo spina Kol 1:15 z Kol 3:10: „według obrazu Tego, który go stworzył”. Po polsku „obraz” bywa czymś nierzeczywistym, a tu znaczy widzialne ukazanie niewidzialnego Boga. Zob. przypis przy Kol 1:15.

εἰμίeimiG1510

J zob. ἐγώ εἰμι + orzecznikegō eimi

εἰρήνηeirēnēG1515

J pokój ww. J 14:27 (2×), 16:33, 20:19, 20:21, 20:26 Obietnica mowy pożegnalnej: „Pokój zostawiam wam, pokój mój wam daję” (J 14:27), „abyście we Mnie mieli pokój” (J 16:33). Wraca jako powitanie Zmartwychwstałego: „Pokój wam” (J 20:19, 20:21, 20:26). Zob. pierwszy przypis przy J 14:27.

εἰρηνοποιέωeirēnopoieōG1517

Kol zaprowadzić pokój ww. Kol 1:20 Złożenie od εἰρήνη (eirēnē), „pokój”, stąd ten sam polski rdzeń. „Zaprowadzić”, a nie „uczynić”, bo chodzi o wprowadzenie stanu, nie o wytworzenie rzeczy. W Nowym Testamencie tylko tutaj.

ἐκκλησίαekklēsiaG1577

Ga kościół ww. Ga 1:2, 1:13, 1:22 Liczba mnoga w Ga 1:2 „do kościołów Galacji”: to list okrężny do wielu wspólnot regionu. Zob. przypis przy Ga 1:2.

Flm kościół ww. Flm 2 alternatywa: zgromadzenie/wspólnota – tn.

3 J kościół ww. 3 J 6, 9, 10 To samo słowo i to samo oddanie co w Liście do Filemona (Flm 2) i do Galatów (Ga 1:2, 1:13, 1:22). W wersecie 6 greka stawia je bez rodzajnika: to zgromadzenie, przed którym bracia zaświadczyli.

ἐκλέγομαιeklegomaiG1586

J wybrać ww. J 6:70, 13:18, 15:16 (2×), 15:19 Cztery razy na pięć wybiera Jezus; zdanie „Nie wy Mnie wybraliście, ale Ja wybrałem was” (J 15:16) stawia oba wybory naprzeciw siebie. O wybranych dwunastu zaraz pada: „jeden z was jest diabłem” (J 6:70). Wybór nie jest gwarancją.

ἐκλεκτόςeklektosG1588

J Wybrany ww. J 1:34 Tytuł z pieśni o Słudze: u Izajasza Bóg mówi o swoim wybranym i o Duchu położonym na nim (Iz 42:1). Dwa wersety wcześniej Duch zstępuje i pozostaje na Jezusie (J 1:32). Część rękopisów czyta „Syn Boży”; zob. przypis przy J 1:34.

ἐκπορεύομαιekporeuomaiG1607

J wyjść ww. J 5:29 To samo słowo mówi o Duchu, „który od Ojca wychodzi” (J 15:26).

ἐλέγχωelenchōG1651

J obnażyć ww. J 3:20 Dwa polskie oddania, bo czasownik dotyczy raz czynów, raz ludzi: „aby jego czyny nie zostały obnażone” (J 3:20), „dowiedzie światu winy” (J 16:8). Po polsku nie dowodzi się winy czynom, a obnażony świat znaczyłby co innego. Zob. przypis przy J 16:8.

dowieść winy ww. J 8:9, 8:46, 16:8

ἔλεοςeleosG1656

Jk miłosierdzie ww. Jk 2:13 (2×) W Drugim Liście Jana to samo greckie słowo też brzmi „miłosierdzie” (2 J 3).

ἐλευθέραeleutheraG1658

Ga zob. παιδίσκη / ἐλευθέραpaidiskē / eleuthera

ἐλευθερίαeleutheriaG1657

Ga wolność ww. Ga 2:4, 5:1, 5:13 (2×) Nić listu: „naszą wolność, jaką mamy w Chrystusie Jezusie, żeby nas ujarzmili” (Ga 2:4). Słowo „ujarzmili” to καταδουλόω (katadouloō), czasownik z rodziny δοῦλος (doulos): niewola naprzeciw wolności. Wolność wraca jako temat rozdziału 5.

ἕλκωhelkōG1670

J pociągnąć ww. J 6:44, 12:32 Jedno słowo o pociąganiu ludzi do Boga, o mieczu i o sieci pełnej ryb. „Pociągnąć” spina J 6:44 ze słowami „pociągnę do siebie wszystkich” (J 12:32). Przy mieczu i sieci ten sam rdzeń z innym przedrostkiem: „wyciągnął” (J 18:10, 21:11).

wyciągnąć ww. J 18:10, 21:6, 21:11

ἐλπίςelpisG1680

Hbr nadzieja ww. Hbr 3:6, 6:11, 6:18, 7:19, 10:23 Jedno słowo, jak w 1 Liście Jana, na oczekiwanie, ufność i to, na co się czeka; autor przechodzi między tymi znaczeniami: trzeba zachować „chlubę nadziei” (Hbr 3:6), nadzieja jest kotwicą duszy (Hbr 6:18–19), a zamiast Prawa przychodzi „wprowadzenie lepszej nadziei” (Hbr 7:19).

1 J nadzieja ww. 1 J 3:3 W całym liście słowo stoi tylko tutaj. Zob. przypis przy 1 J 3:3.

ἐμβριμάομαιembrimaomaiG1690

J wzburzyć się ww. J 11:33, 11:38 Słowo gniewnego poruszenia, oddane bez złagodzenia: Jezus „wzburzył się w duchu” (J 11:33) i „znowu wzburzony w sobie” przychodzi do grobowca (J 11:38). Zob. pierwszy przypis przy J 11:33.

ἐμφυσάωemphysaōG1720

J tchnąć ww. J 20:22 W greckim Starym Testamencie to czasownik tchnienia dającego życie: Bóg tchnie w człowieka (Rdz 2:7), prorok wzywa ducha, by tchnął w umarłych (Ez 37:9), a Eliasz tchnie w dziecko wdowy (1 Krl 17:21).

ἔμφυτοςemphytosG1721

Jk wszczepiony ww. Jk 1:21 W Nowym Testamencie słowo stoi tylko tutaj. Zob. przypis przy Jk 1:21.

ἔνταλμαentalmaG1778

Kol przykazanie ww. Kol 2:22 Most do Iz 29:13: grecki Stary Testament stawia tam obok siebie te same dwa słowa z tym samym dopełniaczem, a Jezus przytacza ten werset w Mk 7:7. „Przykazanie” oddaje też ἐντολή (entolē), ale rozdzielenie zerwałoby echo. Zob. przypis przy Kol 2:22.

ἐντολήentolēG1785

1 J przykazanie ww. 1 J 2:3, 2:4, 2:7 (3×), 2:8

2 J przykazanie ww. 2 J 4, 5, 6 (2×)

ἐντυγχάνωentynchanōG1793

Hbr wstawiać się ww. Hbr 7:25 Żywe wstawiennictwo: „zawsze żyje, aby się za nimi wstawiać” (Hbr 7:25), jak w Rz 8:34. Zob. przypis przy Hbr 7:25.

ἐξαγοράζωexagorazōG1805

Ga wykupić ww. Ga 3:13, 4:5 Obraz wykupu niewolnika z targu. Chrystus wykupił „z przekleństwa Prawa” (Ga 3:13) i tych, „którzy są pod Prawem” (Ga 4:5): jedno słowo niesie nić wywodu. Zob. przypis przy Ga 4:5.

ἐξετάζωexetazōG1833

J wypytać ww. J 21:12 Dociekliwe wypytywanie: nikt z uczniów „nie śmiał Go wypytać” (J 21:12). Stąd przedrostek, bo zwykłe pytanie oddaje ἐρωτάω (erōtaō): „Zapytali go więc” (J 5:12).

ἐξηγέομαιexēgeomaiG1834

J opowiedzieć ww. J 1:18 Czasownik kończy zdanie bez dopełnienia; „o Nim” jest dopowiedziane, stąd kursywa. Werset stoi na przeciwstawieniu: „Boga nikt nigdy nie widział” (J 1:18), a Syn o Nim opowiedział. Wzrok zawodzi, słowo donosi. Zob. trzeci przypis przy J 1:18.

ἐξουσίαexousiaG1849

Kol władza ww. Kol 1:13 Tu nie istoty, lecz zakres panowania: „z władzy ciemności” (Kol 1:13). To samo polskie słowo wiąże ten werset z władzami w Kol 1:16 i 2:15: najpierw moc, spod której nas wyrwano, potem moce pokonane.

zob. θρόνος / κυριότης / ἀρχή / ἐξουσίαthronos / kyriotēs / archē / exousia

ἑορτήheortēG1859

J święto ww. J 2:23 Pierwsze z siedemnastu miejsc tego słowa w Ewangelii. Święta razem z Paschą odmierzają czas opowiadania; w J 2:23 oba słowa stoją obok siebie: „w Paschę, w święto”. Zob. przypis przy J 2:23.

ἐπαγγελίαepangeliaG1860

Ga obietnica ww. Ga 3:14, 3:16, 3:17, 3:18 (2×), 3:21, 3:22, 3:29, 4:23, 4:28 Drugi biegun sporu. Rozdział 3 stawia obietnicę przed Prawem w czasie i nad nim w mocy: Prawo przyszło „czterysta trzydzieści lat później” (Ga 3:17) i przymierza nie unieważnia. Nie „przyrzeczenie”, jak w umowie równych stron: obietnicę składa sam Bóg.

Hbr obietnica ww. Hbr 4:1, 6:12.15.17, 7:6 W tym liście słowo pada czternaście razy i zawsze brzmi „obietnica”.

1 J obietnica ww. 1 J 2:25

ἐπαισχύνομαιepaischynomaiG1870

Hbr wstydzić się ww. Hbr 2:11 Słowo tworzy most do Hbr 11:16: tu „nie wstydzi się nazywać ich braćmi”, tam „Bóg nie wstydzi się ich”.

ἐπενδύτηςependytēsG1903

J płaszcz ww. J 21:7 Wierzchnie okrycie rybaka: Piotr „przepasał się płaszczem” (J 21:7). „Szata” oddaje w tej Ewangelii inne słowo, ἱμάτιον (himation), także w J 13:4, z którym scenę łączy ten sam czasownik przepasania.

ἐπιβλέπωepiblepōG1914

Jk wejrzeć ww. Jk 2:3 Spojrzenie z przychylnością, ze względami dla tego, na kogo pada. Tym samym słowem modli się Anna (1 Sm 1:11 w Septuagincie) i śpiewa Maria (Łk 1:48). Zob. pierwszy przypis przy Jk 2:3.

ἐπίγειοςepigeiosG1919

J zob. ἐπουράνιος / ἐπίγειοςepouranios / epigeios

ἐπιγινώσκωepiginōskōG1921

Kol poznać ww. Kol 1:6 Ten sam polski rdzeń co „poznanie” (ἐπίγνωσις, epignōsis), jedna z nici listu (Kol 1:9, 1:10, 2:2, 3:10); Lightfoot wiąże Kol 1:6 wprost z Kol 1:9. Czasownik bez przedrostka w Kol 4:8 też brzmi „poznać”: grecki rozróżnia przedrostkiem, polski nie.

ἐπίγνωσιςepignōsisG1922

Kol poznanie ww. Kol 1:9, 1:10, 2:2, 3:10 Nić listu: cztery razy w trzech rozdziałach, tak samo jak w Flm 6. Przedrostek ἐπι- (epi-) wzmacnia słowo wobec γνῶσις (gnōsis), ale przymiotnik w czterech miejscach zrobiłby z odcienia tezę, więc zostaje samo „poznanie”.

ἐπιδέχομαιepidechomaiG1926

3 J przyjmować ww. 3 J 9, 10

ἐπιθυμίαepithymiaG1939

Jk pożądanie ww. Jk 1:14, 1:15 W Pierwszym Liście Jana (1 J 2:16, 2:17) to samo greckie słowo też brzmi „pożądanie”.

1 J pożądanie ww. 1 J 2:16 (2×), 2:17

ἐπιστρέφωepistrephōG1994

J odwrócić się ww. J 21:20 O zwrocie ciała, nie o nawróceniu: „Odwróciwszy się, Piotr widzi ucznia” (J 21:20). Tym samym polskim słowem oddany jest στρέφω (strephō) w J 20:14 i 20:16. W Liście Jakuba ten czasownik mówi o nawróceniu: „ktoś go zawróci” (Jk 5:19).

ἐπουράνιοςepouraniosG2032

J ἐπουράνιος / ἐπίγειοςepouranios / epigeios niebiański / ziemski ww. J 3:12 / 3:12 Para przeciwstawnych przymiotników w jednym zdaniu: „o rzeczach ziemskich” i „o rzeczach niebiańskich” (J 3:12). „Niebiański”, nie „niebieski”, bo to drugie znaczy dziś przede wszystkim kolor; tak samo w Liście do Hebrajczyków.

Hbr niebiański ww. Hbr 3:1, 6:4, 8:5, 9:23, 11:16, 12:22 Na tym przymiotniku stoi wywód listu: kapłani służą „przy zarysie i cieniu rzeczy niebiańskich” (Hbr 8:5), a w Hbr 9:23 oczyszczenia wymagają same „rzeczy niebiańskie”. Tak samo w Ewangelii Jana, w parze z „ziemski”. Nie „niebieski”: dziś mówi najpierw o kolorze.

ἐραυνάωeraunaōG2045

J przeszukiwać ww. J 5:39 Czasownik dociekania, nie zwykłego czytania: „Przeszukujecie Pisma” (J 5:39). Wraca w J 7:52: „Przeszukaj Pisma i zobacz”. Zob. przypis przy J 5:39.

ἐργάζομαιergazomaiG2038

J wykonywać ww. J 3:21, 6:28, 6:30, 9:4 Dwa oddania: „wykonywać”, gdy chodzi o to, co się robi, i „pracować”, gdy o samą pracę; oba w J 9:4. Dla ποιέω (poieō) zostaje „czynić”: „Co mamy czynić, abyśmy wykonywali dzieła Boga?” (J 6:28). Zob. przypis przy J 6:28 i hasło ἔργον (ergon).

pracować ww. J 5:17 (2×), 6:27, 9:4

Ga czynić ww. Ga 6:10 W Hbr 11:33, Jk 1:20, 2:9 i 3 J 5 to słowo brzmi „wykonywać”. Tu „czyńmy dobro” (Ga 6:10), bo „czynić dobro” to utarty polski zwrot, a „wykonujmy dobro” byłoby gorszą polszczyzną.

Hbr wykonywać ww. Hbr 11:33 Para z ποιέω (poieō) „czynić”: dwa różne czasowniki greckie, dwa polskie. Obok siebie stoją w 3 J 5: „wiernie czynisz wszystko, co wykonujesz”. Zwrot z Hbr 11:33, „wykonali sprawiedliwość”, ma też Jk 1:20. Zob. przypis przy Hbr 11:33.

Jk wykonywać ww. Jk 1:20, 2:9 Czasownik z rodziny „uczynków”, nerwu rozdziału 2, stąd dosłowne „wykonywać”: gniew „sprawiedliwości Bożej nie wykonuje” (Jk 1:20), „grzech wykonujecie” (Jk 2:9). W Ga 6:10 i 2 J 8 to samo słowo brzmi inaczej. Zob. przypis przy Jk 2:9.

2 J wypracować ww. 2 J 8 W Jk 1:20, 2:9 i 3 J 5 to słowo brzmi „wykonywać”. Tu obok stoi μισθός (misthos), „zapłata”, czyli dniówka robotnika, więc pasuje słownictwo pracy: „co wypracowaliśmy” (2 J 8). Zob. przypis przy wersecie 8.

3 J wykonywać ww. 3 J 5 Dwa czasowniki w jednym zdaniu: „wiernie czynisz wszystko, co wykonujesz” (3 J 5). Tę samą parę, ποιέω (poieō) „czynić” i to słowo „wykonywać”, rozdziela J 6:28: „Co mamy czynić, abyśmy wykonywali dzieła Boga?”.

ἔργονergonG2041

J czyn ww. J 3:19, 3:20, 3:21, 7:7, 8:39, 8:41 Dwa polskie słowa rozdziela sprawca. Co czyni człowiek i świat, to czyny: „ich czyny były złe” (J 3:19). Co czyni Ojciec i Syn, to dzieła (J 5:20, 5:36). W J 8:41 „czyny waszego ojca”, bo ojca tekst nazywa dopiero w J 8:44.

dzieło ww. J 4:34, 5:20, 5:36 (2×), 6:28, 6:29, 7:3, 7:21, 9:3, 9:4, 10:25, 10:32 (2×), 10:33, 10:37, 10:38, 14:10, 14:11, 14:12, 15:24, 17:4 O wierze Jezus mówi: „To jest dzieło Boga” (J 6:29). W J 4:34 i 17:4 to całe dzieło powierzone Synowi i doprowadzone do końca: „dopełniwszy dzieła, które Mi dałeś” (J 17:4).

Ga ἔργα νόμουerga nomou uczynki Prawa ww. Ga 2:16 (3×), 3:2.5.10 Zwrot-klucz sporu listu: νόμος (nomos) to „Prawo”, ἔργον (ergon) „uczynek”, tu w liczbie mnogiej. Zob. hasło νόμος (nomos) i przypis przy Ga 2:16.

Jk ἔργον (lm.)ergon uczynki ww. Jk 2:14, 2:17, 2:18 (3×), 2:20, 2:21, 2:22 (2×), 2:24, 2:25, 2:26 Liczba mnoga: konkretne czyny. W liczbie pojedynczej to samo słowo znaczy dzieło jako całość i tak brzmi w tekście: „dzieło pełne” (Jk 1:4), „wykonawcą dzieła” (Jk 1:25).

1 J dzieła (o diable) ww. 1 J 3:8 Wyrażenie „dzieła diabła” (1 J 3:8) mówi o tym, co zbudował diabeł; o postępowaniu człowieka to samo słowo brzmi „czyny” (1 J 3:12) i „czynem” (1 J 3:18). W Liście Jakuba (Jk 2:14–26) brzmi „uczynki”, a w Liście do Hebrajczyków o stworzeniu: „dziełami twoich rąk” (Hbr 1:10).

czyn (o człowieku) ww. 1 J 3:12, 3:18

ἔρημοςerēmosG2048

J pustynia ww. J 1:23, 3:14, 6:31, 6:49, 11:54 Cztery miejsca przywołują Wyjście: głos wołającego „na pustyni” (J 1:23, z Iz 40:3), wąż wywyższony przez Mojżesza (J 3:14), manna jedzona przez ojców (J 6:31, 6:49). W J 11:54 to okolica, do której Jezus odchodzi.

ἐριθείαeritheiaG2052

Jk zob. ζῆλος / ἐριθείαzēlos / eritheia

ἐρωτάωerōtaōG2065

J prosić ww. J 4:31, 4:40, 4:47, 12:21 Jeden czasownik na pytanie i na prośbę. Prośba brzmi tak samo w Pierwszym Liście Jana: „trzeba prosić” (1 J 5:16). W J 16:23 i 16:26 stoi w jednym zdaniu z drugim czasownikiem prośby. Zob. hasło αἰτέω (aiteō).

pytać ww. J 5:12

ἐσθίωesthiōG2068

J ἐσθίω / τρώγωesthiō / trōgō jeść ww. J 4:31, 4:32, 4:33, 6:5, 6:23, 6:26, 6:31 (2×), 6:49, 6:50, 6:51, 6:52, 6:53, 6:58, 18:28 / 6:54, 6:56, 6:57, 6:58, 13:18 Dwa greckie czasowniki, jedna odmiana: τρώγω dawało formy teraźniejsze temu, czego ἐσθίω dawało w przeszłym, jak polskie „idę” i „szedłem”. Różnicę „zjedli” (J 6:58) i „Kto je” (J 6:54) niesie polski aspekt. Zob. przypis przy J 6:54.

ἔσχατοςeschatosG2078

J ἐσχάτη ἡμέραeschatē hēmera dzień ostateczny ww. J 6:39, 6:40, 6:44, 6:54, 11:24, 12:48 Zwrot z ust Jezusa; w J 11:24 powtarza go Marta. Inny zwrot, „ostatnia godzina”, stoi w Pierwszym Liście Jana (1 J 2:18).

εὐαγγέλιονeuangelionG2098

Ga ewangelia ww. Ga 1:6, 1:7, 1:11 Słowo-klucz sporu: „ku innej ewangelii” (Ga 1:6), „ewangelię Chrystusa” (Ga 1:7). Pokrewny czasownik εὐαγγελίζω (euangelizō) bez wskazania, co się głosi, brzmi „głosić ewangelię”; dlatego „ewangelia” stoi też w Ga 1:8, 1:9 i 4:13, choć grecki ma tam sam czasownik.

εὐαρεστέωeuaresteōG2100

Hbr podobać się (Bogu) ww. Hbr 11:5.6 W Hbr 11:5 słowo przychodzi z cytatu: tak Septuaginta mówi o Henochu (Rdz 5:24). Rodzina słowa wraca w finale listu: „jak Mu się podoba” (Hbr 12:28), „ma upodobanie” (Hbr 13:16), „co miłe” (Hbr 13:21). Zob. przypis przy Hbr 11:5.

εὐλάβειαeulabeiaG2124

Hbr εὐλάβεια / εὐλαβέομαιeulabeia / eulabeomai bogobojność / bogobojnie ww. Hbr 5:7 Rzeczownik i czasownik występują w Nowym Testamencie tylko w tym liście: bogobojność Syna (Hbr 5:7), Noe budujący arkę (Hbr 11:7), służba „z bogobojnością i lękiem” (Hbr 12:28). Czy w Hbr 5:7 chodzi o bogobojność, czy o lęk, rozważa przypis przy Hbr 5:7.

εὐλαβέομαιeulabeomaiG2125

Hbr zob. εὐλάβεια / εὐλαβέομαιeulabeia / eulabeomai

εὐοδόωeuodoōG2137

3 J dobrze się wieść ww. 3 J 2 (2×) Dosłownie „mieć dobrą drogę”. Zob. przypis przy wersecie 2.

εὐχαριστέωeucharisteōG2168

J dziękować ww. J 11:41 Tak samo w Liście do Filemona: „Dziękuję mojemu Bogu” (Flm 4).

