Przy trudnym słowie albo spornym miejscu przypis przywołuje słownik, komentarz albo dawnego pisarza: „LSJ”, „Lightfoot (1875)”, „Orygenes”. Ta strona mówi o każdym z nich: kim był albo czym jest to dzieło i co z niego bierzemy. Prowadzi tu odnośnik z menu każdej księgi (pod nagłówkiem „Aparat”).
Rok przy nazwisku uczonego to rok dzieła, które cytujemy; przy pisarzach starożytnych stoi wiek, w którym żyli. Przy wpisie podajemy, kim był, co mógł wiedzieć w swoim czasie i co od niego bierzemy. Rok mówi wiele: Lightfoot pisał o Liście do Kolosan w 1875 roku, przed odkryciem papirusów z listami Pawła, więc najstarszych świadków tego tekstu nie znał.
O komentatorze pytamy, co mógł wiedzieć w swoim czasie. Polskie słowo dobieramy do znaczenia greckiego, ustalonego z leksykonów greki, i sprawdzamy je w słownikach polszczyzny; słownik grecko-polski (Węclewski 1884) jest przy tym jednym z głosów. Podręcznik greki Nowego Testamentu ujmuje to tak: nawet najlepszy autor komentarza myli się i nie wie wszystkiego, a czytelnik ma sprawdzać jak Berejczycy (Dz 17:10–11; Merkle i Plummer 2020, s. 180).
Na stronie jest 96 wpisów. Przy każdym, o którym piszemy na stronach przekładu, rozwija się wykaz tych miejsc z odnośnikami.
Henry George Liddell, Robert Scott, Henry Stuart Jones
A Greek-English Lexicon, wydanie przejrzane przez H. S. Jonesa z pomocą R. McKenziego, Oxford 1940
Słownik grecko-angielski całej greki starożytnej, nie tylko biblijnej, wydany w Oksfordzie. Przy każdym znaczeniu podaje pisarzy i miejsca, w których słowo pada, więc widać, czy wyraz był w grece zwykły, czy rzadki albo nowy.
Co bierzemy do przekładu
Zakres znaczeń słowa także poza Biblią i odpowiedź na pytanie, czy wyraz był w grece zwykły, zanim sięgniemy po polskie słowo nowe. W przypisach stoi jako LSJ.
Zasięg i granice
Stan wiedzy z wydania oksfordzkiego z 1940 roku. Czytamy go w wersji cyfrowej z rozwiniętymi skrótami; wieki autorów dopisane w tej wersji bywają błędne, więc ich nie przenosimy.
Dostęp
wydanie z 1940 roku; wersja cyfrowa na licencji CC BY 4.0.
Profesor literatury Nowego Testamentu w Montrealu. Jego podręczny słownik Nowego Testamentu podaje przy każdym słowie podział znaczeń z miejscami, użycie w Septuagincie i świadectwo papirusów, z odsyłaczami do komentarzy i opracowań.
Co bierzemy do przekładu
Podział znaczeń słowa w Nowym Testamencie z wykazem miejsc. Przez jego hasła przytaczamy też Fielda, Deissmanna oraz Moultona i Milligana.
Zasięg i granice
Wydany w 1922 roku: zna papirusy z ówczesnych wydań i pierwsze części słownika Moultona i Milligana, ale nie papirusy Chester Beatty (1933–37), w tym P46 z listami Pawła.
Dostęp
domena publiczna; wersja cyfrowa na licencji CC BY 4.0, przy kilku słowach uzupełniona ze słownika Middle Liddell albo przez opracowujących.
Greek-English Lexicon of the New Testament Based on Semantic Domains, 1988
Słownik Nowego Testamentu ułożony nie według alfabetu, lecz według dziedzin znaczeń: słowa o mówieniu, o poznaniu czy o istotach nadprzyrodzonych stoją razem, a każde znaczenie ma własny numer. Wydały go Zjednoczone Towarzystwa Biblijne.
Co bierzemy do przekładu
Znaczenie słowa w danym miejscu: numer dziedziny mówi, w jakim znaczeniu słowo stoi, a jednemu znaczeniu odpowiada u nas stałe polskie oddanie. Od numeru zależy też hasło słowniczka i wielka litera. W przypisach krótko streszczamy jego określenie znaczenia.
Zasięg i granice
Słownik z 1988 roku. Do której dziedziny należy słowo, zdecydowali autorzy słownika, nie samo słowo. Gdy dane dają słowu dwie dziedziny, rozstrzyga zdanie. Merkle i Plummer (2020, s. 138) wskazują lukę: ῥῆμα bez sensu „ewangelia” (Ef 5:26; 6:17).
Dostęp
prawa zastrzeżone (Zjednoczone Towarzystwa Biblijne); numery dziedzin przywołujemy jako odsyłacz, bez przedruku definicji.
Autor konkordancji do Biblii angielskiej z 1611 roku, w której każde słowo hebrajskie i greckie dostało numer. Na tych numerach opierają się do dziś słowniki i dane biblijne, także te, z których budujemy.
Co bierzemy do przekładu
Numer Stronga stoi przy każdym haśle słowniczków; pozwala odnaleźć to samo słowo greckie w innych słownikach i konkordancjach.
Zasięg i granice
Numeracja z 1890 roku obejmuje słowa greckiego tekstu, z którego przełożono Biblię angielską z 1611 roku; słowa z innych lekcji rękopisów dostały numery dopisane później.