εὐχαριστίαeucharistiaG2169

Kol dziękczynienie ww. Kol 2:7, 4:2 Ten sam rdzeń co „Dziękujemy” (Kol 1:3) i „dziękując” (Kol 1:12): dziękczynienie to akt wypowiadany, nie uczucie. Dlatego nie „wdzięczność”, która nazywa stan wewnętrzny.

εὔχρηστοςeuchrēstosG2173

Flm zob. ἄχρηστος / εὔχρηστος / ὀνίνημιachrēstos / euchrēstos / oninēmi

ἐφάπαξephapaxG2178

Hbr zob. ἅπαξ / ἐφάπαξhapax / ephapax

Ζ ζ

ζάωzaōG2198

Ga żyć ww. Ga 2:14, 2:19, 2:20 (4×), 3:11, 3:12, 5:25 Ten sam czasownik niesie dwa znaczenia naraz: być przy życiu, „żyję zaś już nie ja” (Ga 2:20), i prowadzić życie, „żyję w wierze” (Ga 2:20). Zdanie bierze siłę z tego powtórzenia; osobne „postępować” dla drugiego znaczenia rozerwałoby je.

ΖεβεδαῖοςZebedaiosG2199

J Zebedeusz ww. J 21:2 Imię w formie spolszczonej, utrwalonej w polskiej tradycji biblijnej. Zob. przypis przy J 21:2.

ζῆλοςzēlosG2205

J gorliwość ww. J 2:17 Słowo cytatu z Psalmu Ps 69:10: „Gorliwość o Twój dom pożre mnie” (J 2:17). W innych księgach znaczy co innego i brzmi inaczej: „zazdrość” (Ga 5:20), „zapalczywość ognia” (Hbr 10:27). Zob. przypis przy J 2:17.

Jk ζῆλος / ἐριθείαzēlos / eritheia zazdrość / samolubstwo ww. Jk 3:14, 3:16 Oba słowa objaśnia przypis przy Jk 3:14 o zazdrości i samolubstwie.

ζωήzōēG2222

J życie ww. J 11:25 Tak samo w Pierwszym Liście Jana, gdzie to słowo spina list klamrą (1 J 1:2, 5:20).

1 J życie ww. 1 J 1:1, 1:2 (2×), 2:25, 3:14, 3:15, 5:11 (2×), 5:12 (2×), 5:13, 5:16, 5:20 Klamra listu: od prologu, gdzie życie „zostało objawione” (1 J 1:2), po przedostatni werset: „i życiem wiecznym” (1 J 5:20). Doczesne środki to inne słowo, βίος (bios, 1 J 2:16, 3:17), a życie oddawane za innych jeszcze inne, ψυχή (psychē, 1 J 3:16). Zob. przypis przy 1 J 5:11.

Η η

ἡγούμενοιhēgoumenoiG2233

Hbr przewodzący ww. Hbr 13:7, 13:17, 13:24 Trzy wzmianki tworzą ramę zakończenia listu: „Pamiętajcie o waszych przewodzących” (Hbr 13:7), „Słuchajcie waszych przewodzących” (Hbr 13:17), „Pozdrówcie wszystkich waszych przewodzących” (Hbr 13:24). Zob. przypis przy Hbr 13:7.

ἡδονήhēdonēG2237

Jk rozkosze ww. Jk 4:1, 4:3

ἧλοςhēlosG2247

J gwóźdź ww. J 20:25 (2×) Dwa razy w jednym zdaniu Tomasza: raz o tym, co chce zobaczyć, raz o tym, czego chce dotknąć: „ślad po gwoździach” (J 20:25).

ἡμέραhēmeraG2250

J zob. ἐσχάτη ἡμέραeschatē hēmera

Θ θ

θάλασσαthalassaG2281

J morze ww. J 6:1, 6:16, 6:17, 6:18, 6:19, 6:22, 6:25, 21:1, 21:7 Chodzi o jezioro, ale ewangelista nazywa je morzem: „Morza Galilejskiego – Tyberiadzkiego” (J 6:1); druga nazwa wraca w J 21:1. „Jezioro” oddałoby geografię, a nie tekst. O nazwach mówi przypis przy J 6:1.

θεάομαιtheaomaiG2300

J przyglądać się ww. J 1:14, 1:32, 11:45 Patrzenie z bliska i uważne, nie bierne. Stąd niedokonane „przyglądać się” także przy greckim czasie przeszłym dokonanym: „przyglądaliśmy się Jego chwale” (J 1:14), jak w 1 J 1:1.

ujrzeć ww. J 1:38, 6:5, 8:10

przyjrzeć się ww. J 4:35

1 J przyglądać się ww. 1 J 1:1, 4:14 Wpatrywać się z bliska. Zdanie „Boga nikt nigdy nie oglądał” (1 J 4:12) ma w Ewangelii Jana bliźniacze „Boga nikt nigdy nie widział” (J 1:18), z innym słowem, ὁράω (horaō). Zob. pierwszy przypis przy 1 J 4:12.

oglądać ww. 1 J 4:12

θέλημαthelēmaG2307

J wola ww. J 1:13 (2×), 4:34, 5:30 (2×), 6:38 (2×), 6:39, 6:40, 7:17, 9:31 Ciężar słowa leży w rozdziałach 4–6, gdzie wola Ojca jest tym, co Syn przyszedł wykonać: „Moim pokarmem jest czynić wolę Tego, który Mnie posłał” (J 4:34). W J 6:38–40 wraca w trzech wersetach z rzędu. Tak samo „wola” w Liście do Hebrajczyków.

Hbr wola ww. Hbr 10:7, 10:9, 10:10, 10:36, 13:21 W rozdziale 10 zdanie z Psalmu 40, „aby czynić, Boże, twoją wolę” (Hbr 10:7), wraca w Hbr 10:9, a Hbr 10:10 je komentuje: „W tej to woli jesteśmy uświęceni”. Gdyby cytat miał „pragnienie”, a komentarz „wolę”, komentarz przestałby wskazywać na cytat.

θέλωthelōG2309

J chcieć ww. J 1:43, 3:8, 5:6, 5:21, 5:35, 5:40, 6:11, 6:21, 6:67, 7:1, 7:17, 7:44, 8:44, 9:27 (2×), 12:21, 15:7, 16:19, 17:24, 21:18 (2×), 21:22, 21:23 Jedno słowo na pragnienie i na postanowienie. Dzięki temu ten sam czasownik słychać w pytaniu do chorego, „Chcesz stać się zdrowy?” (J 5:6), i w mowie o Synu, który „ożywia tych, których chce” (J 5:21). Tak samo w Liście do Galatów.

Ga chcieć ww. Ga 1:7, 3:2, 4:9, 4:17, 4:20, 4:21, 5:17, 6:12, 6:13 Dwa czasowniki woli w jednym zdaniu: „Ciało bowiem pożąda przeciw Duchowi” i „żebyście nie czynili tego, czego chcecie” (Ga 5:17). „Pożądać” oddaje w tym liście tylko rodzinę słowa ἐπιθυμία (epithymia), a „chcieć” tylko θέλω; inaczej pożądanie walczyłoby z pożądaniem.

θεραπεύωtherapeuōG2323

J zob. ὑγιής / θεραπεύωhygiēs / therapeuō

θεράπωνtherapōnG2324

Hbr służebnik ww. Hbr 3:5 Zaszczytny tytuł Mojżesza z Lb 12:7 w Septuagincie. Inne słowo niż λειτουργός (leitourgos), „sługa” w Hbr 1:7, i niż δοῦλος (doulos), „niewolnik”. Zob. przypis przy Hbr 3:5.

θερίζωtherizōG2325

Ga zob. σπείρω / θερίζωspeirō / therizō

θεωρέωtheōreōG2334

J oglądać ww. J 2:23, 6:2, 7:3, 20:6 Greka ma tu jedno słowo, polski cztery: widowisko się ogląda (J 2:23), na żywą istotę się patrzy (J 6:19), stały widok się widuje (J 9:8), a wniosek się widzi: „widzę, że Ty jesteś prorokiem” (J 4:19). Tłum z J 2:23 jest widownią.

widzieć ww. J 4:19, 12:19, 14:17

patrzeć na ww. J 6:19, 6:40, 6:62, 10:12, 12:45 (2×), 14:19 (2×), 16:16, 16:17, 16:19, 20:12, 20:14

zobaczyć ww. J 8:51 Zwrot obrazowy w J 8:51: „śmierci nie zobaczy” znaczy, że jej nie doświadczy. Zob. przypis przy J 8:51.

widywać ww. J 9:8

θιγγάνωthinganōG2345

Kol dotykać ww. Kol 2:21 Tak samo w Liście do Hebrajczyków: „dotknął” (Hbr 11:28), „dotknie” (Hbr 12:20). Zakaz o tym samym kształcie, μὴ θίγγανε (mē thingane), zna napis z Thery (LSJ). Postać niedokonana, bo zakaz dotyczy czynności powtarzalnej.

θλῖψιςthlipsisG2347

Kol ucisk ww. Kol 1:24 W Nowym Testamencie to słowo nigdy nie nazywa odkupieńczej męki Chrystusa, lecz ucisk z zewnątrz, zwykle uczniów. O cierpieniach Chrystusa mówi inne słowo, πάθημα (pathēma), a tu stoi to: „czego brakuje uciskom Chrystusa”. Zob. przypis przy Kol 1:24.

θνῄσκωthnēskōG2348

J umarły ww. J 11:44 W tej samej scenie inne słowo greckie, τελευτάω (teleutaō), oddane „zmarły” (J 11:39): dwa słowa greckie, dwa polskie.

θρησκείαthrēskeiaG2356

Kol kult ww. Kol 2:18 U Jakuba to samo słowo brzmi „pobożność” (Kol 1:26–27). Tu ma dopełniacz „aniołów”, więc potrzebne jest słowo, które go przyjmuje: kult aniołów, czyli cześć oddawana aniołom, za LSJ, Abbott-Smithem i Lightfootem. Inne odczyty podaje przypis przy Kol 2:18.

Jk pobożność ww. Jk 1:26, 1:27 Religijność widoczna w praktykach. W Liście do Kolosan to samo słowo ma dopełniacz „aniołów” i brzmi „kulcie aniołów” (Kol 2:18), bo „pobożność” z dopełniaczem znaczyłaby tam pobożność, którą mają aniołowie. Zob. przypis przy Jk 1:26.

θρόνοςthronosG2362

Kol θρόνος / κυριότης / ἀρχή / ἐξουσίαthronos / kyriotēs / archē / exousia trony / panowania / zwierzchności / władze ww. trony: Kol 1:16; panowania: Kol 1:16; zwierzchności: Kol 1:16, 2:10, 2:15; władze: Kol 1:16, 2:10, 2:15 Cztery nazwy stoją jednym szeregiem w Kol 1:16, a zwierzchności i władze wracają parą w Kol 2:10 i 2:15. „Panowania” zachowują rdzeń słowa „Pan”, jak w grece rdzeń κύριος (kyrios). Szereg nie jest aprobatą hierarchii: zob. przypis przy Kol 1:16.

θύραthyraG2374

J drzwi ww. J 10:1, 10:2, 10:7, 10:9, 18:16, 20:19, 20:26 Wejście do owczarni i drzwi domu to w grece jedno słowo, więc i po polsku jedno. Ewangelia wiąże te miejsca: „Ja jestem drzwiami” (J 10:9) mówi Ten, który przychodzi do uczniów, „gdy drzwi były zamknięte” (J 20:26).

θυσίαthysiaG2378

Hbr θυσία / προσφορά / δῶρονthysia / prosphora / dōron ofiara (θυσία, zawsze) / ofiara albo dar (προσφορά – zależnie od sąsiada) / dar (δῶρον, zawsze) ww. θυσία – Hbr 5:1, 7:27, 8:3, 9:9, 9:23, 9:26, 10:1, 10:5, 10:8, 10:11, 10:12, 10:26, 11:4, 13:15, 13:16; προσφορά – Hbr 10:5, 10:8, 10:10, 10:14, 10:18; δῶρον – Hbr 5:1, 8:3, 8:4, 9:9, 11:4 Słowo προσφορά obok θυσία brzmi „dar”, żeby para nie zlała się w „ofiary i ofiary”: „Ofiary i daru nie chciałeś” (Hbr 10:5, także Hbr 10:8). Samodzielnie brzmi „ofiara” (Hbr 10:10, 10:14, 10:18). Za to θυσία to zawsze „ofiara”, a δῶρον zawsze „dar”.

Ι ι

ἰάομαιiaomaiG2390

J uzdrowić ww. J 4:47, 5:13 Dwa czasowniki greckie, jeden polski rdzeń: ten sam niesie θεραπεύω (therapeuō), „uzdrowionemu” (J 5:10). Różnica między leczeniem a przywróceniem zdrowia nie ma w polszczyźnie osobnych słów tego samego rejestru. Zob. hasło ὑγιής / θεραπεύω (hygiēs / therapeuō).

ἱερεύςhiereusG2409

Hbr kapłan ww. Hbr 5:6, 7:1, 7:3, 7:11, 7:14, 7:15, 7:17, 7:20, 7:21, 7:23, 8:4, 9:6, 10:11, 10:21 Para z ἀρχιερεύς (archiereus) „arcykapłan”: oba słowa widać jako rodzinę, jak w grece. Nie „ofiarnik”, bo zawęża do ołtarza, a kapłan także się wstawia i jest „zdolny do wyrozumiałości” (Hbr 5:2); nie „duchowny”, bo to realia o wieki późniejsze.

ἱερόςhierosG2413

J teren świątyni ww. J 2:14, 2:15 W tej Ewangelii słowo stoi zawsze jako określenie miejsca: „na terenie świątyni” (J 2:14), „z terenu świątyni” (J 2:15). Sam budynek to ναός (naos). Zob. pierwszy przypis przy J 2:19.

ἱλάσκομαιhilaskomaiG2433

Hbr przebłaganie (dla przebłagania) ww. Hbr 2:17 To samo polskie słowo stoi w 1 J 2:2 i 4:10, gdzie oddaje pokrewne ἱλασμός (hilasmos): most między księgami. Z tej samej rodziny jest ἱλαστήριον (hilastērion), „przebłagalnia” w Hbr 9:5. Zob. przypis przy Hbr 2:17.

ἱλασμόςhilasmosG2434

1 J przebłaganie ww. 1 J 2:2, 4:10 W Nowym Testamencie słowo stoi tylko w tych dwóch miejscach listu. Zob. pierwszy przypis przy 1 J 2:2.

ἱλαστήριονhilastērionG2435

Hbr przebłagalnia ww. Hbr 9:5 Hebrajskie kapporet: wieko arki (Kpł 16:14–15). Z tej samej rodziny są „przebłaganie” w Hbr 2:17 i ἵλεως (hileōs), „łaskawy” w Hbr 8:12. To samo słowo pada w Rz 3:25. Zob. przypis przy Hbr 9:5.

ἱμάτιονhimationG2440

J szata ww. J 13:4, 13:12, 19:2, 19:5, 19:23, 19:24 Wierzchnie okrycie. Jezus odkłada „wierzchnie szaty” przy myciu stóp (J 13:4), żołnierze okrywają Go „purpurową szatą” (J 19:2), a pod krzyżem dzielą Jego szaty. Osobno stoi χιτών (chitōn), tunika, której nie rozdarli (J 19:23–24).

ἰόςiosG2447

Jk jad ww. Jk 3:8 Jedno greckie słowo na truciznę i śniedź: w Jk 3:8 „śmiercionośnego jadu”, w Jk 5:3 „rdza”. Zob. przypis przy Jk 5:3.

rdza ww. Jk 5:3

ἸουδαῖοςIoudaiosG2453

J Żydzi ww. J 2:13, 2:18, 2:20, 11:8 Gdzie mowa o narodzie, właścicielu święta („Pascha Żydów” J 2:13) albo władzach, stoi „Żydzi”. „Judejczycy” to grupa obecna w judejskiej scenie, jak żałobnicy u Marty i Marii (J 11:19); jedna grupa nie dostaje dwóch nazw (J 11:45). Zob. przypisy przy J 1:19 i 11:8.

Judejczycy ww. J 11:19, 11:31, 11:33, 11:36, 11:45

ἰσχύωischyōG2480

J mieć siły ww. J 21:6 O sile fizycznej: „już nie mieli siły jej wyciągnąć” (J 21:6). Na „móc” Jan ma osobny czasownik, δύναμαι (dynamai). W listach to samo słowo mówi o zdolności: „nic nie może” (Ga 5:6), „Wiele może” (Jk 5:16), „nie ma mocy” (Hbr 9:17).

ἰχθύςichthysG2486

J ryby ww. J 21:6, 21:8, 21:11 Ryby jako zwierzęta, w wodzie i w sieci: „od mnóstwa ryb” (J 21:6). Ta sama polska „ryba” oddaje ὀψάριον (opsarion), rybę do jedzenia z chlebem (J 6:9, 21:9). O obu słowach mówi przypis przy J 21:10.

Κ κ

καθαρίζωkatharizōG2511

1 J oczyszczać ww. 1 J 1:7, 1:9

κάλαμοςkalamosG2563

3 J zob. μέλαν / κάλαμοςmelan / kalamos

καλόςkalosG2570

J dobry ww. J 2:10 (2×), 10:11 (2×), 10:14, 10:32, 10:33 Jedno słowo o pasterzu, o dziełach (J 10:32) i o winie w Kanie (J 2:10). Ginie odcień szlachetności, ale zwrot „dobry pasterz” jest w polszczyźnie zastany: „Ja jestem dobrym pasterzem” (J 10:11). Zob. przypis przy J 10:11.

Hbr καλός / ἀγαθόςkalos / agathos dobry ww. καλός – Hbr 5:14, 6:5, 10:24, 13:9, 13:18; ἀγαθός – Hbr 9:11, 10:1, 13:21 Dwa greckie słowa, jedno polskie: polszczyzna nie ma dwóch wyrazów w tym samym rejestrze, a różnica nie niesie tu wywodu. W „dobrego słowa Boga” (Hbr 6:5) stoi καλός, w „przyszłych dóbr” (Hbr 10:1) ἀγαθός. W Hbr 13:9 καλός brzmi „dobrze”.

καρδίαkardiaG2588

J serce ww. J 12:40 (2×), 13:2, 14:1, 14:27, 16:6, 16:22 Wnętrze człowieka i siedziba zamiarów: „diabeł już włożył w serce, żeby wydał Go Judasz” (J 13:2). W mowie pożegnalnej: „Niech nie będzie wstrząśnięte wasze serce” (J 14:1, 14:27); „ból napełnił wasze serce” (J 16:6), ale „wasze serce będzie się radowało” (J 16:22).

Ga serce ww. Ga 4:6 Siedziba wnętrza człowieka, jak „do naszych serc” (Ga 4:6). Greka ma na wnętrze także σπλάγχνα (splanchna), dosłownie wnętrzności; po polsku i to słowo brzmi „serce” (Flm 7, 12, 20; Kol 3:12; 1 J 3:17).

Hbr serce ww. Hbr 3:8, 3:10, 3:12, 3:15, 4:7, 4:12, 8:10, 10:16, 10:22 (2×), 13:9 Siedziba woli i myśli: „zamysły i intencje serca” (Hbr 4:12). Psalm 95 ostrzega: „nie zatwardzajcie waszych serc” (Hbr 3:8, 3:15, 4:7). Na wnętrze greka ma też σπλάγχνα (splanchna), dosłownie wnętrzności; po polsku i to słowo brzmi „serce” (Flm 7, 12, 20).

Jk serce ww. Jk 1:26, 3:14, 4:8, 5:5, 5:8 Siedziba wnętrza człowieka, jak w Jk 4:8 „oczyśćcie serca”. Greka ma na wnętrze także σπλάγχνα (splanchna), dosłownie wnętrzności; po polsku i to słowo brzmi „serce” (Flm 7, 12, 20; Kol 3:12; 1 J 3:17).

1 J serce ww. 1 J 3:19, 3:20 (2×), 3:21 Tu serce jako sumienie, które oskarża: „jeśli serce nas oskarża” (1 J 3:20). W 1 J 3:17 „serce” oddaje inne słowo, σπλάγχνα (splanchna): list przechodzi od czułości do samooskarżenia, a polskie „serce” niesie jedno i drugie. Zob. hasło σπλάγχνα (splanchna).

καρπόςkarposG2590

J owoc ww. J 4:36, 12:24, 15:2 (3×), 15:4, 15:5, 15:8, 15:16 (2×) Jedno słowo na wszystkie znaczenia, bo obraz przesuwa się w samym tekście: w J 15:2 to owoc winorośli, od J 15:5 także wynik działania, w J 15:16 już tylko on. Tak samo owoc Ducha w Liście do Galatów (Ga 5:22).

Ga owoc ww. Ga 5:22 Liczba pojedyncza, „Owocem zaś Ducha jest” (Ga 5:22), stoi naprzeciw liczby mnogiej: „uczynki ciała” (Ga 5:19). Nie trzeba tego przeciążać, bo w sensie przenośnym Paweł pisze o owocu zawsze w liczbie pojedynczej (tak Burton). Zob. przypis przy Ga 5:22.

καρποφορέωkarpophoreōG2592

Kol przynosić owoc ww. Kol 1:6, 1:10 W Kol 1:6 owoc przynosi ewangelia, w Kol 1:10 ci, którzy nią żyją: ten sam obraz spina oba miejsca. Dlatego dwa słowa, a nie „owocować”: rzeczownik „owoc” ma być widoczny, jak καρπός (karpos) w greckim złożeniu.

καταβαίνωkatabainōG2597

J zob. ἀναβαίνω / καταβαίνωanabainō / katabainō

καταγινώσκωkataginōskōG2607

1 J oskarżać ww. 1 J 3:20, 3:21 Słowo z sali sądowej. W obu miejscach oskarża serce. Zob. przypis przy 1 J 3:20.

καταλαλέωkatalaleōG2635

Jk obmawiać ww. Jk 4:11 (3×)

καταλαμβάνωkatalambanōG2638

J ogarnąć ww. J 1:5, 12:35 W J 1:5 czasownik znaczy opanować albo pojąć, a „ogarnąć” niesie oba sensy i nie wybiera za czytelnika. W J 12:35, „aby nie ogarnęła was ciemność”, znaczy już tylko opanować. Zob. przypis przy J 1:5.

przyłapać ww. J 8:3, 8:4

κατανοέωkatanoeōG2657

Hbr przyjrzeć się uważnie ww. Hbr 3:1 Wraca w Hbr 10:24 jako „zwracajmy uwagę jedni na drugich”: najpierw uwaga skierowana na Jezusa (Hbr 3:1), potem na braci. Zob. przypis przy Hbr 10:24.

zwracać uwagę ww. Hbr 10:24

κατάπαυσιςkatapausisG2663

Hbr κατάπαυσις / καταπαύωkatapausis / katapauō odpoczynek / odpocząć (dać odpoczynek) ww. Hbr 3:11.18; 4:1.3 (2×).5.10.11 / Hbr 4:4.8.10 Główne słowo rozdziałów 3 i 4: „odpoczynek” z Psalmu 95 i „odpoczął” z Rdz 2:2 mają po grecku jeden rdzeń. Tło: odpoczynek od wrogów po wejściu do ziemi (Pwt 12:9–10; Joz 21:44). Zob. przypis przy Hbr 3:11 i przy Hbr 4:4.