Walter Bauer (1877–1960); wydania angielskie: William F. Arndt, F. Wilbur Gingrich, Frederick W. Danker
A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, 3. wydanie, Chicago 2000
Słownik grecko-angielski Nowego Testamentu i wczesnej literatury chrześcijańskiej. Skrót to nazwiska: Bauer, który ułożył niemiecki pierwowzór, Danker, który opracował trzecie wydanie (2000), oraz Arndt i Gingrich, wydawcy wcześniejszych wydań angielskich; drugie (1979) nazywano BAGD.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce, z drugiej ręki, za notą do Ga 6:7 w angielskim przekładzie NET: ostrożne dopuszczenie sensu „dać się przechytrzyć”, obok LSJ i słownika Louw i Nidy.
Zasięg i granice
Wydanie z 2000 roku, oparte na niemieckim słowniku Bauera; obok Nowego Testamentu obejmuje inną wczesną literaturę chrześcijańską.
James Hope Moulton (1863–1917) i George Milligan (1860–1934)
The Vocabulary of the Greek Testament Illustrated from the Papyri and Other Non-Literary Sources, 1914–1929
Słownik słów Nowego Testamentu objaśnionych papirusami i innymi tekstami nieliterackimi epoki. Moulton wykładał grekę hellenistyczną w Manchesterze, Milligan był profesorem w Glasgow.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce, przez słownik Abbotta-Smitha, który powołuje się na ich wcześniejsze notatki o papirusach w czasopiśmie „The Expositor”: „zapisz na rachunek” w Flm 18 jako termin księgowy.
Zasięg i granice
Wychodził w częściach w latach 1914–1929; obejmuje papirusy i inne teksty nieliterackie ogłoszone do tego czasu.
Słownik grecko-polski, wydanie trzecie, Warszawa: S. Orgelbrand, 1884
Doktor filozofii i profesor zwyczajny Szkoły Głównej Warszawskiej, autor słownika greki klasycznej; jego słownik to jedyny słownik grecko-polski wolny od praw w naszym warsztacie.
Co bierzemy do przekładu
Jeden z głosów przy wyborze polskiego słowa: jak dawny słownik oddawał greckie słowo po polsku. W przypisach nie stoi; korzystamy z niego w decyzjach warsztatu.
Zasięg i granice
Słownik greki klasycznej (Homer, tragicy, proza attycka), nie greki Nowego Testamentu; sens nowotestamentowy sprawdzamy obok w Abbott-Smithcie.
Dostęp
domena publiczna; skan w Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej.
St Paul's Epistles to the Colossians and to Philemon, 1875
Profesor teologii w Cambridge, później biskup Durham. Komentował tekst grecki zdanie po zdaniu, ze świadectwami ojców i inskrypcjami, a list poprzedził długim wstępem o Kolosach, Laodycei i nauce, z którą Paweł się spiera.
Co bierzemy do przekładu
Odczyty trudnych słów Kolosan i Filemona, świadectwo Ireneusza o późniejszych gnostykach (Kol 1:14) i, z drugiej ręki przez słownik Abbotta-Smitha, jeden odczyt z komentarza do Galatów (Ga 2:6). W przypisach stoi często z rokiem 1875.
Co mógł wiedzieć
Pisał przed odkryciem papirusów z listami Pawła i przed zwojami znad Morza Martwego; naukę przeciwników w Kolosach odtwarza z samego listu, z pisarzy żydowskich i z pisarzy chrześcijańskich o późniejszych gnostykach.
A Critical and Exegetical Commentary on the Epistles to the Ephesians and to the Colossians, 1897
Profesor hebrajskiego, wcześniej greki biblijnej, w Trinity College w Dublinie. Komentarz do Listów do Efezjan i do Kolosan napisał dla międzynarodowej serii komentarzy krytycznych, opartych na badaniu tekstu oryginalnego. W 1877 roku wydał pracę W. H. Ferrara o rodzinie rękopisów 13.
Co bierzemy do przekładu
Odczyty składni i słów Kolosan i Efezjan, zwykle obok drugiego głosu (Lightfoota, Bartha). Przy Kol 4:15 jego domysł, że zaimek żeński wpisał ktoś, kto wziął imię za żeńskie; przez niego przytaczamy też Bengela.
Co mógł wiedzieć
Pisał w 1897 roku, przed wydaniem papirusów Chester Beatty (1933–37), w tym P46 z listami Pawła. Komentarz do tekstu greckiego: zbiera odczyty dawnych i nowszych komentatorów i rozstrzyga je składnią oraz użyciem słów u Pawła.
A Critical and Exegetical Commentary on the Epistle to the Galatians, 1921
Profesor wykładu Nowego Testamentu na Uniwersytecie w Chicago. Nad komentarzem do Listu do Galatów pracował od 1896 roku. Najwięcej uwagi dał dziejom słów listu i biegowi myśli Pawła, świadomie mniej dziejom wykładu i pismom rabinów.
Co bierzemy do przekładu
Odczyty składni i słów Listu do Galatów, np. celowe znaczenie zdania w 5:17, za którym idzie przekład, oraz zdanie o słowie „samolubstwo” przy Jk 3:14. We wstępie jego zdanie o autorstwie, adresatach i dacie listu. Przez niego przytaczamy Haussleitera.