καταπαύωkatapauōG2664

Hbr zob. κατάπαυσις / καταπαύωkatapausis / katapauō

καταπέτασμαkatapetasmaG2665

Hbr zasłona ww. Hbr 6:19 Język Kpł 16:2 w Septuagincie: „do wnętrza za zasłonę” (Hbr 6:19). Wraca w Hbr 9:3 i w Hbr 10:20, gdzie zasłoną okazuje się ciało Jezusa: „przez zasłonę, to jest przez swoje ciało”. Zob. przypis przy Hbr 6:19.

καταργέωkatargeōG2673

Ga pozbawić mocy ww. Ga 3:17, 5:11 Dwa znaczenia: „pozbawić mocy” (Ga 3:17, 5:11) i „odłączeni od Chrystusa” (Ga 5:4). W Ga 5:4 to słowo z tego samego pola co „wyzwolił” (Ga 5:1): kto w Prawie szuka uznania za sprawiedliwego, zostaje uwolniony, ale od Chrystusa. Zob. przypis przy Ga 5:4.

odłączyć ww. Ga 5:4

καταρτίζωkatartizōG2675

Hbr przygotować (wyposażyć) ww. Hbr 11:3 Ten sam czasownik w trzech miejscach: „przygotowałeś mi ciało” (Hbr 10:5), „wieki zostały przygotowane słowem Boga” (Hbr 11:3) i „niech was wyposaży we wszystko, co dobre” (Hbr 13:21). Zob. przypis przy Hbr 11:3.

κατασκευάζωkataskeuazōG2680

Hbr zbudować ww. Hbr 3:3.4 (2×) Wraca w Hbr 9:2 i 9:6 o przybytku („Zbudowano bowiem przybytek”) i w Hbr 11:7 o arce Noego, zawsze tym samym polskim słowem. Zob. przypis przy Hbr 9:2.

καυχάομαιkauchaomaiG2744

Ga καυχάομαι / καύχημαkauchaomai / kauchēma chlubić się / powód do chluby ww. Ga 6:4, 6:13, 6:14 Nić chluby zamyka list: „powód do chluby tylko względem siebie samego” (Ga 6:4), przeciwnicy, „aby się chlubili waszym ciałem” (Ga 6:13), i Paweł, który nie chce „chlubić się czymkolwiek poza krzyżem” (Ga 6:14). Ciało i krzyż stoją naprzeciw siebie. Zob. przypis przy Ga 6:13.

καύχημαkauchēmaG2745

Ga zob. καυχάομαι / καύχημαkauchaomai / kauchēma

κεῖμαιkeimaiG2749

J stać ww. J 2:6, 19:29 Jeden grecki czasownik położenia, a polskie słowo wybiera rzecz: naczynia stoją, płótna i ciało leżą, żar jest rozłożony. Ryba na żarze to pokrewne ἐπίκειμαι (epikeimai): „leżącą na nim rybę” (J 21:9). Zob. przypis przy J 21:9.

leżeć ww. J 20:5, 20:6, 20:7, 20:12

rozłożony ww. J 21:9

κειρίαkeiriaG2750

J opaska ww. J 11:44 Słowo, które w Nowym Testamencie stoi tylko tutaj, a w greckim Starym Testamencie raz (Prz 7:16). Zob. przypis przy J 11:44.

κεφαλήkephalēG2776

Kol głowa ww. Kol 1:18, 2:10, 2:19 „Głowa” po polsku to i część ciała, i ten, kto stoi na czele, jak greckie słowo. „Zwierzchnik” oddałby rangę, ale zerwałby obraz głowy i ciała, które z niej wzrasta (Kol 1:18, 2:19). Zob. hasło σῶμα (sōma).

κηπουρόςkēpourosG2780

J ogrodnik ww. J 20:15 Słowo od κῆπος (kēpos), „ogród”. Grobowiec był w ogrodzie (J 19:41), stąd Maria bierze Jezusa za ogrodnika, „sądząc, że to jest ogrodnik” (J 20:15). Zob. przypis przy J 20:15.

κλαίωklaiōG2799

J płakać ww. J 11:31, 11:33 (2×) Płacz głośny, żałobny lament. Łzy Jezusa oddaje inne słowo, δακρύω (dakryō): „Jezus zapłakał” (J 11:35). Zob. przypis przy J 11:31.

κλῆμαklēmaG2814

J pęd ww. J 15:2, 15:4, 15:5, 15:6 To, co wyrasta z krzewu, nie cały krzew: „Ja jestem winoroślą, wy – pędami” (J 15:5). „Latorośl” czyta się dziś jak cały krzew, a „gałąź” miałaby ten sam rdzeń co „gałązki palmowe” (J 12:13), inne słowo greckie.

κληρονομέωklēronomeōG2816

Hbr zob. κληρονόμος / κληρονομέωklēronomos / klēronomeō

κληρονομίαklēronomiaG2817

Ga dziedzictwo ww. Ga 3:18 Z tej samej rodziny jest κληρονόμος (klēronomos), „dziedzic” (Ga 3:29, 4:1, 4:7): ten sam polski rdzeń trzyma je razem.

κληρονόμοςklēronomosG2818

Hbr κληρονόμος / κληρονομέωklēronomos / klēronomeō dziedzic / odziedziczyć ww. Hbr 1:2 / 1:4, 1:14 Ta para spina rozdział 1: Syn jest „dziedzicem wszystkiego” (Hbr 1:2), „odziedziczył imię” (Hbr 1:4), a na końcu mowa o tych, którzy „mają odziedziczyć zbawienie” (Hbr 1:14). Rodzina słów wraca w Hbr 6:12, 6:17, 9:15, 11:7–9 i 12:17.

κοιμάομαιkoimaomaiG2837

J zasnąć ww. J 11:11, 11:12 Jezus mówi o śmierci jak o śnie: „Łazarz, nasz przyjaciel, zasnął” (J 11:11), a uczniowie rozumieją zwykły sen (J 11:12). Na tym jednym słowie stoi nieporozumienie J 11:11–13.

κοινωνέωkoinōneōG2841

2 J mieć udział ww. 2 J 11 Z tej samej rodziny co κοινωνία (koinōnia): „mamy wspólnotę jedni z drugimi” (1 J 1:7). Zob. przypis przy wersecie 11.

κοινωνίαkoinōniaG2842

Ga wspólnota ww. Ga 2:9 Filary podają Pawłowi i Barnabie „prawicę na znak wspólnoty” (Ga 2:9): gest uznania. Zob. przypis przy Ga 2:9.

Flm wspólnota ww. Flm 6

1 J wspólnota ww. 1 J 1:3 (2×), 1:6, 1:7 Tak samo w Liście do Filemona: „wspólnota” (Flm 6). Pokrewne κοινωνός (koinōnos) brzmi tam „wspólnika” (Flm 17). Zob. drugi przypis przy 1 J 1:3.

κοινωνόςkoinōnosG2844

Flm wspólnik ww. Flm 17 ta sama rodzina co κοινωνία (koinōnia).

κόλασιςkolasisG2851

1 J kara ww. 1 J 4:18 W Nowym Testamencie słowo stoi tylko tu i w Mt 25:46. Zob. drugi przypis przy 1 J 4:18.

κολυμβήθραkolymbēthraG2861

J sadzawka ww. J 5:2, 5:7 To samo słowo nazywa sadzawkę Siloam: „umyj się w sadzawce Siloam” (J 9:7).

κόσμοςkosmosG2889

J świat ww. J 1:9, 1:10 (3×), 1:29, 3:16, 3:17 (3×), 3:19, 4:42, 6:14, 6:33, 6:51, 7:4, 7:7, 8:12, 8:23 (2×), 8:26, 9:5 (2×), 9:39, 10:36, 11:9, 11:27, 12:19, 12:25, 12:31 (2×), 12:46, 12:47 (2×), 13:1 (2×), 14:17, 14:19, 14:22, 14:27, 14:30, 14:31, 15:18, 15:19 (5×), 16:8, 16:11, 16:20, 16:21, 16:28 (2×), 16:33 (2×), 17:5, 17:6, 17:9, 17:11 (2×), 17:13, 17:14 (3×), 17:15, 17:16 (2×), 17:18 (2×), 17:21, 17:23, 17:24, 17:25, 18:20, 18:36 (2×), 18:37, 21:25 Wszechświat, ziemia, ludzie, porządek wrogi Bogu, a słowo jedno, bo trzy z tych znaczeń stoją w jednym zdaniu, które żyje powtórzeniem: „Na świecie było Słowo, a świat przez Nie się stał, a świat Go nie poznał” (J 1:10).

Hbr świat ww. Hbr 4:3, 9:26, 10:5, 11:7, 11:38 Zakres szerszy niż gdzie indziej: początek czasu („od założenia świata”, Hbr 4:3, 9:26), miejsce, na które się wchodzi (Hbr 10:5), i ludzie (Hbr 11:7, 11:38). „Ludzkość” rozerwałaby łańcuch świadków wiary. Jedno słowo, jak w Ewangelii Jana, Liście Jakuba i 1 Liście Jana.

Jk świat ww. Jk 1:27, 2:5, 3:6, 4:4 (2×) Różne odcienie, jedno słowo, bo List sam je wiąże: kto zachowuje siebie „niesplamionym przez świat” (Jk 1:27), nie jest „przyjacielem świata” (Jk 4:4). Najdalej odchodzi „światem nieprawości” (Jk 3:6): świat jako ogrom, nie jako ludzie. Zob. przypis przy Jk 3:6 o słowie „świat”.

1 J świat ww. 1 J 2:2, 2:15 (3×), 2:16 (2×), 2:17 U Jana to słowo ma dwa użycia: „za grzechy całego świata” (1 J 2:2) i „Nie miłujcie świata” (1 J 2:15). Zob. przypis przy 1 J 2:15.

κράβαττοςkrabattosG2895

J mata ww. J 5:8, 5:9, 5:10, 5:11 Nie „łoże” ani „nosze”: mata, na której leżał chory i którą dało się zwinąć i zanieść. Rzecz codzienna, nie mebel: „podnieś swoją matę i chodź” (J 5:8). Zob. przypis przy J 5:8.

κράζωkrazōG2896

J wołać ww. J 1:15, 7:28, 7:37, 12:44 Wołanie przy świadectwie i ogłaszaniu: Jan „świadczy o Nim i woła” (J 1:15), tak samo woła Jezus (J 7:28, 7:37, 12:44). Okrzyk wrogi albo żądanie to po polsku krzyk: tak zapłata robotników „krzyczy” (Jk 5:4). Zob. hasło κραυγάζω (kraugazō).

Jk krzyczeć ww. Jk 5:4 Zatrzymana zapłata „krzyczy” (Jk 5:4): to okrzyk wrogi, oskarżenie tego, kto ją zatrzymał. W innych księgach to słowo brzmi „wołać” (Ga 4:6; J 12:44). W tym samym wersecie „wołania żniwiarzy” to inne słowo, βοή (boē).

κρατέωkrateōG2902

J zatrzymać ww. J 20:23 (2×) O grzechach zatrzymanych, w parze z odpuszczonymi w tym samym zdaniu: „jeśli czyjeś zatrzymacie, są zatrzymane” (J 20:23). Inaczej w Liście do Hebrajczyków: „trzymajmy się wyznania” (Hbr 4:14). Zob. przypis przy J 20:23.

κράτοςkratosG2904

Kol potęga ww. Kol 1:11 Słowo, które Nowy Testament odnosi niemal wyłącznie do Boga (przypis przy Kol 1:11). W Hbr 2:14 brzmi „władzę śmierci”, ale tu „moc” stoi już w tym samym zdaniu, a „władza” dwa wersety dalej, jako inne słowa greckie.

κραυγάζωkraugazōG2905

J zawołać ww. J 11:43 Mocny okrzyk: tak Jezus woła Łazarza po imieniu (J 11:43), a tłum wita Go okrzykiem „Hosanna!” (J 12:13). Przy okrzyku wrogim albo żądaniu ten sam czasownik brzmi „krzyknęli”: „Ukrzyżuj! Ukrzyżuj!” (J 19:6); tak też J 18:40, 19:12, 19:15. Zob. hasło κράζω (krazō).

κρείττωνkreittōnG2909

Hbr lepszy ww. Hbr 1:4 Słowo-klucz listu, 13 razy: Hbr 1:4, 6:9, 7:7, 7:19, 7:22, 8:6 (2×), 9:23, 10:34, 11:16, 11:35, 11:40, 12:24. „Lepszy” (w Hbr 12:24 „lepiej”) nie oddaje tu żadnego innego słowa: πλείων (pleiōn) w Hbr 11:4 brzmi „większą”.

κρίσιςkrisisG2920

J sąd ww. J 3:19, 5:22, 5:24, 5:27, 5:29, 5:30, 7:24, 8:16, 12:31, 16:8, 16:11 Sąd jako prawo („dał Mu prawo, by sprawował sąd” J 5:27), wyrok, rozprawa i sposób sądzenia (J 7:24). Dokonuje się też przez samo przyjście światłości: „A to jest sąd: światłość przyszła na świat” (J 3:19). Stąd nić do J 5:22–30 i 12:31.

Jk sąd ww. Jk 2:13 (2×)

1 J sąd ww. 1 J 4:17 Tu w zwrocie „w dniu sądu” (1 J 4:17); to samo oddanie stoi w Liście Jakuba: „sąd” (Jk 2:13).

κυρίαkyriaG2959

2 J pani ww. 2 J 1, 5 W Nowym Testamencie tylko w tym liście. Czy „wybranej pani” (2 J 1) to osoba, czy wspólnota, wykłada drugi przypis przy wersecie 1.

κύριοςkyriosG2962

J Pan ww. J 1:23, 4:11, 4:15, 4:19, 4:49, 5:7, 6:23, 6:34, 6:68, 8:11, 9:36, 9:38, 11:2, 11:3, 11:12, 11:21, 11:27, 11:32, 11:34, 11:39, 12:13, 12:21, 12:38 (2×), 13:6, 13:9, 13:13, 13:14, 13:25, 13:36, 13:37, 14:5, 14:8, 14:22, 20:2, 20:13, 20:15, 20:18, 20:20, 20:25, 20:28, 21:7 (2×), 21:12, 21:15, 21:16, 21:17, 21:20, 21:21 Mała litera tylko tam, gdzie pan stoi obok niewolnika jako para z codzienności: „Niewolnik nie jest większy od swego pana” (J 13:16); wielka zrobiłaby z przysłowia wyznanie.

pan (o właścicielu) ww. J 13:16, 15:15, 15:20

Flm Pan ww. Flm 3, 5, 16, 20, 25 List o niewolniku i jego właścicielu ani razu nie nazywa właściciela κύριος: Filemonowi Paweł mówi „bracie” (Flm 7, 20). Tym słowem list nazywa tylko Pana, jednego dla obu stron: Onezym wraca „i w ciele, i w Panu” (Flm 16). Stąd wielka litera.

Hbr Pan ww. Hbr 1:10, 2:3, 7:14, 7:21, 8:2, 8:8, 8:9, 8:10, 8:11, 10:16, 10:30, 12:5, 12:6, 12:14, 13:6, 13:20 Wszędzie wielką literą, choć chodzi raz o Boga przymierza (cytat z Jeremiasza, Hbr 8:8–11), raz o Syna: „nasz Pan wzeszedł z Judy” (Hbr 7:14). W Hbr 1:10 psalm o stworzeniu ziemi zostaje odniesiony do Syna. Zob. przypis przy Hbr 1:10.

Jk Pan ww. Jk 1:1, 1:7, 2:1, 3:9, 4:10, 4:15, 5:4, 5:7, 5:8, 5:10, 5:11 (2×), 5:14, 5:15 Wszędzie wielką literą, bo Jakub ani razu nie mówi tym słowem o właścicielu. Wielka litera nie rozstrzyga jednak, o kogo chodzi: „Pana Zastępów” (Jk 5:4) to Bóg, „Pana chwały” (Jk 2:1) to Jezus, a czyje jest „przyjście Pana” (Jk 5:8), tekst zostawia otwarte.

κυριότηςkyriotēsG2963

Kol zob. θρόνος / κυριότης / ἀρχή / ἐξουσίαthronos / kyriotēs / archē / exousia

κώμηkōmēG2968

J wieś ww. J 7:42, 11:1, 11:30 Osada mniejsza od miasta; na miasto Jan ma inne słowo, πόλις (polis). Stąd „wieś”, nie „miasteczko”: Betlejem, „wsi, gdzie był Dawid” (J 7:42), i Betania (J 11:1, 11:30).

Λ λ

λαλέωlaleōG2980

J zob. λέγω / λαλέωlegō / laleō

λαμβάνωlambanōG2983

J przyjąć ww. J 3:11, 3:32, 3:33 Ten sam czasownik mówi o przyjęciu świadectwa i o otrzymaniu daru albo zapłaty. Po polsku świadectwo się przyjmuje: „przyjmujemy świadectwo ludzi” (1 J 5:9), a dar i zapłatę otrzymuje; w J 3:27 „otrzymać” tworzy parę z „dane z nieba”.

otrzymać ww. J 3:27, 4:36

λαόςlaosG2992

J lud ww. J 11:50 W J 11:50 obok ἔθνος (ethnos), „naród”: dwa słowa, dwa oddania. Zob. hasło ἔθνος (ethnos).

Hbr lud ww. Hbr 2:17, 4:9, 5:3, 7:5, 7:11, 7:27, 8:10, 9:7, 9:19 (2×), 10:30, 11:25, 13:12 Tu „lud” to słowo przymierza: ci, którzy należą do Boga („a oni będą mi za lud”, Hbr 8:10). W Hbr 4:9 („odpoczynek szabatowy dla ludu Boga”) obejmuje ono już czytelników. Nie „naród”, bo po polsku mówi o wspólnocie krwi i ziemi.

λατρείαlatreiaG2999

Hbr zob. λατρεύω / λατρείαlatreuō / latreia

λατρεύωlatreuōG3000

Hbr λατρεύω / λατρείαlatreuō / latreia pełnić służbę / służba (Boża) ww. Hbr 8:5, 9:1.6.9.14 Służba kultu, którą pełnią czciciele: w Hbr 10:2 „pełniący służbę” to wszyscy przystępujący, nie kapłani. Wraca w Hbr 12:28 i 13:10. Inna rodzina niż „posługa” (Hbr 8:6, 9:21, 10:11), zob. hasło λειτουργία (leitourgia) i przypis przy Hbr 10:11.

λέγωlegōG3004

J λέγω / λαλέωlegō / laleō mówić ww. J 3:11, 4:26, 4:27, 7:26, 8:12, 8:25, 8:28, 9:37, 10:6, 12:29, 12:41, 12:49, 12:50, 14:10, 16:4, 16:18, 16:29, 17:1, 18:21, 19:10 Jeden polski czasownik dla obu, ale w wersecie, w którym stoją oba, formy są różne: „Co więc Ja mówię, jak Mi powiedział Ojciec, tak mówię” (J 12:50). W takich wersetach λαλέω bywa też „rozmawiać” albo „przemawiać”.

λειτουργέωleitourgeōG3008

Hbr zob. λειτουργία / λειτουργέωleitourgia / leitourgeō

λειτουργίαleitourgiaG3009

Hbr λειτουργία / λειτουργέωleitourgia / leitourgeō posługa / sprawować posługę ww. Hbr 8:6, 9:21, 10:11 Posługa kapłańska, publiczny urząd sprawowany za lud. Różni się od „służby” czcicieli, bo na tej różnicy stoi argument rozdziału 10: w Hbr 10:2 służbę pełnią wszyscy czciciele, w Hbr 10:11 posługę sprawuje kapłan przy ołtarzu. Zob. przypis przy Hbr 10:11.

λειτουργικόςleitourgikosG3010

Hbr zob. λειτουργός / λειτουργικόςleitourgos / leitourgikos

λειτουργόςleitourgosG3011

Hbr λειτουργός / λειτουργικόςleitourgos / leitourgikos sługa / służebny ww. Hbr 1:7 / 1:14 Słowo posługi świątynnej. Wraca w Hbr 8:2 o Chrystusie: „sługę świątyni”. Inne słowo niż θεράπων (therapōn), „służebnik” Mojżesza w Hbr 3:5. Z tej samej rodziny jest „posługa”: zob. hasło λειτουργία (leitourgia) i przypis przy Hbr 8:2.

λῃστήςlēstēsG3027

J rozbójnik ww. J 10:1, 10:8 Dwa znaczenia jednego słowa: ten, kto zabiera cudze, i buntownik przeciw władzy. Przy owczarni mowa o zabieraniu owiec, więc „rozbójnik” (J 10:1), a nie buntownik, który wprowadziłby tu politykę. Zob. przypis przy J 18:40.

buntownik ww. J 18:40 O Barabaszu „rozbójnik” dokładałby kradzież, o której tekst nie mówi. O jego udziale w powstaniu mówią Mk 15:7 i Łk 23:19.

λίθοςlithosG3037

J kamień ww. J 8:59, 10:31, 11:38, 11:39, 11:41, 20:1 Kamienie w rękach tych, którzy chcą Go zabić (J 8:59, 10:31), i kamień na grobie: u Łazarza Jezus każe go zabrać (J 11:39), przy Jego grobowcu rano jest już „zabrany” (J 20:1). Jedno słowo w obu rolach.

λογίζομαιlogizomaiG3049

J brać pod uwagę ww. J 11:50 W Liście do Galatów ten sam czasownik mówi o zapisie na konto: „policzono mu to za sprawiedliwość” (Ga 3:6).

Ga policzyć ww. Ga 3:6 Obraz z ksiąg rachunkowych: „policzono mu to za sprawiedliwość” (Ga 3:6). Ten sam cytat z Rdz 15:6 brzmi tak samo w Liście Jakuba (Jk 2:23).