Co mógł wiedzieć
Wydany w 1921 roku, przed wydaniem papirusów Chester Beatty (1933–37), w tym P46 z listami Pawła. Znaczenia ustala z dziejów słów; uznał, że pełne zbadanie religii misteryjnych nie wniesie do wykładu listu tyle, by odkładać wydanie o lata.
Robert Jamieson (1802–1880), Andrew Robert Fausset (1821–1910) i David Brown (1803–1897)
A Commentary, Critical and Explanatory, on the Old and New Testaments
Komentarz do całej Biblii trzech duchownych: Roberta Jamiesona z Glasgow, Andrew Roberta Fausseta z Yorku i Davida Browna, profesora teologii w Aberdeen. Amerykańscy wydawcy przedstawiali go jako komentarz popularny dla rodzin, szkół niedzielnych i zwykłych czytelników, z wynikami ówczesnych badań biblijnych.
Co bierzemy do przekładu
Krótkie objaśnienia przy Ewangelii Jana, Galatach, Liście do Filemona, Jakubie i listach Jana, np. hojność płynąca z wiary w Flm 6. Przez ten komentarz przytaczamy Lutra i Alforda przy 1 J 3:20 oraz Wahla przy 3 J 2.
Co mógł wiedzieć
Wydawany w drugiej połowie XIX wieku, przed papirusami. Komentarz do przekładu angielskiego, zapowiadany przez wydawców jako popularny; głosy uczonych przytacza krótko, z samym nazwiskiem, bez wskazania dzieła.
Profesor literatury biblijnej w Union Theological Seminary w Nowym Jorku, autor tomu o Listach do Filipian i do Filemona w tej samej serii komentarzy krytycznych co Abbott. Jego studia słów idą przez cały Nowy Testament i objaśniają słowa greckie werset po wersecie.
Co bierzemy do przekładu
Odczyty słów i składni przy Ewangelii Jana, Galatach, Kolosanach, Hebrajczykach i listach Jana, np. sąd ostateczny w „przed Nim” (Kol 1:22) i gałązka oliwna błagającego w Hbr 5:7.
Co mógł wiedzieć
Pierwszy tom wyszedł w 1887 roku, przed wydaniem papirusów Chester Beatty (1933–37), w tym P46 z listami Pawła. Objaśnia słowa greckie werset po wersecie, z odczytami dawnych komentatorów.
The Holy Bible … with a Commentary and Critical Notes, 1810–1825
Kaznodzieja metodystów: pierwsze kazanie wygłosił w 1782 roku, a John Wesley zaproponował mu naukę w szkole w Kingswood. Napisał komentarz z uwagami krytycznymi do całej Biblii, drukowany razem z tekstem przekładu angielskiego.
Co bierzemy do przekładu
Objaśnienia zwyczajów i zwrotów przy Ewangelii Jana, np. lżejszy stopień wyłączenia z synagogi w 9:22 i idiom „dokąd podnosisz naszą duszę” w 10:24, oraz pojedyncze odczyty przy Filemonie, Jakubie i 1 Liście Jana.
Co mógł wiedzieć
Zmarł w 1832 roku, przed odkryciem Kodeksu Synajskiego (1844–1859) i papirusów. Komentuje przekład angielski, ale przy 1 J 4:3 odnotowuje już, że słów brakuje w najstarszych świadkach.
The Gospel according to St. John: the Greek Text with Introduction and Notes, 1908; przy 1 J 2:18 przez słownik Abbotta-Smitha także The Epistles of St. John, 3. wydanie 1892
Profesor teologii w Cambridge, od 1890 roku biskup Durham. Z Hortem przez 28 lat przygotowywał grecki Nowy Testament wydany w 1881 roku; to wydanie opisuje strona „Rękopisy”. Komentarz do greckiego tekstu Ewangelii Jana, w dwóch tomach, ukazał się po jego śmierci.
Co bierzemy do przekładu
Przy Ewangelii Jana odczyty, np. rachuba godzin w 1:39, przepasanie jako związanie skazańca w 21:18, interpunkcja 1:3. Przy 1 J 2:18, przez słownik Abbotta-Smitha, objaśnienie słowa „antychryst”. Przy Ef 1:15 i Kol 3:4 jako wydawca tekstu.
Co mógł wiedzieć
Komentarz do Jana wyszedł w 1908 roku, przed odczytaniem najstarszego skrawka tej Ewangelii (P52, 1934) i przed papirusami Bodmera (P66, 1956). Przy wersecie wylicza świadectwo rękopisów, przekładów i ojców, także co do interpunkcji.
A Critical and Exegetical Commentary on the Gospel according to St. John, Edynburg i Nowy Jork 1928
Arcybiskup (tak na karcie tytułowej); jego komentarz do Ewangelii Jana, w dwóch tomach, wyszedł w tej samej serii komentarzy krytycznych co Burton, Abbott i Ropes. Zmarł w sierpniu 1927 roku, gdy rękopis obu tomów był gotowy; do druku przygotował go A. H. McNeile.
Co bierzemy do przekładu
Odczyty przy Ewangelii Jana, np. „chwała od Ojca” w 1:14, mowa miejscowa jako aramejski w 5:2, zdanie, że świadectwa nie wskazują pewnie ucznia znanego arcykapłanowi (18:15); w 16:31 razem z Meyerem i Godetem.