λόγοςlogosG3056

J Słowo (tytuł, wielką literą) ww. J 1:1 (3×), 1:14 Znaczy mowę i to, co powiedziane, ale też rachunek i rozum; „Słowo” to najszerszy polski odpowiednik. Tylko w prologu jest tytułem, stąd wielka litera; dalej zwykłe słowo, także o wypowiedzianej sprawie (J 10:35, 12:48). Zob. drugi przypis przy J 1:1.

słowo (małą) ww. J 2:22, 4:37, 4:39, 4:41, 4:50, 5:24, 5:38, 6:60, 7:36, 7:40, 8:31, 8:37, 8:43, 8:51, 8:52, 8:55, 10:19, 10:35, 12:38, 12:48, 14:23, 14:24 (2×), 15:3, 15:20 (2×), 15:25, 17:6, 17:14, 17:17, 17:20, 18:9, 18:32, 19:8, 19:13, 21:23

Kol słowo ww. Kol 1:5, 1:25, 3:16, 3:17, 4:3, 4:6 Wszędzie małą literą: żadne z tych miejsc nie jest tytułem, jak „Słowo” w prologu Ewangelii Jana. Siódme wystąpienie, w Kol 2:23, ma osobne hasło („opinia”).

opinia ww. Kol 2:23 Zwrot λόγον ἔχειν (logon echein) znaczy „mieć opinię”, a nie „wyglądać”: chodzi o to, co się o tych przepisach mówi, nie o pozór dla oka. Jedyne miejsce w tej księdze, gdzie to słowo nie brzmi „słowo”. Zob. przypis przy Kol 2:23.

Jk słowo ww. Jk 1:18, 1:21, 1:22, 1:23, 3:2 Jedno słowo prowadzi od tego, co mówi Bóg, do tego, co mówi człowiek: „słowem prawdy” (Jk 1:18), „wszczepione słowo” (Jk 1:21), a potem „w słowie się nie potyka” (Jk 3:2). „Mowa” zawęziłaby sens do sposobu mówienia i zgubiła tę klamrę.

1 J Słowo (tytuł, wielką literą) ww. 1 J 1:1 W 1 J 1:1 „o Słowie życia” stoi wielką literą, jak Słowo w prologu Ewangelii Jana (J 1:1). Dalej to słowo Boże, „słowo Boże w was trwa” (1 J 2:14), albo mowa: „nie miłujmy słowem ani językiem” (1 J 3:18). Zob. trzeci przypis przy 1 J 1:1.

słowo (małą) ww. 1 J 1:10, 2:5, 2:7, 2:14, 3:18

λύπηlypēG3077

J ból ww. J 16:6, 16:20, 16:21, 16:22 Słowo obejmuje żal i ból rodzącej; polski „ból” bierze oba: „ból napełnił wasze serce” (J 16:6), „Kobieta, gdy rodzi, ma ból” (J 16:21). Na jednym słowie stoi całe porównanie: „wasz ból zamieni się w radość” (J 16:20). Zob. przypis przy J 16:20.

λύτρωσιςlytrōsisG3085

Hbr λύτρωσις / ἀπολύτρωσιςlytrōsis / apolytrōsis odkupienie ww. Hbr 9:12 / 9:15 Pierwotnie wykup jeńca lub niewolnika. Drugie słowo pary w Hbr 9:15 brzmi „odkupienia”, a w Hbr 11:35 „uwolnienia”. Zob. przypis przy Hbr 9:12.

λύχνοςlychnosG3088

J lampa ww. J 5:35 Lampka oliwna, nie pochodnia ani świeca. Tak Jezus mówi o Janie Chrzcicielu: „On był lampą płonącą i świecącą” (J 5:35).

λύωlyōG3089

J zburzyć ww. J 2:19 O Piśmie ten sam czasownik mówi, że „nie może zostać obalone” (J 10:35). W Pierwszym Liście Jana stoi o dziełach diabła: „aby zniszczyć dzieła diabła” (1 J 3:8).

rozwiązać ww. J 11:44

Μ μ

μαθητήςmathētēsG3101

J uczeń ww. J 11:7, 11:8, 11:12 Pokrewne συμμαθητής (symmathētēs), jedyny raz w Nowym Testamencie, stoi w J 11:16: „powiedział współuczniom”. Zob. pierwszy przypis przy J 11:16.

μακάριοςmakariosG3107

Jk błogosławiony ww. Jk 1:12, 1:25

μακροθυμέωmakrothymeōG3114

Hbr zob. μακροθυμίαmakrothymia

Jk zob. μακροθυμίαmakrothymia

μακροθυμίαmakrothymiaG3115

Hbr cierpliwość / okazać cierpliwość (być cierpliwym) ww. Hbr 6:12 / 6:15 Cierpliwość, która czeka, jak w Liście Jakuba (Jk 5:7–10). Uosabia ją Abraham: „okazawszy cierpliwość, dostąpił obietnicy” (Hbr 6:15). Zob. przypis przy Hbr 6:12.

Jk cierpliwość / okazać cierpliwość (być cierpliwym) ww. Jk 5:7 (2×), 5:8, 5:10 Cierpliwość czeka, nie oddając ciosu. To inne słowo niż wytrwałość, ὑπομονή (hypomonē), która dźwiga ciężar. Zob. pierwszy przypis przy Jk 5:7.

μακρόςmakrosG3117

J daleko ww. J 21:8

μαρτυρέωmartyreōG3140

J świadczyć ww. J 2:25 W J 2:25 forma niedokonana, „świadczył”: zdanie mówi o stałej zasadzie, nie o jednym zeznaniu; zob. pierwszy przypis przy J 2:25. W Ewangelii czasownik pada od J 1:7: „aby zaświadczyć o światłości”. Tak samo w Pierwszym Liście Jana: „świadczymy” (1 J 1:2).

1 J μαρτυρέω / μαρτυρίαmartyreō / martyria świadczyć / świadectwo ww. 1 J 1:2, 4:14, 5:6, 5:7, 5:9, 5:10 / 5:9 (3×), 5:10 (2×), 5:11 Język sądu: świadczyć i świadectwo. Z prologu, gdzie „świadczymy” (1 J 1:2), wraca w finale listu. Zob. przypis przy 1 J 5:9.

3 J μαρτυρέω / μαρτυρίαmartyreō / martyria świadczyć / świadectwo ww. 3 J 3, 6, 12 (2×) / 12 Te same słowa i te same oddania co w 1 J 5:6–11. Zob. pierwszy przypis przy wersecie 12.

μαρτυρίαmartyriaG3141

J świadectwo ww. J 1:7, 1:19, 3:11, 3:32, 3:33, 5:31, 5:32, 5:34, 5:36, 8:13, 8:14, 8:17, 19:35, 21:24 Słowo prawne: mowa w J 5:31–37 i spór w J 8:13–18 stoją na przepisie o dwóch świadkach (J 8:17; zob. przypis przy J 5:31). Księga kończy się poręczeniem: „wiemy, że jego świadectwo jest prawdziwe” (J 21:24). Nie „zeznanie”: w J 3:32–33 świadectwo się przyjmuje albo odrzuca.

1 J zob. μαρτυρέω / μαρτυρίαmartyreō / martyria

3 J zob. μαρτυρέω / μαρτυρίαmartyreō / martyria

μάχομαιmachomaiG3164

J kłócić się ww. J 6:52 Sprzeczka w tłumie: „Kłócili się więc Żydzi między sobą” (J 6:52). W Liście Jakuba to samo słowo brzmi „Walczycie” (Jk 4:2), bo tam spór przechodzi w przemoc.

μέγαςmegasG3173

J wielki ww. J 21:11 Tu o rozmiarze ryb. Tym samym polskim słowem ten przymiotnik mówi o dniu święta: „w ostatnim, wielkim dniu święta” (J 7:37), a w porównaniach brzmi „większy” (J 14:28).

μέλανmelanG3188

2 J zob. χάρτης / μέλανchartēs / melan

3 J μέλαν / κάλαμοςmelan / kalamos atrament / trzcina ww. 3 J 13 Pióro z trzciny. Podobnie kończy się Drugi List Jana: „papirusowi i atramentowi” (2 J 12). Zob. przypis przy wersecie 13.

μένωmenōG3306

J pozostać ww. J 1:32, 1:33, 1:39, 2:12, 4:40 (2×), 7:9, 8:35 (2×), 10:40, 11:6, 11:54, 12:24, 14:17, 14:25, 19:31, 21:22, 21:23 O przebywaniu przy kimś mówi „pozostać”, bo „trwać” brzmiałoby tam sztucznie: „pozostając u was” (J 14:25). W J 15:4 czasownik pada trzy razy w jednym porównaniu i wszędzie brzmi „trwać”, także o pędzie w winorośli: ma być słychać jedno słowo.

mieszkać ww. J 1:38, 1:39 Uczniowie pytają o miejsce zamieszkania: „gdzie mieszkasz?” (J 1:38); pytanie, gdzie ktoś pozostaje, znaczyłoby co innego. Pokrewny rzeczownik brzmi „mieszkań” (J 14:2) i „mieszkanie” (J 14:23); zob. pierwszy przypis przy J 14:2.

trwać ww. J 3:36, 5:38, 6:27, 6:56, 8:31, 9:41, 12:34, 12:46, 14:10, 15:4 (3×), 15:5, 15:6, 15:7 (2×), 15:9, 15:10 (2×), 15:16

Hbr μένω / διαμένωmenō / diamenō trwać ww. Hbr 1:11 Nić listu: to, co trwa, wobec tego, co przemija. Po „ty trwasz” (Hbr 1:11) wraca w Hbr 7:3, 7:24, 10:34, 12:27 i 13:1, aż po „trwającego miasta” (Hbr 13:14).

1 J trwać ww. 1 J 2:6, 2:10, 2:14, 2:17, 2:19, 2:24 (3×), 2:27 (2×), 2:28, 3:6, 3:9, 3:14, 3:15, 3:17, 3:24 (2×), 4:12, 4:13, 4:15, 4:16 (3×) Słowo-klucz listu. Zob. pierwszy przypis przy 1 J 2:6.

2 J trwać ww. 2 J 2, 9 (2×) Słowo-klucz pism Jana, tak samo w Pierwszym Liście Jana (1 J 2:6, 2:24, 2:27). Zob. przypis przy wersecie 2.

μερισμόςmerismosG3311

Hbr przydział ww. Hbr 2:4 To samo słowo wraca w Hbr 4:12: „rozdzielenia duszy i ducha”. Tam trzeba innego polskiego słowa niż „przydział”. Zob. przypis przy Hbr 4:12.

rozdzielenie ww. Hbr 4:12

μέροςmerosG3313

J strona ww. J 21:6 Gdzie indziej u Jana to samo słowo znaczy udział albo część: „nie masz udziału ze Mną” (J 13:8), „cztery części” (J 19:23). W J 6:1 „na drugą stronę” to inne słowo, πέραν (peran). Zob. przypis przy J 13:8.

μεσίτηςmesitēsG3316

Hbr pośrednik ww. Hbr 8:6, 9:15 W Hbr 6:17 stoi czasownik od tego słowa: Bóg „wystąpił z przysięgą jako pośrednik”. Rzeczownik wraca w Hbr 12:24: „do pośrednika nowego przymierza – Jezusa”. Zob. przypis przy Hbr 6:17.

μετάθεσιςmetathesisG3331

Hbr μετάθεσις / μετατίθημιmetathesis / metatithēmi przeniesienie / przenieść ww. Hbr 7:12 (2×) Most przez list: „przeniesienie Prawa” (Hbr 7:12), Henoch „został przeniesiony” (Hbr 11:5), „przeniesienie rzeczy wstrząsanych” (Hbr 12:27). Pokrewny przymiotnik z przeczeniem, ἀμετάθετος (ametathetos), to „niezmienny” (Hbr 6:17–18).

μετακινέωmetakineōG3334

Kol dać się odsunąć ww. Kol 1:23 Forma greckiego imiesłowu jest dwuznaczna: „odsuwani” albo „odsuwający się”. Oddanie „niedający się odsunąć” (Kol 1:23) unosi oba odczyty: siłę, która odsuwa, i tych, którzy jej nie ulegają. Zob. przypis przy Kol 1:23.

μετατίθημιmetatithēmiG3346

Hbr zob. μετάθεσις / μετατίθημιmetathesis / metatithēmi

μέτοχοςmetochosG3353

Hbr towarzysz ww. Hbr 1:9 Jedno słowo przez cały list: od Hbr 1:9 przez „towarzysze niebiańskiego powołania” (Hbr 3:1), towarzyszy Chrystusa (Hbr 3:14) i Ducha Świętego (Hbr 6:4) po Hbr 12:8. Pokrewny czasownik μετέχω (metechō) brzmi zależnie od zdania, np. „stał się uczestnikiem” (Hbr 2:14). Zob. przypis przy Hbr 3:14.

μήτηρmētērG3384

J matka ww. J 2:1, 2:3, 2:5, 2:12, 3:4, 6:42, 19:25 (2×), 19:26 (2×), 19:27 Matka Jezusa stoi w dwóch scenach, w Kanie (J 2:1–5) i pod krzyżem (J 19:25–27), i ani razu nie jest nazwana imieniem: Ewangelia nazywa ją tylko matką, więc słowo działa jak imię.

μικρόςmikrosG3398

J przez krótki czas ww. J 7:33, 12:35 Przymiotnik znaczy „mały”, u Jana zawsze o czasie. Gdy stoi samo, brzmi „krótko”; gdy greka dodaje χρόνος (chronos), „czas”: „przez krótki czas”. W J 16:16–19 powtarzane słowo jest treścią sceny: „Co to jest, co mówi: «krótko»?” (J 16:18).

krótko ww. J 13:33, 14:19, 16:16 (2×), 16:17 (2×), 16:18, 16:19 (2×)

μιμέομαιmimeomaiG3401

3 J naśladować ww. 3 J 11

μιμνῄσκομαιmimnēskomaiG3403

J przypomnieć sobie ww. J 2:17, 2:22 Klamra sceny w świątyni: uczniowie przypominają sobie Pismo (J 2:17) i słowo Jezusa (J 2:22).

μισέωmiseōG3404

1 J nienawidzić ww. 1 J 2:9, 2:11

μισθαποδοσίαmisthapodosiaG3405

Hbr odpłata ww. Hbr 2:2 W Nowym Testamencie tylko w tym liście: Hbr 2:2, 10:35, 11:26. Most prowadzi do pokrewnego μισθαποδότης (misthapodotēs) w Hbr 11:6: Bóg „staje się tym, który odpłaca szukającym Go”.

μισθόςmisthosG3408

2 J zapłata ww. 2 J 8

μνημεῖονmnēmeionG3419

J grobowiec ww. J 11:17, 11:31, 11:38 To samo słowo stoi w zapowiedzi „wszyscy, którzy są w grobowcach, usłyszą Jego głos” (J 5:28) i w greckim tekście Izajasza (Iz 26:19): scena u grobu Łazarza jest mostem do tej zapowiedzi.

μονογενήςmonogenēsG3439

J jedyny (małą literą) ww. J 1:14, 1:18, 3:18 Drugi człon to γένος (genos), ród, a nie γεννάω (gennaō), rodzić, na którym stoi dawniejsze „jednorodzony”. Wielką literą tylko tam, gdzie słowo stoi samodzielnie jak tytuł: „Syna, Jedynego, dał” (J 3:16). Zob. drugi przypis przy J 3:16 i przypis przy J 3:18.

Jedyny (tytuł, wielką literą) ww. J 3:16

1 J Jedyny ww. 1 J 4:9 Słowo znaczy: jedyny w swoim rodzaju. Tradycyjnie oddawane „jednorodzony”. Zob. drugi przypis przy 1 J 4:9.

μύρονmyronG3464

J olejek ww. J 11:2, 12:3 (2×), 12:5 Wonny olejek, nie mirra: mirrę, σμύρνα (smyrna), niesie Nikodem do pogrzebu (J 19:39), to inne słowo i inna rzecz. Z czego jest olejek, dopowiada tekst: „z czystego, drogocennego nardu” (J 12:3).

Ν ν

ναόςnaosG3485

J świątynia ww. J 2:19, 2:20, 2:21 Sam budynek, mieszkanie Boga, inne słowo niż ἱερόν (hieron), oddawane „teren świątyni”. Tym słowem mówi Jezus: „Zburzcie tę świątynię, a w trzy dni ją wzniosę” (J 2:19). Zob. pierwszy przypis przy J 2:19.

νεανίσκοιneaniskoiG3495

1 J młodzieńcy ww. 1 J 2:13, 2:14

νεκρόςnekrosG3498

J martwy ww. J 2:22, 5:21, 5:25, 12:1, 12:9, 12:17, 20:9, 21:14 Polskie „martwy” mówi o stanie, nie o tym, że ktoś kiedyś umarł; tego wymaga J 5:25: „gdy martwi usłyszą głos Syna Bożego”. Zwrot „wzbudzony z martwych” (J 2:22) wraca przy Łazarzu (J 12:1, 12:9, 12:17).

νικάωnikaōG3528

1 J zwyciężać ww. 1 J 2:13, 2:14, 4:4, 5:4 (2×), 5:5 W 1 J 5:4 obok czasownika stoi rzeczownik z tej samej rodziny: „zwycięstwo, które zwyciężyło świat” (1 J 5:4). Zob. hasło νίκη (nikē).

νίκηnikēG3529

1 J zwycięstwo ww. 1 J 5:4 Jedyne miejsce w Nowym Testamencie. Zob. przypis przy 1 J 5:4.

νόμοςnomosG3551

J Prawo ww. J 1:17, 1:45, 7:19 (2×), 7:23, 7:49, 7:51, 8:17, 10:34, 12:34, 15:25, 18:31, 19:7 (2×) Nigdy prawo w ogóle, zawsze Prawo Izraela, stąd wielka litera, także w ustach przeciwników: „My mamy Prawo i według Prawa powinien umrzeć” (J 19:7). W J 10:34, 12:34 i 15:25 tak nazwane są całe Pisma, z Psalmami; zob. przypis przy J 10:34.

Ga Prawo (Mojżeszowe, wielką literą) ww. Ga 2:16 (3×), 2:19 (2×), 2:21, 3:2, 3:5, 3:10 (2×), 3:11, 3:12, 3:13, 3:17, 3:18, 3:19, 3:21 (3×), 3:23, 3:24, 4:4, 4:5, 4:21 (2×), 5:3, 5:4, 5:14, 5:18, 6:13 Temat listu i jego najczęstszy rzeczownik pospolity. Wielka litera odróżnia Prawo Mojżesza, o które toczy się spór, od prawa jako normy: „nie ma prawa” (Ga 5:23), „prawo Chrystusa” (Ga 6:2). Nie „Tora” ani „zakon”, mylony z zakonem mniszym. Zob. przypis przy Ga 6:2.

prawo (norma, małą) ww. Ga 5:23, 6:2

zob. ἔργα νόμουerga nomou

Hbr Prawo (Mojżeszowe, wielką literą) ww. Hbr 7:5, 7:12, 7:19, 7:28 (2×), 8:4, 9:19, 9:22, 10:1, 10:8, 10:28 Wielka litera dzieli jedno słowo na dwoje: Prawo Mojżesza jako instytucja przymierza („Prawo niczego nie uczyniło pełnym”, Hbr 7:19) i prawa, które Bóg wpisuje w serca (Hbr 8:10, 10:16, za Jr 31:33). „Zakon” brzmi dziś archaicznie i myli się z zakonem mniszym.

prawo (przepis, małą) ww. Hbr 7:16, 8:10, 10:16

Jk Prawo (zawsze wielką literą) ww. Jk 1:25, 2:8, 2:9, 2:10, 2:11, 2:12 W tym liście „Prawo królewskie” (Jk 2:8) i „Prawo wolności” (Jk 2:12) są tym samym Prawem co w Jk 2:9–11, stąd wielka litera także tam. Określenia „królewskie” i „wolności” mówią, jakie ono jest, a nie wskazują innego prawa. Zob. drugi przypis przy Jk 2:8.

νύξnyxG3571

J noc ww. J 3:2, 9:4, 11:10, 13:30, 19:39, 21:3 U Jana noc bywa czymś więcej niż porą doby. Nocą przychodzi Nikodem (J 3:2) i tak zostaje przypomniany: „który z początku przyszedł do Niego nocą” (J 19:39). Gdy wychodzi Judasz, narrator dodaje: „A była noc” (J 13:30). Zob. przypis przy J 13:30.

νωθρόςnōthrosG3576

Hbr ociężały ww. Hbr 5:11, 6:12 W Nowym Testamencie tylko dwa razy, oba w tym liście: otwiera ostrzeżenie w Hbr 5:11 i zamyka je w Hbr 6:12, jak klamra. Zob. przypis przy Hbr 5:11.

Ξ ξ

ξένοςxenosG3581

Hbr ξένος / παρεπίδημοςxenos / parepidēmos obcy / przybysz ww. Hbr 11:13 Wyznanie z Hbr 11:13, że są „obcymi i przybyszami na ziemi”, powtarza niemal słowa Abrahama z Rdz 23:4 według Septuaginty. Podobnie 1 P 2:11. Zob. przypis przy Hbr 11:13.

3 J obcy ww. 3 J 5

Ο ο

οἶδαoidaG1492

J wiedzieć ww. J 11:22, 11:24, 11:42, 11:49 Po polsku dwa czasowniki, według tego, co stoi po słowie: przy rzeczowniku „znać”, przy zdaniu „wiedzieć”. Oba w jednym wersecie: „Gdybyś znała dar Boga i wiedziała, kim jest Ten, który ci mówi” (J 4:10).

1 J οἶδα / γινώσκωoida / ginōskō wiedzieć / poznawać ww. 1 J 2:20, 2:21 (2×), 2:29 / 2:29 Dwa czasowniki poznania, zwykle rozdzielone: οἶδα „wiedzieć”, γινώσκω „poznawać”. Oba stoją obok siebie: „Jeśli wiecie, że jest sprawiedliwy, poznajecie” (1 J 2:29); οἶδα brzmi też „znacie” (1 J 2:21).

οἰκίαoikiaG3614

J οἰκία / οἶκοςoikia / oikos dom ww. J 4:53, 8:35, 11:31, 12:3, 14:2 / 2:16 (2×), 2:17, 7:53, 11:20 Dwa greckie rzeczowniki, jedno polskie słowo, bo oba nazywają dom Ojca: w świątyni „domu mojego Ojca” (J 2:16), w mowie pożegnalnej „W domu mojego Ojca” (J 14:2). W scenie w świątyni wraca jeszcze Psalm: „Gorliwość o Twój dom” (J 2:17).

οἶκοςoikosG3624

J zob. οἰκία / οἶκοςoikia / oikos

Hbr dom ww. Hbr 3:2, 3:3, 3:4, 3:5, 3:6 (2×), 8:8 (2×), 8:10, 10:21, 11:7 Jedno słowo z wyboru: w Hbr 3:2–6 greka mówi nim o budowli („Każdy dom bowiem jest przez kogoś budowany”) i o domownikach („a tym domem jesteśmy my”), a w cytacie z Jeremiasza o ludzie (Hbr 8:8). „Rodzina” albo „ród” zgasiłyby tę grę.

οἰκουμένηoikoumenēG3625

Hbr zamieszkany świat ww. Hbr 1:6 Wraca w Hbr 2:5: „przyszły zamieszkany świat”. Inne słowo niż αἰῶνες (aiōnes), „wieki” w Hbr 1:2, i niż κόσμος (kosmos), „świat”. Zob. przypis przy Hbr 1:6.

οἶνοςoinosG3631

J wino ww. J 2:3 (2×), 2:9, 2:10 (2×), 4:46 Po Kanie słowo wraca raz, jako wspomnienie tej sceny: „gdzie uczynił wodę winem” (J 4:46). Zdanie starosty „Ty zachowałeś dobre wino aż dotąd” (J 2:10) mówi więcej, niż on sam wie.

ὁμολογέωhomologeōG3670

1 J wyznawać ww. 1 J 1:9 Tu wyznaje się grzechy, a dalej w liście Syna: „kto wyznaje Syna” (1 J 2:23); tak też 1 J 4:2, 4:3 i 4:15. Zob. przypis przy 1 J 2:23.

ὁμολογίαhomologiaG3671

Hbr wyznanie ww. Hbr 3:1, 4:14 Słowo tworzy most przez list: „arcykapłanowi naszego wyznania” (Hbr 3:1), „trzymajmy się wyznania” (Hbr 4:14), „wyznania nadziei” (Hbr 10:23). Zob. przypis przy Hbr 10:23.

ὀνειδισμόςoneidismosG3680

Hbr zniewaga ww. Hbr 10:33, 11:26 Nić trzech miejsc: zniewagi czytelników (Hbr 10:33), Mojżesz, który uznał „zniewagę Chrystusa” (Hbr 11:26) za większe bogactwo niż skarby Egiptu, i wezwanie „Wyjdźmy więc do Niego poza obóz, niosąc Jego zniewagę” (Hbr 13:13). Zob. przypis przy Hbr 13:13.

ὀνίνημιoninēmiG3685

Flm zob. ἄχρηστος / εὔχρηστος / ὀνίνημιachrēstos / euchrēstos / oninēmi

ὄνομαonomaG3686

J imię ww. J 2:23, 3:1, 3:18 Małą literą, bo w tej Ewangelii nie stoi samo, jako tytuł, jak w 3 J 7: „dla Imienia”. Wiara w Jego imię spina początek i koniec księgi (J 1:12, 20:31); zob. przypis przy J 20:31 o imieniu.

ὀπίσωopisōG3694

J za mną ww. J 1:15, 1:27 W prologu przysłówek mówi o następstwie w czasie, a jeden zwrot ma dwa brzmienia: „Ten, który przychodzi za mną” (J 1:15), ale „Po mnie przychodzi mężczyzna” (J 1:30), bo szyk zmienia sens. Zob. przypis przy J 1:15.

po mnie ww. J 1:30

wstecz ww. J 6:66 Przy ruchu wstecz przysłówek łączy się z czasownikiem, a polski czasownik bierze go na siebie: „odeszło wstecz” (J 6:66), „cofnęli się” (J 18:6), „odwróciła się” (J 20:14).

za (pójść za kimś) ww. J 12:19

cofnąć się ww. J 18:6

odwrócić się ww. J 20:14

ὁράωhoraōG3708

J widzieć ww. J 1:18, 1:34, 3:11, 3:32, 4:45, 5:37, 6:36, 6:46 (2×), 8:38, 8:57, 9:37, 11:31, 14:7, 14:9 (2×), 15:24, 18:26, 19:35, 20:18, 20:25, 20:29 Różnicę greckich czasów niesie polski aspekt: „zobaczyć” to jedno ujrzenie, „widzieć” to stan świadka („A ja widziałem i zaświadczyłem”, J 1:34). W J 20:25 i 20:29 obie formy stoją w jednym wersecie. W J 12:21 „chcemy zobaczyć Jezusa” znaczy: spotkać się z Nim.

zobaczyć ww. J 1:33, 1:39 (2×), 1:46, 1:47, 1:48, 1:50 (2×), 1:51, 3:3, 3:36, 4:29, 4:48, 5:6, 6:14, 6:22, 6:24, 6:26, 6:30, 7:52, 8:56 (2×), 9:1, 11:32, 11:33, 11:34, 11:40, 12:9, 12:21, 12:40, 12:41, 16:16, 16:17, 16:19, 16:22, 19:6, 19:26, 19:33, 19:37, 20:8, 20:20, 20:25, 20:27, 20:29, 21:21

ὅρκοςhorkosG3727

Hbr zob. ὁρκωμοσία / ὅρκοςhorkōmosia / horkos

ὁρκωμοσίαhorkōmosiaG3728

Hbr ὁρκωμοσία / ὅρκοςhorkōmosia / horkos przysięga ww. Hbr 7:20 (2×), 7:21, 7:28 / 6:16, 6:17

ὄροςorosG3735

J góra ww. J 4:20, 4:21, 6:3, 6:15, 8:1 W J 4:20–21 to Garizim, góra kultu Samarytan: „Nasi ojcowie na tej górze oddawali cześć” (J 4:20). Jezus odpowiada, że cześć nie będzie oddawana „ani na tej górze, ani w Jerozolimie” (J 4:21). Zob. przypis przy J 4:20.

ὅσιοςhosiosG3741

Hbr świątobliwy ww. Hbr 7:26 W Septuagincie odpowiada zwykle hebrajskiemu chasid. To inne słowo niż ἅγιος (hagios), „święty”, stąd „świątobliwy”.

οὐρανόςouranosG3772

J niebo ww. J 1:32, 1:51, 3:13 (2×), 3:27, 3:31, 6:31, 6:32 (2×), 6:33, 6:38, 6:41, 6:42, 6:50, 6:51, 6:58, 12:28, 17:1 W J 3:27 („dane z nieba”) niebo zastępuje imię Boga, jak w mowie żydowskiej. Gdzie indziej to miejsce, z którego się zstępuje i do którego się wstępuje (J 3:13). W mowie o chlebie z nieba wraca raz po raz (J 6:31–58).

ὀφθαλμόςophthalmosG3788

J oko ww. J 4:35, 6:5, 9:6, 9:10, 9:11, 9:14, 9:15, 9:17, 9:21, 9:26, 9:30, 9:32, 10:21, 11:37, 11:41, 12:40 (2×), 17:1 Organ, który się otwiera: w sporze o ślepego od urodzenia otwarcie oczu wraca siedem razy (J 9:10–32). Cytat z Izajasza „Oślepił ich oczy” (J 12:40) mówi tym samym słowem o tych, którym oczy oślepiono.

ὄχλοςochlosG3793

J tłum ww. J 5:13, 6:2, 6:5, 6:22, 6:24, 7:12 (2×), 7:20, 7:31, 7:32, 7:40, 7:43, 7:49, 11:42, 12:9, 12:12, 12:17, 12:18, 12:29, 12:34 W J 7:49 faryzeusze mówią z pogardą: „ten tłum, który nie zna Prawa, jest przeklęty”; pogarda jest w zdaniu, nie w słowie, więc nie „motłoch”. Tłum to u Jana osobna postać: szemrze (J 7:12), dzieli się (J 7:43). Zob. przypis przy J 7:49.

ὀψάριονopsarionG3795

J ryby ww. J 6:9, 6:11 Zdrobnienie, ale nie „rybki”: zwykła ryba jako to, co jada się do chleba, „dwie ryby” przy pięciu chlebach (J 6:9). Wraca przy posiłku na brzegu (J 21:9, 21:10, 21:13). Zob. przypis przy J 21:10.

Π π

πάθημαpathēmaG3804

Ga namiętność ww. Ga 5:24 Zwykle znaczy „cierpienie”, tak w Liście do Hebrajczyków (Hbr 2:9, 2:10, 10:32). Tu „namiętności” (Ga 5:24): skłonności, którym człowiek ulega biernie (tak Burton). Dwa znaczenia jednego słowa, więc dwa polskie słowa. Zob. przypis przy Ga 5:24.

Kol cierpienie ww. Kol 1:24 Słowo, którym Nowy Testament mówi o cierpieniach Chrystusa (2 Kor 1:5; 1 P 4:13). Tu apostoł nazywa nim własne: „raduję się w cierpieniach za was” (Kol 1:24), a o tym, czego brakuje, mówi innym słowem, θλῖψις (thlipsis).

Hbr cierpienie ww. Hbr 2:9, 2:10, 10:32 Tu znaczy cierpienie. W Liście do Galatów (Ga 5:24) to samo słowo mówi o namiętnościach i tak brzmi: dwa znaczenia, dwa polskie słowa.

παιδείαpaideiaG3809

Hbr karcenie ww. Hbr 12:5, 12:7, 12:8, 12:11 (+ czasownik Hbr 12:6, 12:7, 12:10 i „karcących” Hbr 12:9) Karcenie, którym ojciec wychowuje syna. W tle stoją Prz 3:11–12 i Pwt 8:5; to samo tło ma Jk 1:2–4. Zob. przypis przy Hbr 12:7.

παιδίονpaidionG3813

J dzieci ww. J 21:5 Zwrot Jezusa do dorosłych uczniów: „Dzieci, czyż macie coś do jedzenia?” (J 21:5). Tak samo w Liście do Hebrajczyków (Hbr 2:13, 2:14) i Pierwszym Liście Jana (1 J 2:14, 2:18). O dziecku w rodzinie słowo brzmi „dziecko” (J 4:49, 16:21).

1 J παιδίαpaidia dzieci ww. 1 J 2:14, 2:18 Inne słowo niż τεκνία (teknia), choć po polsku też „dzieci”. Zob. przypis przy 1 J 2:14 i hasło τεκνία (teknia).

παιδίσκηpaidiskēG3814

Ga παιδίσκη / ἐλευθέραpaidiskē / eleuthera niewolnica / wolna ww. Ga 4:22, 4:23, 4:30 (2×), 4:31 / 4:22, 4:23, 4:30, 4:31 Para spina alegorię Ga 4:21–31. Nie „służąca”: na stanie prawnym matek stoi cały wywód (LSJ: młoda niewolnica). Jeden polski rdzeń prowadzi od „niewolnicy” (Ga 4:22) przez „ku niewoli” (Ga 4:24) i „w niewoli” (Ga 4:25) do wolnej. Zob. przypis przy Ga 4:22.

παλαιόωpalaioōG3822

Hbr zestarzeć (uczynić przestarzałym) ww. Hbr 8:13 (2×) Most do Hbr 1:11: tym samym słowem mowa tam o niebiosach, które „jak szata się zestarzeją”. Stare przymierze dzieli los starego stworzenia. Zob. przypis przy Hbr 8:13.

παραβάτηςparabatēsG3848

Jk przestępca ww. Jk 2:9, 2:11

παράγωparagōG3855

1 J przemijać ww. 1 J 2:8, 2:17 Klamra: najpierw „ciemność przemija” (1 J 2:8), potem „świat przemija” (1 J 2:17). Zob. przypis przy 1 J 2:17.

παραδίδωμιparadidōmiG3860

Ga zob. δίδωμι / παραδίδωμιdidōmi / paradidōmi

παρακαλέωparakaleōG3870

Flm prosić ww. Flm 9, 10 rodzina z παράκλησις (paraklēsis, Flm 7) – pociecha.

Hbr zachęcać ww. Hbr 3:13, 10:25 Jedno greckie słowo obejmuje dodawanie otuchy i prośbę, a list używa obu znaczeń: bracia mają się nawzajem zachęcać (Hbr 3:13, 10:25), autor prosi czytelników (Hbr 13:19, 13:22). W Liście do Filemona to słowo zawsze jest prośbą (9–10).

prosić ww. Hbr 13:19, 13:22

παράκλητοςparaklētosG3875

J rzecznik ww. J 14:16, 14:26, 15:26, 16:7 Żadne polskie słowo nie unosi go w całości: wezwany na pomoc, orędownik przed sądem, pocieszyciel. „Rzecznik” bierze stronę rozwijaną w mowie pożegnalnej: dowodzi światu winy (J 16:8–11). Zob. przypis przy J 14:16.

1 J rzecznik ww. 1 J 2:1

παραλαμβάνωparalambanōG3880

Ga przyjąć ww. Ga 1:9, 1:12 Nić przekazu: to samo słowo mówi, że Galaci przyjęli ewangelię od Pawła (Ga 1:9), a on sam nie przyjął jej od człowieka (Ga 1:12). Naprzeciw stoją „tradycje moich ojców” (Ga 1:14), przekaz ludzki. Zob. przypis przy Ga 1:12.

παραμυθέομαιparamytheomaiG3888

J pocieszać ww. J 11:19, 11:31

παραπικρασμόςparapikrasmosG3894

Hbr bunt ww. Hbr 3:8.15 (+ czasownik Hbr 3:16) Dosłownie „roz-gorzknienie”, z rodziny słowa „gorzki” (Jk 3:11, 3:14), a w tym liście „korzeń gorzkości” (Hbr 12:15). Tak Septuaginta oddała nazwę miejsca Meriba. Zob. przypis przy Hbr 3:8.

παρεπίδημοςparepidēmosG3927

Hbr zob. ξένος / παρεπίδημοςxenos / parepidēmos

παρίστημιparistēmiG3936

Kol postawić ww. Kol 1:22, 1:28 Ten sam ruch w Kol 1:22 i 1:28: postawienie człowieka przed Bogiem. „Przedstawić” przesunęłoby to ku prezentacji.

παροιμίαparoimiaG3942

J przenośnia ww. J 10:6, 16:25 (2×), 16:29 Mowa, w której coś stoi za coś innego i której słuchacze mogą nie pojąć: „nie zrozumieli” (J 10:6). Nie „przypowieść”, bo tak oddaje się παραβολή (parabolē), a tego słowa Jan nie używa ani razu. Zob. przypis przy J 10:6.

παρουσίαparousiaG3952

Jk przyjście ww. Jk 5:7, 5:8

1 J przyjście ww. 1 J 2:28 W grece to słowo oznaczało uroczysty przyjazd króla. Zob. drugi przypis przy 1 J 2:28.

παρρησίαparrēsiaG3954

J wprost ww. J 11:14 Rzeczownik w roli przysłówka: Jezus „powiedział im wprost: Łazarz umarł” (J 11:14). W Pierwszym Liście Jana, w Liście do Hebrajczyków i w Liście do Filemona to samo słowo jest rzeczownikiem, „śmiałość”.

Hbr śmiałość ww. Hbr 3:6, 4:16 Śmiałość to przywilej otwartych ust. W tym liście cztery razy: Hbr 3:6, 4:16, 10:19, 10:35. Tak samo w 1 J 2:28 i Flm 8. Zob. przypis przy Hbr 3:6.

1 J śmiałość ww. 1 J 2:28, 3:21, 4:17, 5:14 Tak samo w Liście do Filemona: „śmiałość” (Flm 8).

πάσχαpaschaG3957

J Pascha ww. J 2:13, 2:23 Pascha odmierza czas opowiadania: „blisko była Pascha” (J 2:13), znowu w J 6:4 i po raz trzeci w J 11:55. W J 2:23 obok niej stoi „święto”: dwa określenia tego samego czasu. Zob. przypisy przy J 2:13 i 2:23.

πατήρpatērG3962

J Ojciec (o Bogu) ww. J 1:14, 1:18, 2:16, 3:35, 4:21, 4:23 (2×), 5:17, 5:18, 5:19, 5:20, 5:21, 5:22, 5:23 (2×), 5:26, 5:36 (2×), 5:37, 5:43, 5:45, 6:27, 6:32, 6:37, 6:40, 6:44, 6:45, 6:46 (2×), 6:57 (2×), 6:65, 8:16, 8:18, 8:19 (2×), 8:27, 8:28, 8:38, 8:41, 8:42, 8:49, 8:54, 10:15 (2×), 10:17, 10:18, 10:25, 10:29 (2×), 10:30, 10:32, 10:36, 10:37, 10:38 (2×), 11:41, 12:26, 12:27, 12:28, 12:49, 12:50, 13:1, 13:3, 14:2, 14:6, 14:7, 14:8, 14:9 (2×), 14:10 (3×), 14:11 (2×), 14:12, 14:13, 14:16, 14:20, 14:21, 14:23, 14:24, 14:26, 14:28 (2×), 14:31 (2×), 15:1, 15:8, 15:9, 15:10, 15:15, 15:16, 15:23, 15:24, 15:26 (2×), 16:3, 16:10, 16:15, 16:17, 16:23, 16:25, 16:26, 16:27, 16:28 (2×), 16:32, 17:1, 17:5, 17:11, 17:21, 17:24, 17:25, 18:11, 20:17 (3×), 20:21 Najczęstszy rzeczownik pospolity tej Ewangelii, w większości miejsc o Bogu. W J 8:38–44 to samo słowo nazywa w jednej rozmowie Boga, Abrahama i diabła i na tym stoi cały spór.

ojciec / ojcowie (o ludziach i o diable) ww. J 4:12, 4:20, 4:53, 6:31, 6:42, 6:49, 6:58, 7:22, 8:19, 8:38, 8:39, 8:41, 8:44 (3×), 8:53, 8:56

Ga Ojciec (o Bogu, wielką literą) ww. Ga 1:1, 1:3, 1:4, 4:6 Oba znaczenia stoją blisko siebie: w porównaniu o dziedzicu jest on pod opiekunami „aż do dnia wyznaczonego przez ojca” (Ga 4:2), a cztery wersety dalej Duch woła „Abba, Ojcze!” (Ga 4:6).

ojciec (o człowieku, małą) ww. Ga 4:2

1 J Ojciec (o Bogu, wielką literą) ww. 1 J 1:2, 1:3, 2:1, 2:14, 2:15, 2:16, 2:22, 2:23 (2×), 2:24, 3:1, 4:14 Wielką literą o Bogu Ojcu, małą o starszych adresatach listu, jednym z trzech pokoleń: „Piszę wam, ojcowie” (1 J 2:13). W 1 J 2:14 oba znaczenia stoją w jednym wersecie.

ojcowie (o ludziach, małą) ww. 1 J 2:13, 2:14

πείθωpeithōG3982

Ga przekonać ww. przekonać: Ga 5:7; mieć ufność: Ga 5:10 W Ga 5:7 „nie dajecie się przekonać”, tak samo jak „przekonani” (Hbr 6:9, 13:18); w Ga 5:10 „mam do was ufność”, tak samo jak „ufny” (Flm 21). Posłuszeństwo to inne słowo, ὑπακοή (hypakoē), a „słuchanie z wiarą” (Ga 3:2, 3:5) jeszcze inne.

πειράζωpeirazōG3985

Hbr πειράζω / πειρασμόςpeirazō / peirasmos poddać próbie / próba ww. Hbr 2:18 (2×) Rodzina słów obejmuje naraz próbę i kuszenie, jak w Liście Jakuba (Jk 1:2–14). Po Hbr 2:18 wraca w Hbr 3:8, 3:9, 4:15 i 11:17.

Jk zob. πειρασμός / πειράζωpeirasmos / peirazō

πειρασμόςpeirasmosG3986

Hbr zob. πειράζω / πειρασμόςpeirazō / peirasmos

Jk πειρασμός / πειράζωpeirasmos / peirazō próba / kusić ww. Jk 1:2, 1:12 / 1:13 (3×), 1:14 Po polsku dwa słowa, „próba” i „kusić”, a po grecku jedna rodzina słów. Na tym stoi gra słów rozdziału 1. Zob. przypis przy Jk 1:13.

πέμπωpempōG3992

J zob. ἀποστέλλω / πέμπωapostellō / pempō

περιπατέωperipateōG4043

J chodzić ww. J 11:9, 11:10 Tu ruch fizyczny: „Jeśli ktoś chodzi za dnia, nie potyka się” (J 11:9). W Pierwszym Liście Jana to samo słowo mówi o życiu: „chodzimy w światłości” (1 J 1:7). Polskie „chodzić” niesie oba sensy.

Ga chodzić ww. Ga 5:16 Chodzenie to obraz życia: „Duchem chodźcie” (Ga 5:16). Ten sam czasownik i to samo „chodzić” mają listy Jana (1 J 1:6–7, 2 J 4, 6, 3 J 3–4), dlatego także wydanie czytelnicze zostaje przy „chodźcie”, nie „postępujcie”. Zob. przypis przy Ga 5:16.

1 J chodzić ww. 1 J 1:6, 1:7 Obraz całego sposobu życia: „chodzimy w światłości” (1 J 1:7). Ten sam obraz zostaje w Liście do Galatów i w Drugim i Trzecim Liście Jana: „chodzą w prawdzie” (2 J 4). Zob. pierwszy przypis przy 1 J 1:6.

2 J chodzić ww. 2 J 4, 6 (2×) Obraz drogi zostaje: „chodzą w prawdzie” (2 J 4), jak w Pierwszym Liście Jana (1 J 2:6). Zob. przypis przy wersecie 4.

3 J chodzić ww. 3 J 3, 4 To samo słowo i to samo oddanie co w 1 J 2:6 oraz 2 J 4 i 6.

περιτέμνωperitemnōG4059

Ga zob. περιτομή / περιτέμνω / ἀκροβυστίαperitomē / peritemnō / akrobystia

περιτομήperitomēG4061

Ga περιτομή / περιτέμνω / ἀκροβυστίαperitomē / peritemnō / akrobystia obrzezanie / obrzezać / nieobrzezanie ww. Ga 2:7, 2:8, 2:9, 5:6, 5:11, 6:15 / 2:3, 5:2, 5:3, 6:12, 6:13 (2×) / 2:7 Nić sporu listu: zaczyna się przy Tytusie (Ga 2:3), a szczyt ma w rozdziałach 5–6. Zob. przypis przy Ga 2:3.