Co mógł wiedzieć
Wydany w 1928 roku, przed odczytaniem najstarszego skrawka Ewangelii Jana (P52, 1934), przed papirusami Chester Beatty (1933–37) i Bodmera (P66, 1956). We wstępie omawia rękopisy i dawne przekłady znane w jego czasie.
Autor dwutomowego komentarza do Listu do Efezjan w serii Anchor Bible. Wiersz po wierszu bada słownictwo i trudny styl listu, jego pokrewieństwa z tekstami z Qumran i z gnozą, użycie Starego Testamentu i rozmowę z judaizmem.
Co bierzemy do przekładu
Odczyty przy Liście do Efezjan, często obok Robinsona albo Abbotta, np. kamień zamykający budowlę u szczytu w 2:20, zstąpienie na ziemię w 4:9, słowo oblubieńca w 5:26.
Co mógł wiedzieć
Pisał w 1974 roku, gdy znane były papirusy Chester Beatty (1933–37), w tym P46 z listami Pawła, i zwoje znad Morza Martwego (1947).
Dostęp
prawa zastrzeżone; egzemplarz do wypożyczenia w archive.org.
Critical and Exegetical Hand-book to the Gospel of John, przekład angielski, wydanie amerykańskie 1884 z uzupełnieniami A. C. Kendricka, z piątego wydania niemieckiego
Nadradca konsystorza w Hanowerze, autor serii komentarzy objaśniających grecki tekst Nowego Testamentu. Komentarz do Ewangelii Jana przygotował za życia w pięciu wydaniach; czytamy go w amerykańskim wydaniu przekładu angielskiego z 1884 roku.
Co bierzemy do przekładu
Odczyty przy Ewangelii Jana, często obok Bernarda, np. jedno oczyszczenie świątyni w porządku Jana (2:14), wiązanie słów „od Ojca” z „jedynym” (1:14), stwierdzenie zamiast pytania w 16:31.
Co mógł wiedzieć
Zmarł w 1873 roku; piąte wydanie, z którego przełożono komentarz, zna już Kodeks Synajski (wydany 1862), ale nie papirusy. Przy spornych miejscach wylicza dawnych komentatorów obu stron.
St Paul's Epistle to the Ephesians: a Revised Text and Translation with Exposition and Notes, 1903
Dziekan Westminsteru. W komentarzu do Listu do Efezjan dał własne opracowanie tekstu greckiego i przekład, ciągły wykład myśli listu oraz osobne noty do słów greckich.
Co bierzemy do przekładu
Odczyty przy Liście do Efezjan: kamień narożny w fundamencie w 2:20, za którym idzie przekład, świat umarłych jako pierwszy z trzech odczytów 4:9 i doprowadzenie wszystkiego do pełni w 4:10.
Co mógł wiedzieć
Wydany w 1903 roku, przed wydaniem papirusów Chester Beatty (1933–37), w tym P46 z listami Pawła, który nie ma w 1:1 słów „w Efezie”. Łączy wykład toku myśli z notami do słów i składni greki.
Levinsohn Greek New Testament Discourse Features, 2016
Badacz SIL International. Oznaczył w całym greckim Nowym Testamencie cechy budowy wypowiedzi: co autor wysuwa na przód dla nacisku, co jest tematem zdania, gdzie wraca do znanej informacji. Zasady opisał w książce Discourse Features of New Testament Greek.
Co bierzemy do przekładu
Oznaczenia nacisku przy Kol 2:9 i 2:13 (wyraz o największej wadze, wyraz wysunięty) oraz opis 2 J 6 jako powrotu do znanej informacji. Przy Kol 2:9 z jego oznaczenia wynika myślnik przed ostatnim słowem.
Co mógł wiedzieć
Oznaczenia z 2016 roku opisują tekst wydań NA27 i UBS4, nie wydanie SBLGNT, za którym idzie przekład.
Word Pictures in the New Testament, sześć tomów, 1930–1933
Profesor wykładu Nowego Testamentu w Southern Baptist Theological Seminary, autor gramatyki greki Nowego Testamentu „w świetle badań historycznych”. Jego „obrazy słów” idą przez cały Nowy Testament: prawie każdy akapit otwiera greckie słowo albo zwrot.
Co bierzemy do przekładu
Trzy miejsca: „dorosły” zamiast „doskonały” w Hbr 5:14 i 6:1 oraz rodzaj zaimka w 2 J 1, gdzie razem z Vincentem obejmuje nim panią i jej dzieci.
Co mógł wiedzieć
Tomy z Ewangelią Jana i Listem do Hebrajczyków (1932) oraz z listami powszechnymi (1933) wyszły, zanim wydano P46 z Listem do Hebrajczyków (papirusy Chester Beatty, 1933–37). Objaśnia greckie słowa i zwroty, akapit po akapicie.
Dostęp
tomy 1–4 w domenie publicznej; tomy 5 i 6, z których cytujemy, w USA objęte prawami autorskimi, więc przytaczamy je krótko.
główne dzieło: The Greek Testament, cztery tomy, od 1849; JFB cytuje go bez wskazania tomu
Dziekan Canterbury i autor hymnów. Wydał grecki Nowy Testament z krytycznie przejrzanym tekstem, zestawem wariantów i komentarzem; szedł za zasadami Lachmanna, wbrew przywiązaniu do tekstu przyjętego.