Kol περιτομή / περιτέμνωperitomē / peritemnō obrzezanie / obrzezać ww. obrzezanie: Kol 2:11 (2×), 3:11, 4:11; obrzezać: Kol 2:11 Tak samo w Liście do Galatów i w Ewangelii Jana. Para z nieobrzezaniem (ἀκροβυστία, akrobystia; Kol 2:13) ma być widoczna po polsku: w Kol 3:11 oba słowa stoją obok siebie.

πηλόςpēlosG4081

J błoto ww. J 9:6 (2×), 9:11, 9:14, 9:15 Ślina zmieszana z ziemią, nie glina garncarza: „zrobił błoto ze śliny” (J 9:6). Słowo wraca, bo wraca opowieść: uzdrowiony powtarza ją dwa razy (J 9:11, 9:15), a J 9:14 wiąże błoto z szabatem.

πῆχυςpēchysG4083

J łokieć ww. J 21:8 Miara długości; tekst zostawia łokcie, a na metry przelicza je przypis przy J 21:8. Tak samo z funtem w J 12:3.

πιάζωpiazōG4084

J złapać ww. J 21:3, 21:10 O rybach złapanych w sieć. O pojmaniu ludzi ten sam czasownik brzmi „schwytać” (J 7:30, 7:32, 7:44, 8:20, 10:39, 11:57). Nie „złowić”, bo „łowić” w tej scenie to ἁλιεύω (halieuō): „Idę łowić ryby” (J 21:3).

πικρόςpikrosG4089

Jk gorzki ww. Jk 3:11, 3:14 Woda i serce gorzknieją tym samym słowem: najpierw gorzka woda ze źródła (Jk 3:11), potem w sercu „gorzką zazdrość” (Jk 3:14). Zob. przypis przy Jk 3:11.

πιστεύωpisteuōG4100

J wierzyć ww. J 2:23, 11:15, 11:25, 11:26 (2×), 11:27, 11:40, 11:42, 11:45, 11:48 Znamienny dla Jana jest zwrot z przyimkiem: „Kto wierzy we Mnie” (J 11:25). Wielu „uwierzyło w Jego imię” (J 2:23), a Jezus „nie powierzał im siebie” (J 2:24): to ten sam czasownik. Zob. przypis przy J 2:24.

powierzać ww. J 2:24 W tym znaczeniu ten sam czasownik stoi w Liście do Galatów: „powierzono mi ewangelię” (Ga 2:7).

πίστιςpistisG4102

Ga wiara ww. Ga 1:23, 2:16 (2×), 2:20, 3:2, 3:5, 3:7, 3:8, 3:9, 3:11, 3:12, 3:14, 3:22, 3:23 (2×), 3:24, 3:25, 3:26, 5:5, 5:6, 5:22 Słowo-klucz rozdziału 3, choć nie zawsze w tym samym sensie: w Ga 1:23 („głosi wiarę”) to treść wiary, dalej akt i postawa wiary, a wśród owoców Ducha „wierność” (Ga 5:22). Zob. przypisy przy Ga 1:23 i 5:22.

πίστις Χριστοῦpistis Christou wiara w Chrystusa (przedmiotowo) ww. Ga 2:16 (2×), 2:20, 3:22 Grecki dopełniacz jest sporny: „wiara w Chrystusa” albo „wierność Chrystusa”. W tekście stoi pierwsze, bo Paweł sam to rozwija: „my uwierzyliśmy w Chrystusa Jezusa” (Ga 2:16). Polskie „wiara Chrystusa” przechylałoby ku drugiemu. Zob. przypis przy Ga 2:16.

zob. ἀκοὴ πίστεωςakoē pisteōs

Jk wiara ww. Jk 1:3, 1:6, 2:1, 2:5, 2:14 (2×), 2:17, 2:18 (3×), 2:20, 2:22 (2×), 2:24, 2:26, 5:15 Jedno słowo wszędzie, choć znaczy i zaufanie Bogu („wypróbowanie waszej wiary” Jk 1:3), i wiarę wyznawaną (Jk 2:14–26); spór rozdziału 2 stoi na tym, że to wciąż to samo słowo. Odrzucona „wierność”: mówi o dochowaniu, a Jakub pyta, czy wiara żyje.

πιστόςpistosG4103

Hbr wierny ww. Hbr 2:17, 3:2, 3:5, 10:23, 11:11 Wierność jest tu obustronna: wierny jest arcykapłan (Hbr 2:17, 3:2), wierny był Mojżesz „jako służebnik” (Hbr 3:5), wierny jest też „Ten, który obiecał” (Hbr 10:23, 11:11). Jedno słowo pokazuje jedną cechę. „Godny wiary” przeniósłby rzecz na ocenę wystawianą Bogu przez człowieka.

πλανάωplanaōG4105

Ga zwodzić ww. Ga 6:7 Przestroga „Nie dajcie się zwodzić” (Ga 6:7) brzmi tak samo jak w Jk 1:16, bo w grece to ta sama fraza. „Zwodzić”, gdy ktoś kogoś wprowadza w błąd; „błądzić”, gdy ktoś sam zbacza (Hbr 5:2 „błądzących”). Zob. przypis przy Ga 6:7.

Jk zwodzić ww. Jk 1:16 W Pierwszym Liście Jana (1 J 2:26, 3:7) to samo greckie słowo też brzmi „zwodzić”.

1 J zwodzić ww. 1 J 1:8, 2:26 Słowo wraca w 1 J 3:7: „niech nikt was nie zwodzi”.

πλάνηplanēG4106

1 J zwiedzenie ww. 1 J 4:6 Rzeczownik z tej samej rodziny co czasownik πλανάω (planaō): „którzy was zwodzą” (1 J 2:26), „niech nikt was nie zwodzi” (1 J 3:7).

πλάνοςplanosG4108

2 J zwodziciel ww. 2 J 7 (2×) Z tej samej rodziny co πλανάω (planaō): „którzy was zwodzą” (1 J 2:26). Zob. przypis przy wersecie 7.

πλήρηςplērēsG4134

J πλήρης / πλήρωμαplērēs / plērōma pełen / pełnia ww. J 1:14 / 1:16 Dwa słowa z jednej rodziny: przymiotnik w J 1:14, „pełen łaski i prawdy”, i rzeczownik w J 1:16, „z Jego pełni”. Ta sama obfitość raz jako cecha, raz jako zasób, z którego się czerpie. Zob. trzeci przypis przy J 1:14.

πληροφορίαplērophoriaG4136

Hbr pełna pewność ww. Hbr 6:11, 10:22 Most między Hbr 6:11 („ku pełnej pewności nadziei”) a Hbr 10:22 („w pełnej pewności wiary”). Mimo polskiego „pełna” to inne słowo niż rodzina τελειόω (teleioō), którą oddajemy rdzeniem „pełn-”.

πλήρωμαplērōmaG4138

J zob. πλήρης / πλήρωμαplērēs / plērōma

Kol pełnia ww. Kol 1:19, 2:9 Jedno słowo spina Kol 1:19 z Kol 2:9, gdzie list sam się objaśnia: „mieszka cała pełnia Bóstwa – cieleśnie”. Tak samo w Ewangelii Jana: „z Jego pełni my wszyscy otrzymaliśmy” (J 1:16).

πλησμονήplēsmonēG4140

Kol nasycenie ww. Kol 2:23 Po polsku, jak w grece, „nasycenie” to i zaspokojenie zwykłej potrzeby, i przesyt, a na tej dwoistości stoi trudność końca wersetu. „Pobłażanie” przechyliłoby ku naganie i rozstrzygnęło spór. Zob. przypis przy Kol 2:23.

πλοιάριονploiarionG4142

J zob. πλοῖον / πλοιάριονploion / ploiarion

πλοῖονploionG4143

J πλοῖον / πλοιάριονploion / ploiarion łódź / łódka ww. J 6:17, 6:19, 6:21 (2×), 6:22 / 6:22, 6:23, 6:24 Oba słowa stoją w jednym wersecie (J 6:22): „łódki” i „łodzi”, więc różnicę robi sam Jan.

πνεῦμαpneumaG4151

Ga Duch ww. Ga 3:2, 3:3, 3:5, 3:14, 4:6, 4:29, 5:5, 5:16, 5:17 (2×), 5:18, 5:22, 5:25 (2×), 6:1, 6:8 (2×), 6:18 Duch Święty, nić rozdziałów 3–6 i wielki temat rozdziału 5. Stoi naprzeciw ciała: „Ciało bowiem pożąda przeciw Duchowi, a Duch przeciw ciału” (Ga 5:17). Zob. hasło σάρξ (sarx).

Hbr wiatr ww. Hbr 1:7 Jedno greckie słowo znaczy i wiatr, i ducha. Autor gra tą dwuznacznością: w cytacie z psalmu aniołowie są „wiatrami” (Hbr 1:7), a kilka wersetów dalej „duchami służebnymi” (Hbr 1:14). Zob. przypis przy Hbr 1:7.

duch ww. Hbr 1:14

Jk duch ww. Jk 2:26, 4:5 W Jk 2:26 „ciało bez ducha jest martwe”: to duch człowieka. Także duch, którego Bóg „w nas osadził” (Jk 4:5), stoi małą literą: to przedmiot Bożej tęsknoty, nie Duch Boży. Spór o ten werset wykłada przypis przy Jk 4:5.

1 J Duch ww. 1 J 3:24, 4:1 (2×), 4:2 (2×), 4:3, 4:6 (2×), 4:13, 5:6 (2×), 5:8 Wielką literą o Duchu Bożym: „po Duchu, którego nam dał” (1 J 3:24). W 1 J 4:1–6 także duchy pisane małą: „badajcie duchy” (1 J 4:1), a obok siebie „Ducha prawdy i ducha zwiedzenia” (1 J 4:6). Zob. przypis przy 1 J 4:1.

ποιητήςpoiētēsG4163

Jk ποιητής / ἀκροατήςpoiētēs / akroatēs wykonawca / słuchacz ww. Jk 1:22, 1:23, 1:25 / 1:22, 1:23, 1:25 O obu słowach mówi przypis przy Jk 1:22.

ποιμήνpoimēnG4166

J pasterz ww. J 10:2, 10:11 (2×), 10:12, 10:14, 10:16 Najpierw zwykły pasterz owiec, ten, kto „wchodzi przez drzwi” (J 10:2), potem przywódca ludu, jak u proroków: „Ja jestem dobrym pasterzem” (J 10:11). Mowa przechodzi od jednego do drugiego bez ostrzeżenia. Zob. przypis przy J 10:12.

πόλιςpolisG4172

J miasto ww. J 1:44, 4:5, 4:8, 4:28, 4:30, 4:39, 11:54, 19:20 Większość miejsc to scena w Samarii: miasto, do którego kobieta wraca od studni (J 4:28) i z którego ludzie wychodzą do Jezusa (J 4:30). Miejsce ukrzyżowania leży „blisko miasta” (J 19:20). Tak samo „miasto” w Liście do Hebrajczyków.

Hbr miasto ww. Hbr 11:10.16 Nić czterech miejsc: miasto z fundamentami, na które czekał Abraham (Hbr 11:10), miasto przygotowane przez Boga (Hbr 11:16), miasto Boga żywego na Syjonie (Hbr 12:22) i miasto przyszłe, którego szukamy (Hbr 13:14). Zob. przypis przy Hbr 13:14.

πονηρόςponērosG4190

1 J ὁ πονηρόςho ponēros Zły ww. 1 J 2:13–14, 3:12, 5:18–19 Mowa o osobie, nie o złu w ogóle, stąd wielka litera: „zwyciężyliście Złego” (1 J 2:13), „cały świat leży w Złym” (1 J 5:19). Zob. przypis przy 1 J 2:13.

πορείαporeiaG4197

Jk drogi ww. Jk 1:11 Słowo o wędrówce, o byciu w podróży; w Nowym Testamencie jeszcze tylko w Łk 13:22. Wydanie czytelnicze podaje sens: przedsięwzięcia. W Jk 1:8 i 5:20 „drogi” to po grecku inne słowo, ὁδός (hodos). Zob. drugi przypis przy Jk 1:11.

πορθέωportheōG4199

Ga zob. διώκω / πορθέωdiōkō / portheō

πόσιςposisG4213

J zob. βρῶσις / πόσιςbrōsis / posis

πούςpousG4228

J stopa ww. J 11:2, 11:32, 11:44, 12:3 (2×), 13:5, 13:6, 13:8, 13:9, 13:10, 13:12, 13:14 (2×), 20:12 Część od kostki w dół, dlatego „stopa”, nie „noga”: Maria „namaściła stopy Jezusa i otarła swoimi włosami Jego stopy” (J 12:3), a Jezus „zaczął myć stopy uczniów” (J 13:5). „Mycie nóg” rozciągałoby gest na całą kończynę.

πραΰτηςprautēsG4240

Jk łagodność ww. Jk 1:21, 3:13

πρεσβύτεροςpresbyterosG4245

Jk starszy ww. Jk 5:14 Starsi jako urząd wspólnoty. To inne słowo niż πρεσβύτης (presbytēs), „starzec” (Flm 9). Zob. pierwszy przypis przy Jk 5:14.

πρόβατονprobatonG4263

J owca ww. J 2:14, 2:15, 10:1, 10:2, 10:3 (2×), 10:4, 10:7, 10:8, 10:11, 10:12 (2×), 10:13, 10:15, 10:16, 10:26, 10:27, 21:16, 21:17 Rozdział 10 zaczyna od owczarni z prawdziwymi owcami (J 10:1–4) i w tym samym obrazie przechodzi do ludzi: „Dobry pasterz oddaje za owce swoje życie” (J 10:11). Jedno słowo niesie to przejście; obraz zamyka „Paś moje owce” (J 21:16).

πρόκειμαιprokeimaiG4295

Hbr leżeć przed (nami) ww. Hbr 6:18 Obraz wyścigu: „leżącą przed nami nadzieję” (Hbr 6:18), „w leżącym przed nami wyścigu” (Hbr 12:1), „leżącej przed Nim radości” (Hbr 12:2). Zob. przypis przy Hbr 6:18.

προπέμπωpropempōG4311

3 J wyprawić w drogę ww. 3 J 6 Słowo z pracy misyjnej: zaopatrzyć na podróż. Zob. drugi przypis przy wersecie 6.

προσανατίθημιprosanatithēmiG4323

Ga radzić się ww. Ga 1:16 To samo słowo, ale nie nić: dwa różne znaczenia, stąd „nie radziłem się ciała i krwi” (Ga 1:16) i „niczego nie dołożyli” (Ga 2:6).

dołożyć ww. Ga 2:6

προσέρχομαιproserchomaiG4334

Hbr przystępować ww. Hbr 4:16 To czasownik liturgiczny: mówi o zbliżaniu się do ołtarza. Wraca w Hbr 7:25, 10:1, 10:22, 11:6, 12:18 i 12:22. Zob. przypis przy Hbr 4:16.

προσφάγιονprosphagionG4371

J coś do jedzenia ww. J 21:5 To, co jada się do chleba, a nie nazwa ryby: Jezus pyta o posiłek, nie o połów, „czyż macie coś do jedzenia?” (J 21:5). Zob. przypis przy J 21:5.

προσφοράprosphoraG4376

Hbr zob. θυσία / προσφορά / δῶρονthysia / prosphora / dōron

προσωπολημψίαprosōpolēmpsiaG4382

Jk patrzeć na twarze ww. Jk 2:1, 2:9 (czasownik) Dosłownie „branie twarzy”, idiom z Kpł 19:15. Wydanie czytelnicze podaje sens: „kierując się tym, kim ktoś jest”. Ten sam obraz u Pawła: „Bóg nie patrzy na twarz człowieka” (Ga 2:6). Zob. pierwszy przypis przy Jk 2:1.

προφητεύωprophēteuōG4395

J prorokować ww. J 11:51

προφήτηςprophētēsG4396

J prorok ww. J 1:21, 1:23, 1:25, 1:45, 4:19, 4:44, 6:14, 6:45, 7:40, 7:52, 8:52, 8:53, 9:17, 12:38 Greka odróżnia jakiegoś proroka od tego jednego, podobnego do Mojżesza (Pwt 18:15). Stąd „tym”: „Ty jesteś tym prorokiem?” (J 1:21), „Ten jest naprawdę tym prorokiem” (J 7:40). Mała litera, bo tekst nie mówi, czy to urząd, czy osoba. Zob. przypis przy J 1:21.

πρωΐαprōiaG4405

J ranek ww. J 21:4 Rzeczownik: „gdy już nastał ranek” (J 21:4). Tę samą porę nazywa przysłówek πρωΐ (prōi): „rano” (J 18:28, 20:1). Różni je część mowy, nie znaczenie.

πρωτότοκοςprōtotokosG4416

Kol pierworodny ww. Kol 1:15, 1:18 „Pierworodny” niesie pokrewieństwo, a greckie słowo w Kol 1:15 także pierwszeństwo rangi. W jakim sensie Chrystus jest pierworodnym stworzenia, tekst mówi sam: „bo w Nim zostało stworzone wszystko” (Kol 1:16). Zob. przypis przy Kol 1:15.

Hbr pierworodny ww. Hbr 1:6 Małą literą we wszystkich trzech miejscach: o Chrystusie (Hbr 1:6), o pierworodnych Egiptu (Hbr 11:28) i w zwrocie „kościoła pierworodnych” (Hbr 12:23). O tytule w Hbr 1:6 mówi przypis przy Hbr 1:6, nie wielka litera.

πταίωptaiōG4417

Jk potknąć się ww. Jk 2:10, 3:2 (2×)

πτωχόςptōchosG4434

Jk ubogi ww. Jk 2:2, 2:3, 2:5, 2:6

Ρ ρ

ῥαββίrhabbiG4461

J Rabbi ww. J 1:38, 1:49, 3:2, 3:26, 4:31, 6:25, 9:2, 11:8 Obcy wyraz, który greka sama zostawia i sama objaśnia: „Rabbi – co się tłumaczy: Nauczycielu” (J 1:38). Tak samo Mesjasz (J 1:41) i Kefas (J 1:42). „Nauczycielu” w miejsce obcego słowa zdjęłoby obcość, którą tekst pokazuje. Wielką literą, jak imię w wołaczu.

ραββουνιrabbouniG4462

J Rabbuni ww. J 20:16 Wzmocniona forma słowa ῥαββί (rhabbi), poświadczona w tekstach hebrajskich i aramejskich. Greka zostawia obcy wyraz i sama go objaśnia: „Rabbuni – co się tłumaczy: Nauczycielu” (J 20:16), jak przy „Rabbi” (J 1:38). Zob. drugi przypis przy J 20:16.

ῥαντίζωrhantizōG4472

Hbr ῥαντίζω / ῥαντισμόςrhantizō / rhantismos pokropić / pokropienie ww. Hbr 9:13.19.21, 10:22 Słowo z obrzędów Starego Testamentu: zawarcia przymierza na Synaju, popiołu jałówki i oczyszczenia trędowatego (Wj 24, Lb 19, Kpł 14). Rzeczownik stoi w Hbr 12:24: „krwi pokropienia”. Zob. przypis przy Hbr 9:19.

ῥαντισμόςrhantismosG4473

Hbr zob. ῥαντίζω / ῥαντισμόςrhantizō / rhantismos

ῥῆμαrhēmaG4487

J słowa ww. J 3:34, 5:47, 6:63, 6:68, 8:20, 8:47, 10:21, 12:47, 12:48, 14:10, 15:7, 17:8 U Jana zawsze w liczbie mnogiej: „słowa”, czyli to, co powiedziano. Wielka litera w J 6:63, 6:68 i 14:10 to tylko początek zdania: „Słowa życia wiecznego masz” (J 6:68) mówi o wypowiedziach Jezusa, nie o Nim samym. Zob. hasło λόγος (logos).

Σ σ

σαββατισμόςsabbatismosG4520

Hbr odpoczynek szabatowy ww. Hbr 4:9 Jedyne miejsce w Nowym Testamencie; słowo prawdopodobnie ukute przez autora listu. Zob. przypis przy Hbr 4:9.

σάββατονsabbatonG4521

J szabat ww. J 5:9, 5:10, 5:16, 5:18, 7:22, 7:23 (2×), 9:14, 9:16, 19:31 (2×) Nie „sobota”: nazwa dnia tygodnia przeniosłaby uwagę z instytucji na kalendarz.

tydzień ww. J 20:1, 20:19 W zwrocie „pierwszego dnia tygodnia” (J 20:19), wziętym z mowy żydowskiej, nazwa dnia świętego oznacza cały tydzień. Zob. przypis przy J 20:1.

σάρξsarxG4561

J ciało ww. J 1:13, 1:14, 3:6 (2×), 6:51, 6:52, 6:53, 6:54, 6:55, 6:56, 6:63, 8:15, 17:2 Jedno słowo od prologu do mowy o chlebie: „Słowo stało się ciałem” (J 1:14) i „Ciało moje bowiem jest pokarmem prawdziwym” (J 6:55); rozdział 6 komentuje prolog. Wielka litera w J 6:55 to tylko początek zdania. Zob. hasło σῶμα (sōma).

Ga ciało ww. Ga 1:16, 2:16, 2:20, 3:3, 4:13, 4:14, 4:23, 4:29, 5:13, 5:16, 5:17 (2×), 5:19, 5:24, 6:8 (2×), 6:12, 6:13 Jedno słowo, kilka znaczeń: „ciała i krwi” (Ga 1:16) to ludzie, „żadne ciało” (Ga 2:16) to nikt, „w ciele” (Ga 2:20) to życie doczesne, „ciałem” (Ga 3:3) to ludzki wysiłek. Oddanie trzyma obraz, sens objaśniają przypisy przy Ga 1:16, 2:16, 2:20 i 3:3.

Kol ludzki (przymiotnikowo) ww. Kol 1:22 W Kol 1:22 to słowo stoi w jednym zwrocie z σῶμα (sōma) i dosłownie wyszłoby „w ciele Jego ciała”. Dlatego σῶμα zostaje „ciałem”, a to słowo oddaje przymiotnik: „w Jego ludzkim ciele”. Podobnie w Kol 2:11.

ciało (o obecności w ciele) ww. Kol 1:24, 2:1, 2:5 Te trzy miejsca łączy obecność w ciele: cierpienia apostoła „w moim ciele” (Kol 1:24), ci, którzy nie widzieli jego twarzy (Kol 2:1), i „ciałem jestem nieobecny” (Kol 2:5).

ciało (o człowieku z jego skłonnościami) ww. Kol 2:11, 2:13, 2:18, 2:23 Ciało jako człowiek z jego skłonnościami; ujemny znak daje kontekst, nie samo słowo. W Kol 2:11 stoi w jednym zwrocie z σῶμα (sōma), więc oddaje je przymiotnik: „ciała cielesnego”, jak „ludzkim ciele” w Kol 1:22.

ciało (w zwrocie „według ciała”) ww. Kol 3:22 Zwrot κατὰ σάρκα (kata sarka) zostaje dosłowny: „panami według ciała” (Kol 3:22). „Ziemscy panowie” byłoby już wykładnią, a werset stoi na zestawieniu: obok panów według ciała jest Pan.