Co bierzemy do przekładu
Dwa odczyty, z drugiej ręki, przez komentarz JFB: surowe czytanie 1 J 3:20, w którym Bóg wie więcej niż serce i oskarżenie waży więcej, oraz „pod każdym względem” w 3 J 2.
Co mógł wiedzieć
Zmarł w 1871 roku, przed wydaniem Westcotta i Horta (1881) i przed papirusami. Tekst grecki opracował sam, z wariantów znanych w jego czasie.
Commentary on the Gospel of John, przekład angielski 1886 z trzeciego wydania francuskiego
Doktor teologii i profesor wydziału Kościoła Niezależnego w Neuchâtel. Jego komentarz do Ewangelii Jana, ze wstępem historycznym i krytycznym, czytamy w przekładzie angielskim z trzeciego wydania francuskiego.
Co bierzemy do przekładu
Dwa miejsca Ewangelii Jana: rodzaj zaimka „wszystkich” w 2:15, gdzie przez niego przytaczamy też Keila, i stwierdzenie zamiast pytania w 16:31, razem z Meyerem i Bernardem.
Co mógł wiedzieć
Trzecie wydanie francuskie (1881–1885), przełożone w 1886 roku, powstało przed papirusami z Ewangelią Jana (P52 odczytany w 1934, P66 wydany w 1956). Przy spornych miejscach nazywa uczonych innego odczytu i odpowiada im racjami.
Autor tomu o Listach do Kolosan i do Filemona w serii Exegetical Guide to the Greek New Testament, która omawia tekst grecki fraza po frazie. Rozbiera gramatykę i składnię: do czego odnosi się zaimek, jaki jest dopełniacz, gdzie kończy się fraza.
Co bierzemy do przekładu
Dwa miejsca Listu do Kolosan: odniesienie zaimka do tajemnicy w 1:27 i dopełniacz jakości w zwrocie o myśleniu cielesnym w 2:18.
Co mógł wiedzieć
Wydany w 1991 roku, ponad pół wieku po wydaniu papirusów Chester Beatty (1933–37), w tym P46 z listami Pawła. Pyta przede wszystkim o gramatykę i składnię, dlatego stoi przy sporach o budowę zdania.
Dostęp
prawa zastrzeżone; egzemplarz do wypożyczenia w archive.org.
Autor komentarzy do ksiąg Biblii; jego następcą był Teodor Beza, wydawca greckiego Nowego Testamentu. Komentarz do Listu do Hebrajczyków opatrzył w Genewie dedykacją z 23 maja 1549 roku; czytamy go po łacinie i w przekładzie angielskim z 1853 roku.
Co bierzemy do przekładu
Przy Hbr 2:3 i 13:23 jego racje przeciw autorstwu Pawła: autor przyznaje, że ewangelię przejął od słuchaczy Pana, a wzmianka o Tymoteuszu zdradziłaby Pawła, gdyby ten chciał ukryć imię.
Co mógł wiedzieć
Pisał w 1549 roku, gdy drukowane wydania greckie powtarzały w istocie tekst Erazma, oparty na kilku późnych rękopisach. O autorze listu sądzi z jego treści i stylu.
Dostęp
domena publiczna; łacina i przekład angielski w archive.org.
przedmowa do Listu do Hebrajczyków w jego Biblii niemieckiej (Vorrede auff die Epistel an die Ebreer), wydanie 1545
Przełożył Nowy Testament na niemiecki z drugiego wydania greckiego tekstu Erazma (1519). W przedmowie do Listu do Hebrajczyków w swojej Biblii wywiódł z 2:3, że listu nie napisał ani Paweł, ani żaden apostoł.
Co bierzemy do przekładu
Przy Hbr 2:3 jego wniosek z tego wersetu, że listu nie pisał Paweł; przy 1 J 3:20, z drugiej ręki przez komentarz JFB, odczyt pocieszający: Bóg wie wszystko, także to, czego serce nie widzi.
Co mógł wiedzieć
Pracował na tekście greckim Erazma, opartym na kilku późnych rękopisach, ponad trzy wieki przed odkryciem Kodeksu Synajskiego.
Dostęp
domena publiczna; tekst Biblii z 1545 roku w bibliotekach cyfrowych.
Autor łacińskiego komentarza do całego Nowego Testamentu, wydanego w Tybindze w 1742 roku. Tytuł zapowiada metodę: z wrodzonej siły słów pokazać prostotę, głębię, harmonię i zbawczą moc myśli niebiańskich.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce, z drugiej ręki, przez komentarz Abbotta: odczyt „w Nim”, czyli w Chrystusie, w Kol 2:15.
Co mógł wiedzieć
Pisał w 1742 roku, ponad sto lat przed odkryciem Kodeksu Synajskiego. Noty do słów; późniejsi komentatorzy, jak Abbott, Vincent i JFB, przytaczają je przy spornych miejscach.
A Commentary on the Greek Text of the Epistle of Paul to the Ephesians, 3. wydanie 1883
Profesor literatury biblijnej i wykładu Pisma Zjednoczonego Kościoła Prezbiteriańskiego. Komentował grecki tekst listów Pawła; trzecie wydanie komentarza do Listu do Efezjan przygotował po jego śmierci W. Young z Glasgow.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: przy Ef 1:9 odczyt zwrotny, według którego Bóg zamierzył to „w sobie”, bo Chrystus pada imieniem dopiero w następnym wierszu.