Hbr σάρξ / σῶμαsarx / sōma ciało ww. σάρξ – Hbr 2:14, 5:7, 9:10, 9:13, 10:20, 12:9; σῶμα – Hbr 10:5, 10:10, 10:22, 13:3, 13:11 Dwa greckie słowa, jedno polskie, bo list każe im wskazywać na siebie: „przygotowałeś mi ciało” (Hbr 10:5, σῶμα) i „przez zasłonę, to jest przez swoje ciało” (Hbr 10:20, σάρξ) mówią o tym samym ciele. „Cielesność” albo „człowiek” zerwałyby tę nić.

σημαίνωsēmainōG4591

J wskazywać ww. J 12:33, 18:32, 21:19 Wtrącenie narratora, że słowa Jezusa mówiły o rodzaju śmierci: dwa razy Jego własnej (J 12:33, 18:32), raz Piotra: „wskazując, jaką śmiercią uwielbi Boga” (J 21:19). Powtórzenie wiąże śmierć Jezusa ze śmiercią ucznia. Zob. przypis przy J 21:19.

σημεῖονsēmeionG4592

J znak ww. J 2:11, 2:18, 2:23, 11:47 Słowo-klucz księgi, od „Ten początek znaków” (J 2:11) do zakończenia, które podaje cel księgi: „abyście wierzyli” (J 20:31).

σήμερονsēmeronG4594

Hbr dziś (Dziś – gdy jest przywołaniem słowa z Psalmu) ww. Dziś: Hbr 3:7, 3:13, 3:15, 4:7 (2×); dziś: Hbr 1:5, 5:5, 13:8 Wielka litera tam, gdzie słowo z Psalmu 95 staje się nazwą chwili wezwania: „dopóki nazywa się «Dziś»” (Hbr 3:13), „znowu wyznacza pewien dzień, «Dziś»” (Hbr 4:7). W zwykłym zdaniu mała, także w cytacie z Psalmu 2 (Hbr 1:5, 5:5). Zob. przypis przy Hbr 3:13.

σκάνδαλονskandalonG4625

Ga zgorszenie ww. Ga 5:11 Tu chodzi o krzyż, który ludzi odpycha: „zgorszenie krzyża” (Ga 5:11). W 1 J 2:10 („nie ma w nim przeszkody”) to samo słowo mówi o tym, co prowadzi do upadku, dlatego brzmi tam inaczej. Zob. przypis przy Ga 5:11.

1 J przeszkoda ww. 1 J 2:10 Tu o tym, co prowadzi do upadku: „nie ma w nim przeszkody” (1 J 2:10). W Liście do Galatów to samo słowo mówi o krzyżu, który odpycha, i brzmi „zgorszenie krzyża” (Ga 5:11). Zob. przypis przy 1 J 2:10.

σκέλοςskelosG4628

J nogi ww. J 19:31, 19:32, 19:33 W scenie pod krzyżem ważne jest to, że Jezusowi nóg nie połamano (J 19:33), a tekst zaraz przywołuje Pismo: „Kość jego nie będzie złamana” (J 19:36). Stąd słowo zwykłe i szerokie, nie „golenie”.

σκηνόωskēnoōG4637

J zamieszkać ww. J 1:14 Czasownik od rzeczownika namiot, σκηνή (skēnē), a tym rzeczownikiem grecki Stary Testament nazywa Przybytek. Polszczyzna nie ma czasownika z tym rdzeniem, więc stoi „zamieszkało” (J 1:14), a obraz niesie drugi przypis przy J 1:14. Tym samym czasownikiem zamyka się Biblia (Ap 21:3).

σκιάskiaG4639

Hbr cień ww. Hbr 8:5, 10:1 Cień stoi w parze z zarysem: „przy zarysie i cieniu rzeczy niebiańskich” (Hbr 8:5); w Hbr 9:24 dołącza „odbicie” (ἀντίτυπος, antitypos). To słownictwo kopii. Zob. hasło ὑπόδειγμα (hypodeigma).

σκληρόςsklērosG4642

J twardy ww. J 6:60 Twarde bywa to, co ktoś mówi surowo, i to, co trudno przyjąć; tu drugie, bo zaraz pada: „Kto może tego słuchać?” (J 6:60). W Liście Jakuba ten przymiotnik mówi o wichrach: „gwałtownymi wiatrami” (Jk 3:4). Zob. przypis przy J 6:60.

σκοτίαskotiaG4653

J ciemność ww. J 1:5 (2×), 6:17, 8:12, 12:35 (2×), 12:46, 20:1 Jedno słowo i na ciemność moralną, i na zwykły brak światła, bo Jan przechodzi między nimi w jednym wersecie (J 12:35). Ciemność w opowiadaniu (J 6:17, 20:1) jest czymś więcej niż porą doby i spina się z prologiem (J 1:5).

1 J σκοτία / σκότοςskotia / skotos ciemność ww. 1 J 1:5 / 1:6 Dwa greckie słowa, po polsku jedno „ciemność”. Zob. pierwszy przypis przy 1 J 1:6.

σκότοςskotosG4655

1 J zob. σκοτία / σκότοςskotia / skotos

σουδάριονsoudarionG4676

J chusta ww. J 11:44 Słowo pożyczone z łaciny (sudarium). Wróci przy pustym grobie Jezusa (J 20:7). Zob. przypis przy J 11:44.

σοφίαsophiaG4678

Jk mądrość ww. Jk 1:5, 3:13, 3:15, 3:17

σπείρωspeirōG4687

Ga σπείρω / θερίζωspeirō / therizō siać / żąć ww. Ga 6:7, 6:8 (2×) / 6:7, 6:8 (2×), 6:9 Przysłowie żniwne: „Co bowiem człowiek sieje, to i żąć będzie” (Ga 6:7). Werset Ga 6:8 stosuje je do ciała i Ducha, a w Ga 6:9 „we właściwym czasie bowiem żąć będziemy”. Wszędzie „żąć”, nie „zbierać”: to ścinanie zboża. Zob. przypis przy Ga 6:8.

σπέρμαspermaG4690

J potomstwo ww. J 7:42, 8:33, 8:37 Chodzi o pokrewieństwo, nie o ziarno: „nasienie” przeniosłoby zdanie z rodowodu na botanikę. W J 8:33–37 spór idzie o to, czyimi potomkami są rozmówcy, a pochodzenie od Abrahama jest tytułem prawnym: „Jesteśmy potomstwem Abrahama” (J 8:33).

Ga potomek (jednostkowo) ww. Ga 3:16 (3×), 3:19 Dowód z Ga 3:16 stoi na liczbie pojedynczej: „potomkowi”, nie „potomkom”, bo chodzi o jednego, o Chrystusa. Ci, którzy są Chrystusa, są zaś „potomstwem Abrahama” (Ga 3:29): to samo słowo stoi zbiorowo. Zob. przypis przy Ga 3:16.

potomstwo (zbiorowo) ww. Ga 3:29

Hbr potomstwo ww. Hbr 2:16 Chodzi o potomków Abrahama (Hbr 2:16); tak też w Hbr 11:11 i 11:18. W 1 J 3:9 to samo słowo brzmi „nasienie”, bo niesie obraz zrodzenia z Boga.

1 J nasienie ww. 1 J 3:9

σπλάγχναsplanchnaG4698

Flm serce ww. Flm 7, 12, 20 dosł. wnętrzności; tn przy Flm 7.

1 J serce ww. 1 J 3:17 Dosłownie wnętrzności. Po polsku serce, tak samo jak w Liście do Filemona (Flm 7, 12, 20). Zob. przypis przy 1 J 3:17.

σταυρόωstauroōG4717

J ukrzyżować ww. J 19:6 (3×), 19:10, 19:15 (2×), 19:16, 19:18, 19:20, 19:23, 19:41 Słowo tylko rozdziału 19, gdzie wraca jak uderzenie, od „Ukrzyżuj! Ukrzyżuj!” (J 19:6). Powtórzenie jest rytmem sceny, więc wszędzie to samo słowo, bez omówień.

στοάstoaG4745

J krużganek ww. J 5:2 Kryty portyk: sadzawka Betesda ma „pięć krużganków” (J 5:2). To samo słowo wraca na terenie świątyni: „w krużganku Salomona” (J 10:23).

στοιχεῖονstoicheionG4747

Ga żywioły ww. Ga 4:3, 4:9 Sporne wyrażenie „żywiołom świata” (Ga 4:3) brzmi tak samo w Liście do Kolosan: „żywiołów świata” (Kol 2:8, 2:20). W Liście do Hebrajczyków to samo słowo stoi w innym zwrocie i brzmi „elementarnych zasad” (Hbr 5:12). Zob. przypis przy Ga 4:3.

Kol żywioły ww. Kol 2:8, 2:20 W obu miejscach stoi zwrot „żywiołów świata” (στοιχεῖα τοῦ κόσμου, stoicheia tou kosmou), tak samo jak w Liście do Galatów (Ga 4:3). Z innym dopełniaczem to samo słowo znaczy abecadło: „elementarnych zasad” w Hbr 5:12.

Hbr elementarne zasady ww. Hbr 5:12 Tu słowo znaczy abecadło, pierwsze litery. W zwrocie „żywiołów świata” (Kol 2:8, 2:20; tak też Ga 4:3) mówi o czymś innym i brzmi „żywioły”, podobnie w Ga 4:9. Różnicę robi inna konstrukcja grecka. Zob. przypis przy Hbr 5:12.

στοιχέωstoicheōG4748

Ga trzymać szereg ww. Ga 5:25, 6:16 Obraz wojskowy: stać i iść w szeregu, jeden obok drugiego. „Duchem też trzymajmy szereg” (Ga 5:25); w drugim miejscu dochodzi miara, linia, do której się równa: „według tej miary trzymają szereg” (Ga 6:16). Zob. przypis przy Ga 5:25.

στρέφωstrephōG4762

J odwrócić się ww. J 20:14, 20:16 Jeden ruch ciała, jedno polskie słowo: Maria odwraca się od grobowca (J 20:14), a potem ku Jezusowi (J 20:16). Tak samo „Odwróciwszy się zaś Jezus” (J 1:38). Tym samym słowem oddany jest ἐπιστρέφω (epistrephō) w J 21:20.

συνάγωsynagōG4863

J zwołać ww. J 11:47 Dwa zgromadzenia jednej sceny i ten sam czasownik: rada zwołana w J 11:47 i dzieci Boże, które mają zostać zgromadzone „w jedno” (J 11:52). Zob. przypis przy J 11:52.

zgromadzić ww. J 11:52

συναγωγήsynagōgēG4864

J synagoga ww. J 6:59 Tu budynek, w którym Jezus uczy w Kafarnaum (J 6:59). W Liście Jakuba to samo słowo znaczy zebranie ludzi: „do waszego zgromadzenia” (Jk 2:2).

σύνδουλοςsyndoulosG4889

Kol współniewolnik ww. Kol 1:7, 4:7 Złożenie z δοῦλος (doulos), które w Liście do Filemona brzmi „niewolnik”; stąd ten sam rdzeń. „Współsługa” zderzyłby się w Kol 1:7 ze „sługą” (διάκονος, diakonos) stojącym kilka słów dalej.

συνέδριονsynedrionG4892

J rada ww. J 11:47 To sanhedryn, jedyny raz w tej Ewangelii. Zob. przypis przy J 11:47.

συνείδησιςsyneidēsisG4893

Hbr sumienie ww. Hbr 9:9.14, 10:2.22 Oś rozdziałów 9–10: sumienie to miejsce, dokąd nie sięgała krew zwierząt (Hbr 9:9, 9:14, 10:22). Wraca w Hbr 13:18. W Hbr 10:2 to samo słowo oznacza wiedzę, stąd „żadnej świadomości grzechów”.

συνεργόςsynergosG4904

Flm współpracownik ww. Flm 1, 24 klamra listu.

3 J współpracownik ww. 3 J 8 To samo słowo i to samo oddanie co w Liście do Filemona (Flm 1, 24). Zob. przypis przy wersecie 8.

σύνεσιςsynesisG4907

Kol rozeznanie ww. Kol 1:9, 2:2 Obok mądrości (Kol 1:9) to umiejętność rozpoznania, jak się rzeczy mają; tak rozróżnia Lightfoot za Arystotelesem. „Zrozumienie” odpada, bo w 1 J 5:20 oddaje inne greckie słowo, διάνοια (dianoia): „dał nam zrozumienie”.

σύρωsyrōG4951

J wlec ww. J 21:8 Własne słowo obok ἕλκω (helkō), „wyciągnąć” (J 21:6): oba czasowniki padają dwa wersety od siebie i brzmią różnie, żeby scena się nie zlała.

σχίσμαschismaG4978

J podział ww. J 7:43, 9:16, 10:19 Dosłownie rozdarcie, jak w tkaninie; tu o ludziach, którzy dzielą się w sporze o Jezusa. Nie „rozłam”: brzmi on dziś jak trwała schizma we wspólnocie, a tu podział powstaje na miejscu.

σῴζωsōzōG4982

J zostać zbawionym ww. J 3:17 To samo słowo mówi o zbawieniu świata (J 3:17) i o wyjściu z choroby: „jeśli zasnął, wyzdrowieje” (J 11:12). Zob. przypis przy J 11:12.

wyzdrowieć ww. J 11:12

σῶμαsōmaG4983

J ciało ww. J 2:21, 19:31, 19:38 (2×), 19:40, 20:12 W tej Ewangelii słowo pogrzebu: ciała zdejmowane z krzyża i ciało Jezusa składane w grobowcu (J 19:31–40, 20:12). Wcześniej raz, jako zapowiedź: „mówił o świątyni swojego ciała” (J 2:21). Słowo σάρξ (sarx), także „ciało”, biegnie osobną nicią (J 1:14, 6:51–56).

Kol ciało ww. Kol 1:18, 1:22, 1:24, 2:11, 2:17, 2:19, 2:23, 3:15 Jedno słowo dla ciała człowieka (Kol 1:22) i dla wspólnoty jako ciała Chrystusa (Kol 1:18, 1:24, 2:19, 3:15). W Kol 2:17 Lightfoot czyta „istotę”, Abbott „ciało”, które rzuca cień, i za nim idzie tekst; zwrot brzmi przez to podwójnie. Zob. przypis przy Kol 2:17.

Hbr zob. σάρξ / σῶμαsarx / sōma

Jk ciało ww. Jk 2:16, 2:26, 3:2, 3:3, 3:6 Dwa znaczenia, jedno słowo: człowiek w potrzebie, gdy „nie dacie im tego, czego potrzebuje ciało” (Jk 2:16), i organizm, którym kieruje wędzidło (Jk 3:2–3). Dwa polskie słowa rozbiłyby obraz języka, który „plami całe ciało” (Jk 3:6).

σωτήρsōtērG4990

1 J Zbawiciel ww. 1 J 4:14 W Nowym Testamencie ten tytuł pada tylko tu i w Ewangelii Jana: „Zbawiciel świata” (J 4:42). Zob. drugi przypis przy 1 J 4:14.

σωτηρίαsōtēriaG4991

Hbr zbawienie ww. Hbr 1:14, 2:3.10, 5:9, 6:9, 9:28, 11:7 We wszystkich miejscach „zbawienie”, także przy arce Noego: „dla zbawienia swojego domu” (Hbr 11:7). Naturalniejsze tam „ocalenie” bierze wydanie czytelnicze. Zob. przypis przy Hbr 11:7.

Τ τ

τάξιςtaxisG5010

Hbr porządek ww. Hbr 5:6, 5:10, 6:20, 7:11 (2×), 7:17 Formuła z Ps 110:4, „według porządku Melchizedeka”, wraca w Hbr 5:6, 5:10, 6:20, 7:11 i 7:17; czytelnik ma rozpoznać ten sam werset. Nie „obrządek” (sposób kultu) ani „ranga” (stopień): psalm mówi o linii, do której kapłan należy.

ταπεινόςtapeinosG5011

Jk ταπεινός / ταπεινόωtapeinos / tapeinoō niskiego stanu, pokorny / uniżyć się ww. Jk 1:9, 4:6 / 4:10 Jeden ruch listu: w dół przed Bogiem, w górę od Boga. Brat „niskiego stanu” (Jk 1:9) ma się chlubić wywyższeniem, Bóg „pokornym daje łaskę” (Jk 4:6), a w Jk 4:10 „Uniżcie się przed Panem, a On was wywyższy”. Zob. przypis przy Jk 4:10.

ταπεινοφροσύνηtapeinophrosynēG5012

Kol pokora ww. Kol 2:18, 2:23, 3:12 Jedno słowo w trzech miejscach, choć dwa razy to zarzut (Kol 2:18, 2:23), a raz cnota (Kol 3:12). Znak daje kontekst, nie samo słowo (tak Abbott); dwa różne polskie słowa zatarłyby grę autora.

ταπεινόωtapeinoōG5013

Jk zob. ταπεινός / ταπεινόωtapeinos / tapeinoō

ταράσσωtarassōG5015

J wstrząsnąć ww. J 11:33 Jezus „wstrząsnął samym sobą” (J 11:33): sam to czyni. Potem strona bierna: „moja dusza jest wstrząśnięta” (J 12:27), „został wstrząśnięty w duchu” (J 13:21); do uczniów: „Niech nie będzie wstrząśnięte wasze serce” (J 14:1, 14:27). Zob. drugi przypis przy J 11:33.

τεκνίαtekniaG5040

1 J dzieci (czułe zdrobnienie) ww. 1 J 2:1, 2:12, 2:28, 3:7, 3:18, 4:4, 5:21 Czułe zdrobnienie, jakby „dzieciaczki”; tę czułość niesie pierwszy przypis przy 1 J 2:1. Z zaimkiem tylko raz: „Moje dzieci” (1 J 2:1); dalej samo „dzieci”, bo tak różnicuje sam autor.

τέκνονteknonG5043

J dziecko ww. J 11:52 Zwrot „dzieci Boże” (J 11:52) stoi tak samo w Pierwszym Liście Jana (1 J 3:1–2). Zob. przypis przy J 11:52.

Ga dziecko ww. Ga 4:19.25.27-28.31 Słowo od τίκτω (tiktō), rodzić: dziecko zrodzone, nie naśladowca. Bracia są „dziećmi obietnicy” (Ga 4:28), nie „dziećmi niewolnicy” (Ga 4:31). Paweł trzyma to słowo osobno od syna i potomstwa. Zob. hasło υἱός (hyios).

1 J dziecko ww. 1 J 3:1, 3:2, 3:10 (2×), 5:2 Słowo o dzieciach Bożych: „dziećmi Bożymi” (1 J 3:1), a naprzeciw nich „dzieci diabła” (1 J 3:10). Czułe τεκνία (teknia), którym autor zwraca się do czytelników, to inne słowo. Zob. hasło τεκνία (teknia).

2 J dziecko ww. 2 J 1, 4, 13 To inne słowo niż υἱός (huios), „syn”, tak samo jak w Ga 4:19 i Flm 10. Kim są „jej dzieci” (2 J 1), dzieci wybranej pani, wykłada drugi przypis przy wersecie 1.

τέλειοςteleiosG5046

Kol dojrzały ww. Kol 1:28, 4:12 Tu: dorosły, już nie dziecko (por. 1 Kor 14:20). W 1 Liście Jana i w Liście do Hebrajczyków to słowo brzmi „pełny”, ale w tym liście rdzeń „pełn-” niesie inne słowo, πλήρωμα (plērōma), „pełnia” (Kol 1:19; 2:9). Zob. przypis przy Kol 1:28.

Jk pełny (o rzeczach) ww. Jk 1:4 (dzieło), 1:17, 1:25 O rzeczy znaczy: doprowadzony do końca; o człowieku: taki, jaki być powinien, bez braku, nie dojrzały wiekiem. Stąd „dzieło pełne” (Jk 1:4), ale „doskonali” (Jk 1:4) i „mężem doskonałym” (Jk 3:2). Po polsku „pełny” o człowieku znaczy raczej najedzony. Zob. przypis przy Jk 1:4.

doskonały (o ludziach) ww. Jk 1:4 (o ludziach), 3:2

1 J pełny ww. 1 J 4:18 Przymiotnik z tej samej rodziny co czasownik τελειόω (teleioō): miłość „osiągnęła z nami pełnię” (1 J 4:17), a zaraz potem „pełna miłość wyrzuca strach precz” (1 J 4:18). Zob. pierwszy przypis przy 1 J 4:18.

τελειόωteleioōG5048

Hbr rodzina τελει- (τελειόω…)telei- (teleioō) rdzeń pełn-: uczynić pełnym / pełnia / pełny / dopełnienie ww. Hbr 2:10, 5:9.14, 6:1, 7:11.19.28 Słowo-program listu. Czasownik brzmi „uczynić pełnym” (Hbr 2:10, 5:9, 7:19, 7:28, 9:9, 10:1, 10:14, 11:40, 12:23); przymiotnik o ludziach „dojrzały” (Hbr 5:14), rzeczownik „dojrzałość” (Hbr 6:1), a w Liście Jakuba ten przymiotnik brzmi „doskonały” (Jk 1:4, 3:2). Zob. przypis przy Hbr 2:10.

τελευτάωteleutaōG5053

J zmarły ww. J 11:39 Zob. hasło θνῄσκω (thnēskō).

τηρέωtēreōG5083

J zachować ww. J 2:10, 8:51, 8:52, 8:55, 9:16, 12:7, 14:15, 14:21, 14:23, 14:24, 15:10 (2×), 15:20 (2×), 17:6 Polski wybiera czasownik według dopełnienia: wino, olejek, przykazania i słowo się zachowuje (J 2:10, 12:7, 14:15), ludzi zagrożonych się strzeże (J 17:11, 17:15). W J 17:12 obok stoi φυλάσσω (phylassō), „ustrzegłem”: dwa czasowniki strzeżenia w jednym wersecie.

strzec ww. J 17:11, 17:12, 17:15

Jk zachowywać ww. Jk 1:27 To samo słowo i to samo oddanie w Pierwszym Liście Jana: „jeśli zachowujemy Jego przykazania” (1 J 2:3). Zob. przypis przy Jk 1:27.