Co mógł wiedzieć
Zmarł w 1876 roku, przed wydaniem Westcotta i Horta (1881) i przed papirusami; wydanie z 1883 roku przygotowano po jego śmierci. Przy spornych miejscach podaje odczyty dawniejszych komentatorów, jak Lutra i Bengela.
Commentary on St. Paul's Epistles, wydanie amerykańskie 1860–1865
Biskup Gloucester. Pisał komentarze krytyczne i gramatyczne do listów Pawła, każdy z własnym przejrzanym przekładem; komentarz do Listu do Galatów wyszedł w 1854 roku.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce, z drugiej ręki, przez słownik Abbotta-Smitha: odczyt „stał pod wyrokiem” w Ga 2:11; przekład idzie za naganą, bo nie stoi tu słowo od wyroku skazującego.
Co mógł wiedzieć
Komentarze do listów Pawła wydawał od 1854 roku (wydanie amerykańskie 1860–65), przed papirusami. Komentarz gramatyczny: według Lightfoota drobiazgowo bada język apostoła; daje własny przejrzany przekład.
Doktor teologii, autor wykładu całego Nowego Testamentu werset po wersecie, który podaje sens świętego tekstu. Zwroty objaśnia także przykładami z pism i zwyczajów żydowskich.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: przy Jk 2:3 dawny przepis żydowski o dwóch stronach sporu, które mają być ubrane jednakowo.
Co mógł wiedzieć
Zmarł w 1771 roku, przed odkryciem Kodeksu Synajskiego i papirusów. Wykład idzie werset po wersecie i łączy objaśnienie słów z tłem żydowskim.
Der Glaube Jesu Christi und der christliche Glaube. Ein Beitrag zur Erklärung des Römerbriefes, 1891
Autor rozprawy z 1891 roku o zwrocie „wiara Jezusa Chrystusa” w Liście do Rzymian. Dopełniacz w tym zwrocie czytał podmiotowo, jako wiarę samego Chrystusa. Znamy go z omówienia w komentarzu Burtona.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce, z drugiej ręki, przez komentarz Burtona: odczyt podmiotowy w Ga 2:16, „wiara samego Chrystusa”; przekład idzie za odczytem przedmiotowym, „wiara w Chrystusa”.
Co mógł wiedzieć
Rozprawa z 1891 roku dotyczy Listu do Rzymian, ale jej teza obejmuje każdy taki zwrot; Burton omawia ją przy Ga 2:16 i odrzuca, bo w tym wersecie rozstrzyga kontekst.
Autor niemieckiego komentarza do Ewangelii Jana wydanego w Lipsku w 1881 roku. W naszych przypisach stoi raz, z drugiej ręki, przez komentarz Godeta.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce, z drugiej ręki, przez komentarz Godeta: odczyt J 2:15, według którego „wszystkich” obejmuje same zwierzęta, wyliczone zaraz potem: „i owce, i woły”.
Co mógł wiedzieć
Komentarz z 1881 roku, przed papirusami z Ewangelią Jana. Jego odczyt znamy tylko z relacji Godeta.
An Exposition of the Epistle to the Hebrews, with Preliminary Exercitations, nowe wydanie, Londyn 1840
Doktor teologii, autor wykładu Listu do Hebrajczyków, poprzedzonego rozprawami wstępnymi; w drugiej z nich rozważa, kto list napisał. Cytujemy nowe wydanie w czterech tomach z 1840 roku.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: przy Hbr 10:34 jego argument za autorstwem Pawła z lekcji „z moimi więzami”, którą ma Kodeks Synajski, ale nie P46, P13 ani Aleksandryjski.
Co mógł wiedzieć
Zmarł w 1683 roku; warianty Kodeksu Aleksandryjskiego drukowała już Poliglota Waltona (1655–57), ale Synajskiego i papirusów znać nie mógł. Argument buduje na jednym szczególe tekstu, który miał przed sobą.
A Critical and Exegetical Commentary on the Epistle of St. James, 1916
Profesor teologii na Uniwersytecie Harvarda, na katedrze Hollisa. Komentarz do Listu Jakuba napisał dla tej samej serii komentarzy krytycznych co Burton i Abbott.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: przy Jk 1:13 bierny odczyt rzadkiego słowa, „nie może być kuszony”, za którym idzie przekład.
Co mógł wiedzieć
Wydany w 1916 roku; papirusy Chester Beatty nie mają Listu Jakuba, a papirusy z tym listem znane w jego czasach (Oxyrhynchus 1171 i 1229) Ropes wylicza. Komentarz krytyczny do tekstu greckiego; odczyt Jk 1:13 uzasadnia grą słów w zdaniu.
Według komentarza Abbotta zapewne pierwszy, obok Usteriego, zakwestionował, czy List do Efezjan napisał Paweł; przypuszczał, że list napisał Tychik, któremu to zlecono.
Co bierzemy do przekładu
Jedno zdanie we wstępie do Listu do Efezjan: od niego część uczonych czyta list jako dzieło ucznia piszącego w imieniu mistrza.
Co mógł wiedzieć
Żył w latach 1768–1834, przed odkryciem Kodeksu Synajskiego i papirusu P46, które w pierwotnym zapisie nie mają w 1:1 słów „w Efezie”. Szczegółowe badanie samego listu, jego stosunku do Listu do Kolosan i stylu, przyszło po nim, u De Wettego.
Annales Veteris et Novi Testamenti (część druga 1654)
Arcybiskup Armagh i prymas Irlandii, autor łacińskich roczników dziejów od stworzenia świata; jego zestawienie wariantów z piętnastu świadków wydrukowała Poliglota londyńska. Przy roku 64 zanotował, powołując się na Bazylego i Hieronima, że w niektórych dawnych odpisach List do Efezjan nie miał nazwy miasta.
Co bierzemy do przekładu
Jedno zdanie we wstępie do Listu do Efezjan: jego domysł z XVII wieku, że to list okólny do kilku kościołów Azji, a nazwę miasta wpisywano przy przepisywaniu.
Co mógł wiedzieć
Pisał w XVII wieku. Brak słów „w Efezie” znał z Bazylego i Hieronima; papirusu P46 i Kodeksu Synajskiego, które w pierwotnym zapisie tych słów nie mają, nie mógł znać.
Autor słownika, którego komentarze XIX wieku przywołują samym nazwiskiem; autor łacińskiego słownika Nowego Testamentu dla szkół i młodych studentów teologii. W naszych przypisach stoi raz, z drugiej ręki, przez komentarz JFB.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce, z drugiej ręki, przez komentarz JFB: dawny odczyt „ponad wszystko” w 3 J 2; dziś czyta się raczej „pod każdym względem”.
Co mógł wiedzieć
Pisał w pierwszej połowie XIX wieku. Zwrot z 3 J 2 objaśnia po łacinie jako „ponad wszystko”; JFB przytacza to na obronę dawnego przekładu angielskiego.
The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration, 3. wyd., 1992
Badacz tekstu Nowego Testamentu, członek komitetu, który przygotował grecki Nowy Testament Zjednoczonych Towarzystw Biblijnych (1966), i autor komentarza do jego wariantów. Jego podręcznik opisuje rękopisy, dawne przekłady i dzieje wydań drukowanych.
Co bierzemy do przekładu
Opisy świadków tekstu na stronie „Rękopisy”: co zawierają, jak wyglądają i jak oceniają je wydawcy; przy głosach z nazwiskiem zawsze numer strony.
Co mógł wiedzieć
Trzecie wydanie podręcznika ukazało się w 1992 roku i liczy rękopisy według stanu z 1989 roku: 96 papirusów. Papirusy ogłoszone później opisuje Lista INTF, nie on.
Dostęp
prawa zastrzeżone; egzemplarz do wypożyczenia w archive.org.
A Textual Commentary on the Greek New Testament, 2025
Autor komentarza do wariantów greckiego Nowego Testamentu, wydanego w 2025 roku przez Deutsche Bibelgesellschaft do 29. wydania Nestle–Alanda i 6. wydania Zjednoczonych Towarzystw Biblijnych; to następca komentarza Metzgera. Członek komitetu redakcyjnego obu wydań. Hasło po haśle podaje świadków każdej lekcji i racje wyboru.
Co bierzemy do przekładu
Ocenę wariantów w Liście do Efezjan i w dwóch miejscach Ewangelii Jana; w przypisach stoi jako komentarz tekstowy Houghtona z rokiem 2025.
Co mógł wiedzieć
Pisze w 2025 roku, do najnowszych wydań krytycznych, więc zna rękopisy, których komentatorzy XIX wieku nie znali, także papirusy.
Dostęp
prawa zastrzeżone; cytujemy krótko, z nazwiskiem i hasłem.
The New Testament in the Original Greek (z B. F. Westcottem), 1881; The Epistle of St. James, 1909
Profesor teologii w Cambridge. Razem z Westcottem przez 28 lat przygotowywał grecki Nowy Testament wydany w 1881 roku i napisał do niego tom wstępu, w którym wyłożył metodę oceny wariantów. Jego komentarz do Listu Jakuba, doprowadzony do 4:7, wyszedł po jego śmierci.
Co bierzemy do przekładu
Przy Liście Jakuba jego odczyty: przy 1:4 wywód słowa „doskonali” ze słów Jezusa, a w 1:13 Bóg „bez doświadczenia zła”. Przy Ef 1:15 i Kol 3:4 stoi razem z Westcottem jako wydawca tekstu.
Co mógł wiedzieć
Wydanie z 1881 roku powstało przed odkryciem papirusów z listami Pawła; jego metoda opierała się na genealogii świadków i na kodeksach Watykańskim i Synajskim. Komentarz do Jakuba ogłoszono w 1909 roku, po jego śmierci.
Dostęp
domena publiczna; komentarz do Jakuba w archive.org.
Notes on the Translation of the New Testament, 1899
Uczony z Cambridge, dawny członek Trinity College. Jego notatki omawiają wybrane trudne miejsca Nowego Testamentu, po kolei według ksiąg, zestawiając angielskie przekłady z greką; większość ogłosił w 1881 roku, resztę wydano po jego śmierci, z przykładami z pisarzy klasycznych.