1 J zachowywać ww. 1 J 2:3, 2:4, 2:5 Zachowuje się przykazania i słowo: „jeśli zachowujemy Jego przykazania” (1 J 2:3), „Kto zaś zachowuje Jego słowo” (1 J 2:5). To samo słowo brzmi też „strzeże go” (1 J 5:18): różnicę robi połączenie słów, nie sens. Zob. przypis przy 1 J 5:18.

τιμάωtimaōG5091

J zob. τιμή / τιμάωtimē / timaō

τιμήtimēG5092

J τιμή / τιμάωtimē / timaō cześć / czcić ww. J 4:44 / 5:23 (4×), 8:49, 12:26 Cześć biegnie w obie strony: mowa o czci proroka (J 4:44), Syna i Ojca (J 5:23), a Ojciec „uczci” sługę (J 12:26). W J 5:23 Syn odbiera to samo, co Ojciec; „szanować” mówiłoby za mało. Kult to „oddawać cześć” (J 4:20–24), inne słowo, προσκυνέω (proskyneō).

Kol wartość ww. Kol 2:23 W Ewangelii Jana to słowo brzmi „cześć”; tu stoi wśród słów o wartości (słownik Louw i Nidy, Vincent). Abbott-Smith czyta w tym miejscu cześć, więc wybór nie jest pewny. Zob. przypis przy Kol 2:23.

τολμάωtolmaōG5111

J śmieć ww. J 21:12 O odwadze pytania: „Nikt zaś z uczniów nie śmiał Go wypytać” (J 21:12). Ten sam rdzeń ma „śmiałość” w Liście do Hebrajczyków i w Pierwszym Liście Jana, gdzie oddaje inne słowo, παρρησία (parrēsia): tam otwartość mowy, tu odwaga.

τόποςtoposG5117

J miejsce ww. J 4:20, 5:13, 6:10, 6:23, 10:40, 11:6, 11:30, 11:48, 14:2, 14:3, 18:2, 19:13, 19:17, 19:20, 19:41, 20:7 W ustach rady miejsce to świątynia: Rzymianie „zabiorą nam i to miejsce, i naród” (J 11:48). Jezus idzie „przygotować wam miejsce” (J 14:2): to, co tracą, i to, co zostaje przygotowane, nazywa się tak samo. Zob. przypis przy J 11:48.

τρώγωtrōgōG5176

J zob. ἐσθίω / τρώγωesthiō / trōgō

τύποςtyposG5179

J ślad ww. J 20:25 (2×) Odcisk, „ślad po gwoździach” (J 20:25). W Liście do Hebrajczyków to samo słowo znaczy wzór pokazany Mojżeszowi na górze i brzmi tam „według wzoru” (Hbr 8:5).

τυφλόςtyphlosG5185

J ślepy ww. J 11:37 Obraz z J 9:39–41 wymaga słowa „ślepy”: Jezus przyszedł, „aby ci, którzy nie widzą, widzieli, a ci, którzy widzą, stali się ślepi” (J 9:39). Pokrewny czasownik τυφλόω (typhloō) w Pierwszym Liście Jana: ciemność „oślepiła jego oczy” (1 J 2:11).

Υ υ

ὑγιήςhygiēsG5199

J ὑγιής / θεραπεύωhygiēs / therapeuō zdrowy / uzdrawiać ww. J 5:6, 5:9, 5:11, 5:14, 5:15, 7:23 / 5:10 Oba słowa dzielą polski rdzeń „zdrow-” z σῴζω (sōzō) w J 11:12, bo polszczyzna nie ma trzech osobnych słów. ὑγιής mówi o stanie: „stał się ten człowiek zdrowy” (J 5:9); θεραπεύω o leczeniu.

ὑδρίαhydriaG5201

J stągiew ww. J 2:6, 2:7 Jedno greckie słowo na naczynie do wody, w Nowym Testamencie tylko u Jana. Polski rozdziela je wielkością: w Kanie stągwie mieszczą „po dwa albo trzy metrety” (J 2:6), przy studni kobieta zostawia „swój dzban” (J 4:28). Zob. przypis przy J 2:6 o metrecie.

dzban ww. J 4:28

ὕδωρhydōrG5204

J woda ww. J 1:26, 1:31, 1:33, 2:7, 2:9 (2×), 3:5, 3:23, 4:7, 4:10, 4:11, 4:13, 4:14 (3×), 4:15, 4:46, 5:7, 7:38, 13:5, 19:34 Jedna nić od chrztu do krzyża: woda chrztu (J 1:26), woda, która stała się winem (J 2:9), zrodzenie „z wody i Ducha” (J 3:5), przy studni obietnica: „wodę żywą” (J 4:10), umycie stóp (J 13:5), wreszcie z boku: „krew i woda” (J 19:34).

υἱοθεσίαhyiothesiaG5206

Ga usynowienie ww. Ga 4:5 Termin adopcji. „Usynowienie” trzyma rdzeń „syn”, a na nim stoi wniosek z Ga 4:7 „a jeśli synem, to i dziedzicem”. Zob. przypis przy Ga 4:5.

υἱόςhyiosG5207

J υἱὸς τοῦ ἀνθρώπουhyios tou anthrōpou Syn Człowieczy (tytuł, wielką literą) ww. J 1:51, 3:13, 3:14, 6:27, 6:53, 6:62, 8:28, 9:35, 12:23, 12:34 (2×), 13:31 Tytuł, którym Jezus mówi o sobie, stąd wielka litera. Grecki dopełniacz oddany przymiotnikiem, jak w utrwalonym polskim brzmieniu.

syn człowieczy (małą literą) ww. J 5:27 Jedyne miejsce, w którym grecki zwrot stoi bez rodzajników; mała litera, jak w Liście do Hebrajczyków (Hbr 2:6), nie przesądza, czy to tytuł. Zob. przypis przy J 5:27.

Ga syn ww. Ga 3:7, 3:26, 4:6, 4:7 (2×), 4:22, 4:30 (3×) Zwrot „synami Abrahama” (Ga 3:7) jest semicki: syn kogoś należy do niego i ma jego cechę; nie „naśladowca”. Paweł trzyma to słowo osobno od potomstwa i dzieci. Zob. hasła σπέρμα (sperma) i τέκνον (teknon) oraz przypis przy Ga 3:7.

Syn (Boży) ww. Ga 4:6

Hbr Syn (wielką literą) ww. Hbr 1:2, 1:5, 1:8, 3:6, 4:14, 5:5, 5:8, 6:6, 7:3, 7:28, 10:29 Syn, w którym Bóg przemówił (Hbr 1:2), i synowie, których Bóg karci jak ojciec (Hbr 12:7): na tym zestawieniu stoją rozdziały 1–2 i 12. W Hbr 1:5 „syna” zostaje małą literą, bo cytat z 2 Sm 7:14 dopiero dowodzi, o kim mowa.

syn (pokrewieństwo i przenośnia, małą) ww. Hbr 1:5, 2:6, 7:5, 11:21, 11:22, 11:24, 12:5 (2×), 12:6, 12:7 (2×), 12:8

1 J Syn (wielką literą) ww. 1 J 1:3, 1:7, 2:22, 2:23 (2×), 2:24, 3:8, 3:23, 4:9, 4:10, 4:14, 4:15, 5:5, 5:9, 5:10 (2×), 5:11, 5:12 (2×), 5:13, 5:20 (2×) W tym liście słowo nazywa wyłącznie Syna Bożego, więc zawsze wielką literą; inaczej w Liście do Hebrajczyków, gdzie mówi też o synach karconych przez ojca (Hbr 12:5–8). O wierzących list mówi „dzieci” (1 J 5:2). Zob. hasło τέκνον (teknon).

ὑπάγωhypagōG5217

J iść ww. J 3:8, 4:16, 11:8, 11:31, 11:44 Czasownik drogi: „iść”, gdy droga ma cel; „odejść”, gdy sens leży w opuszczeniu (J 6:67). Tak Jezus mówi o swoim odejściu: „odchodzę do Tego, który Mnie posłał” (J 7:33), a słuchacze pytają, czy „zabije samego siebie” (J 8:22).

zmierzać ww. J 6:21

odejść ww. J 6:67

ὑπαντάωhypantaōG5221

J wyjść na spotkanie ww. J 11:20, 11:30

ὑπέρhyperG5228

J za ww. J 11:50, 11:51, 11:52 Ten sam przyimek łączy pasterza, który oddaje życie „za owce” (J 10:11, 10:15), z radą Kajfasza, by jeden człowiek umarł „za lud” (J 11:50, 18:14). Tak samo w Pierwszym Liście Jana: „za nas” (1 J 3:16). Inaczej w J 11:4: „dla chwały Boga”.

ὑπηρέτηςhypēretēsG5257

J podwładny ww. J 7:32, 7:45, 7:46, 18:3, 18:12, 18:18, 18:22, 18:36, 19:6 Ktoś, kto działa na czyjś rozkaz; słowo mówi o podległości, nie o pilnowaniu, i spina dwie sceny: podwładni wracają bez Jezusa, „Nigdy żaden człowiek tak nie mówił” (J 7:46), a Jezus mówi Piłatowi: „moi podwładni walczyliby” (J 18:36). Zob. przypis przy J 7:32.

ὑπόδειγμαhypodeigmaG5262

Hbr przykład ww. Hbr 4:11 W Hbr 4:11 to przykład ku przestrodze („według tego samego przykładu oporu”), w Hbr 8:5 i 9:23 zarys rzeczy niebiańskich; tak dzieli sensy Abbott-Smith. „Zarys” jest celowo dwuznaczny: kontur tego, co istnieje, albo wstępny szkic. Zob. przypis przy Hbr 8:5.

zarys ww. Hbr 8:5, 9:23

ὑπομονήhypomonēG5281

Jk wytrwałość ww. Jk 1:3, 1:4

ὑπόστασιςhypostasisG5287

Hbr istota ww. Hbr 1:3 W liście trzy razy: „Jego istoty” (Hbr 1:3), „pierwotną podstawę” (Hbr 3:14) i „podstawą” (Hbr 11:1). Jedno greckie słowo, dwa polskie; trzy miejsca wiążą przypisy przy Hbr 1:3 i 3:14.

podstawa ww. Hbr 3:14

ὑποτάσσωhypotassōG5293

Hbr poddać ww. Hbr 2:5, 2:8 (3×) Słowo gęste w Hbr 2:5–8, przy cytacie z Psalmu 8. Inne słowo w Hbr 2:15, ἔνοχος (enochos), brzmi „podlegali”, nie „poddani”: tych dwóch słów greckich polski tekst nie zlewa.

ὑστερέωhystereōG5302

Hbr spóźnić się (zostać w tyle) ww. Hbr 4:1 Wraca w Hbr 12:15: „aby nikt nie pozostał w tyle za łaską Boga”. Ta sama troska co w Hbr 4:1, o tych, którzy zostają w tyle.

ὑστέρημαhysterēmaG5303

Kol to, czego brakuje ww. Kol 1:24 W pozostałych miejscach Nowego Testamentu to słowo nazywa brak po stronie ludzi, uzupełniany przez innych ludzi (1 Kor 16:17; Flp 2:30), nigdy brak w dziele Boga. Słownik Louw i Nidy stawia je w dziedzinie posiadania, nie winy.

ὑψόωhypsoōG5312

J wywyższyć ww. J 3:14 (2×), 8:28, 12:32, 12:34 Czasownik znaczy naraz podnieść w górę i wywyższyć w chwale; Jan mówi nim o podniesieniu na krzyż. Polskie „wywyższyć” niesie oba sensy: „podnieść” zgubiłoby chwałę, „uwielbić” – krzyż. Zob. drugi przypis przy J 3:14 i pierwszy przy J 12:32.

Φ φ

φανερόωphaneroōG5319

J objawić (się) ww. J 21:1 (2×), 21:14 Tu o ukazaniu się Zmartwychwstałego nad morzem (J 21:1, 21:14). Tym samym słowem tekst mówi o tym, co wychodzi na jaw: o chwale w Kanie (J 2:11) i dziełach Boga w ślepcu (J 9:3). Tak samo w Pierwszym Liście Jana.

1 J objawić (się) ww. 1 J 1:2 (2×) Słowo-klucz listu: po prologu wraca w 1 J 2:19, 2:28, 3:2, 3:5, 3:8 i 4:9. Zob. pierwszy przypis przy 1 J 1:2.

φέρωpherōG5342

J przynieść ww. J 21:10 Jeden rdzeń, dwa przedrostki, bo dwa kierunki: uczniowie przynoszą ryby do Jezusa (J 21:10), a Piotra kto inny poniesie tam, dokąd on nie chce (J 21:18).

ponieść ww. J 21:18

φθοράphthoraG5356

Kol zniszczenie ww. Kol 2:22 W Ga 6:8 to słowo brzmi „przemijanie i rozkład”, bo mówi o człowieku i jego czynach. Tu chodzi o rzeczy, które znikają, gdy się ich używa, więc wystarcza jedno słowo.

φιλέωphileōG5368

J kochać ww. J 11:3, 11:36 Para z ἀγαπάω (agapaō), „miłować”, i przekład ją rozróżnia. Oba czasowniki stoją obok siebie w rozmowie z Piotrem: „miłujesz Mnie?” i „Ty wiesz, że Cię kocham” (J 21:16; tak samo J 21:15). Pokrewne φίλος (philos), „przyjaciel”.

φιλίαphiliaG5373

Jk zob. φίλος / φιλίαphilos / philia

φιλοπρωτεύωphiloprōteuōG5383

3 J lubić być pierwszym ww. 3 J 9 W Nowym Testamencie tylko tu, o Diotrefesie: „lubi być wśród nich pierwszy” (3 J 9). Zob. przypis przy wersecie 9.

φίλοςphilosG5384

J przyjaciel ww. J 11:11 Tak samo w Trzecim Liście Jana: „Pozdrawiają cię przyjaciele” (3 J 15).

Jk φίλος / φιλίαphilos / philia przyjaciel / przyjaźń ww. Jk 2:23, 4:4 / 4:4 Dwie przyjaźnie listu: z Bogiem albo ze światem. Abraham „przyjacielem Boga został nazwany” (Jk 2:23), a kto chciałby być „przyjacielem świata” (Jk 4:4), staje się wrogiem Boga. Zob. przypis przy Jk 4:4 o przyjacielu świata.

3 J przyjaciel ww. 3 J 15 (2×) Jedyne takie pożegnanie w listach Nowego Testamentu: „Pozdrawiają cię przyjaciele” (3 J 15). Zob. przypis przy wersecie 15.

φλυαρέωphlyareōG5396

3 J obgadywać pustymi słowami ww. 3 J 10 W Nowym Testamencie tylko tu. Dosłownie „pleść niedorzeczności”. Zob. pierwszy przypis przy wersecie 10.

φόβοςphobosG5401

J strach ww. J 7:13, 19:38, 20:19 Za każdym razem ten sam zwrot, „z powodu strachu przed Żydami” (J 7:13, 19:38, 20:19): nikt nie mówi o Nim otwarcie, Józef jest uczniem ukrytym, uczniowie siedzą za zamkniętymi drzwiami. Strach zamyka usta i drzwi. Zob. przypis przy J 19:38.

φωνήphōnēG5456

J głos ww. J 3:8, 11:43 Także o wietrze: „głos jego słyszysz” (J 3:8). Tym samym wyrazem nazwany jest głos Pasterza, którego słuchają owce (J 10:3, 10:16, 10:27), i głos Syna, który usłyszą umarli w grobowcach (J 5:28). Zob. przypis przy J 3:8.

Hbr głos ww. Hbr 3:7, 3:15, 4:7, 12:19, 12:26 Trzy razy ten sam wers Psalmu 95, „jeśli usłyszycie Jego głos” (Hbr 3:7, 3:15, 4:7): słowo się nie zmienia. Dwa pozostałe to głos z Synaju, którego nie chciano słuchać (Hbr 12:19), a który wstrząśnie jeszcze raz ziemią i niebem (Hbr 12:26).

φῶςphōsG5457

J światłość (Boża) ww. J 3:19 (2×), 3:20 (2×), 3:21 Greka ma jedno słowo na światło i światłość; przekład rozróżnia: „światłość” o świetle Bożym, „światło” o stworzonym. Rozróżnienie podsuwa sam Jan: o Chrzcicielu pisze „Nie był on światłością” (J 1:8), choć „był lampą” (J 5:35). Zob. przypis przy J 3:19.

światło (stworzone) ww. J 11:9, 11:10

1 J światłość ww. 1 J 1:5, 1:7 (2×)

Χ χ

χαίρεινchaireinG5463

2 J χαίρειν (pozdrowienie)chairein «Witaj» ww. 2 J 10, 11 To formuła powitania. Zob. przypis przy wersecie 10.

χαλιναγωγέωchalinagōgeōG5468

Jk χαλιναγωγέω / χαλινόςchalinagōgeō / chalinos trzymać (utrzymać) na wodzy / wędzidło ww. Jk 1:26, 3:2 / 3:3 Czasownik znaczy dosłownie prowadzić przy wędzidle i ma jeden rdzeń z rzeczownikiem. Przenośnia z Jk 1:26 i 3:2 staje się dosłowna: „koniom wkładamy wędzidła w pyski” (Jk 3:3). Zob. przypisy przy Jk 1:26 i 3:3.

χαλινόςchalinosG5469

Jk zob. χαλιναγωγέω / χαλινόςchalinagōgeō / chalinos

χαράcharaG5479

J radość ww. J 3:29 (2×), 15:11 (2×), 16:20, 16:21, 16:22, 16:24, 17:13 Najpierw u Jana Chrzciciela: „Ta więc moja własna radość jest pełna” (J 3:29). W mowie pożegnalnej słowo idzie od obietnicy, „aby moja radość była w was” (J 15:11), przez rodzącą kobietę (J 16:21) do szczytu: „waszej radości nikt od was nie zabiera” (J 16:22).

χαρίζομαιcharizomaiG5483

Kol darować ww. Kol 2:13, 3:13 (2×) Klamra: Bóg darował nam (Kol 2:13), więc darujcie sobie nawzajem (Kol 3:13). „Darować”, a nie „przebaczyć”, bo Kol 2:13 wchodzi w obraz długu, który Kol 2:14 rozwija zapisem dłużnym. Odpuszczenie w Kol 1:14 oddaje inne słowo.

Flm darować ww. Flm 22 rodzina χάρις (charis).

χάριςcharisG5485

J łaska ww. J 1:14, 1:16 (2×), 1:17 Słowo tylko prologu: po J 1:17 nie wraca w Ewangelii ani razu. Zwrot „łaskę za łaską” (J 1:16) mówi o następstwie, nie o wymianie: jedno udzielenie łaski ustępuje miejsca kolejnemu. Zob. przypis przy J 1:16.

Ga łaska ww. Ga 1:3, 1:6, 1:15, 2:9, 2:21, 5:4, 6:18 Nić listu: łaska stoi naprzeciw Prawa, jak w Ga 2:21 („Nie odrzucam łaski Boga”) i Ga 5:4 („wypadliście z łaski”). Tak samo „łaska” w Liście do Filemona (3, 25).

Flm łaska ww. Flm 3, 25

χάρτηςchartēsG5489

2 J χάρτης / μέλανchartēs / melan papirus / atrament ww. 2 J 12 Arkusz papirusu (stąd polskie słowo „karta”) i atrament, dosłownie „czerń”; atrament wraca w 3 J 13. Dawny materiał piśmienny zostaje, bo „papier” przeniósłby scenę w inne stulecie. Zob. pierwszy przypis przy wersecie 12.

χρῖσμαchrismaG5545

1 J namaszczenie ww. 1 J 2:20, 2:27 (2×) W Nowym Testamencie słowo stoi tylko w tym liście. Gra słów z Χριστός (Christos) i ἀντίχριστος (antichristos) objaśnia pierwszy przypis przy 1 J 2:20.

ΧριστόςChristosG5547

J Chrystus ww. J 11:27, 17:3 Tytuł w wyznaniu Marty: „Ty jesteś Chrystusem” (J 11:27), jak w zdaniu, dla którego księga została napisana (J 20:31). Ten sam wyraz stoi w pełnym imieniu „Jezusa Chrystusa” (J 17:3). Zob. przypisy przy J 11:27 i 17:3.

Ψ ψ

ψεῦδοςpseudosG5579

1 J kłamstwo ww. 1 J 2:21, 2:27

ψυχήpsychēG5590

Hbr dusza ww. Hbr 4:12, 6:19, 10:38, 10:39, 12:3, 13:17 Po polsku „dusza” jest równie pojemna jak słowo greckie: ma kotwicę sięgającą za zasłonę (Hbr 6:19), zostaje zachowana albo ginie (Hbr 10:39), słabnie ze zmęczenia (Hbr 12:3). W 1 J 3:16 to słowo brzmi „życie”, bo stoi w zwrocie o oddaniu życia.

Jk dusza ww. Jk 1:21 Oddane tak samo jak w Trzecim Liście Jana: „tak jak dobrze się wiedzie twojej duszy” (3 J 2). Inaczej w idiomie, w którym to samo słowo znaczy życie: „oddał za nas swoje życie” (1 J 3:16).

1 J życie (które się oddaje) ww. 1 J 3:16 (2×) Trzecie słowo listu na życie: to, które się oddaje, jak Chrystus, który „oddał za nas swoje życie” (1 J 3:16). Nie ζωή (zōē), życie od Boga, ani βίος (bios), doczesne środki. Ten sam zwrot w J 10:11. Zob. przypis przy 1 J 3:16.

3 J dusza ww. 3 J 2 Tu życie wewnętrzne: „tak jak dobrze się wiedzie twojej duszy” (3 J 2). Inaczej w idiomie, w którym to samo słowo znaczy życie: „oddał za nas swoje życie” (1 J 3:16).

ψωμίονpsōmionG5596

J kęs ww. J 13:26 (2×), 13:27, 13:30 Kawałek do zanurzenia w misie, nie „chleb”, którego greka tu nie ma. Słowo niesie scenę: Jezus podaje kęs, „po tym kęsie” wchodzi Szatan (J 13:27), z kęsem Judasz wychodzi w noc (J 13:30). Zob. pierwszy przypis przy J 13:26.