Co bierzemy do przekładu
Dwa miejsca, przez słownik Abbotta-Smitha: „rzecznik” w J 14:16, czyli przyjaciel oskarżonego, wezwany, by zaświadczyć o nim, oraz głos przeciw odczytowi „stał pod wyrokiem” w Ga 2:11.
Co mógł wiedzieć
Notatki wydrukował w 1881 roku, po części w odpowiedzi na nowy angielski przekład Nowego Testamentu z tego roku; słowa objaśnia przykładami z greki pisarzy klasycznych. Wydanie, które cytuje Abbott-Smith, ukazało się w 1899 roku.
Light from the Ancient East, przekład angielski; Abbott-Smith cytuje drugie wydanie z 1908 roku, kopia w archive.org jest z 1910 roku
Niemiecki badacz, który objaśniał Nowy Testament tekstami świata grecko-rzymskiego odkrytymi w jego czasach, przede wszystkim papirusami. Z jego badań korzystał słownik Abbotta-Smitha, a datowanie najstarszego skrawka Ewangelii Jana na pierwszą połowę II wieku przyjął razem z innymi badaczami.
Co bierzemy do przekładu
Dwa miejsca, przez słownik Abbotta-Smitha: „zapisz na rachunek” w Flm 18 jako termin księgowy i „przyjście” w 1 J 2:28 jako uroczysty przyjazd władcy do miasta.
Co mógł wiedzieć
Przekład angielski, który cytuje Abbott-Smith, wyszedł w 1908 roku, przed wydaniem papirusów Chester Beatty (1933–37), w tym P46 z listami Pawła. Słowa objaśnia porównaniem z odkrytymi wtedy tekstami codziennymi epoki.
Dostęp
status praw przekładu nieustalony; skan w archive.org.
pierwsze wydanie greckiego Nowego Testamentu, Bazylea 1516; kolejne 1519, 1522, 1527 i 1535
Uczony, który w 1516 roku ogłosił pierwszy opublikowany grecki Nowy Testament, przygotowany, jak sam przyznał, w pośpiechu u bazylejskiego drukarza Frobena. Jego tekst, poprawiany w kolejnych wydaniach, stał się podstawą tekstu przyjętego, na którym opierały się główne przekłady protestanckie aż do 1881 roku.
Co bierzemy do przekładu
We wstępie do Listu do Efezjan jego uwagę, że styl tego listu odbiega od innych listów Pawła; przy Jk 4:2 domysł „zazdrościcie” zamiast „zabijacie”, który niektórzy przyjmowali od jego czasów.
Co mógł wiedzieć
Wydanie z 1516 roku oparł na kilku późnych minuskułach, głównie na dwóch rękopisach z około XII wieku; brakujące w jego rękopisie ostatnie wersety Apokalipsy przełożył z łaciny na grekę.
Podręcznik Zjednoczonych Towarzystw Biblijnych dla tłumaczy Ewangelii Jana na różne języki. Werset po wersecie omawia sens, możliwe oddania z ich zaletami i wadami oraz pułapki.
Co bierzemy do przekładu
Jeden spór o odczyt, w J 5:28: piszą, że większość uczonych odnosi „temu” do tego, co nastąpi. Przekład idzie za odczytem wstecz i podaje oba.
Co mógł wiedzieć
Pisany po angielsku w 1980 roku, w serii podręczników Zjednoczonych Towarzystw Biblijnych dla tłumaczy Pisma.
A Handbook on Paul’s Letter to the Galatians, 1976
Podręcznik Zjednoczonych Towarzystw Biblijnych dla tłumaczy Listu do Galatów. Werset po wersecie omawia sens, możliwe oddania z ich zaletami i wadami oraz pułapki.
Co bierzemy do przekładu
Jeden spór o odczyt, w Ga 5:17: czytają zdanie jako skutek („tak że nie czynicie”), a przekład idzie za odczytem celowym; przypis podaje oba odczyty z nazwiskami.
Co mógł wiedzieć
Pisany po angielsku w 1976 roku, w serii podręczników Zjednoczonych Towarzystw Biblijnych dla tłumaczy Pisma.
A Handbook on Paul’s Letter to the Ephesians, 1982
Podręcznik Zjednoczonych Towarzystw Biblijnych dla tłumaczy Listu do Efezjan. Werset po wersecie omawia sens, możliwe oddania z ich zaletami i wadami oraz pułapki.
Co bierzemy do przekładu
Jeden spór o pochodzenie słów z Ef 5:14: widzą w nich przytoczenie spoza Pisma, może z pieśni; przypis zestawia to z dwoma miejscami z Izajasza.
Co mógł wiedzieć
Pisany po angielsku w 1982 roku, w serii podręczników Zjednoczonych Towarzystw Biblijnych dla tłumaczy Pisma.
Beginning with New Testament Greek: An Introductory Study of the Grammar and Syntax of the New Testament, 2020
Podręcznik do nauki greki Nowego Testamentu dla początkujących, na poziomie college'u i seminarium. Korzystamy z pięciu jego krótkich rozdziałów: o drukowanych wydaniach greckiego Nowego Testamentu (s. 47–52), o krytyce tekstu (s. 89–95), o słownikach i badaniu słów (s. 133–139), o komentarzach (s. 179–180) i o schematach zdań (s. 231–233).
Co bierzemy do przekładu
Głosy na stronie „Rękopisy”: o wydaniach (NA/UBS, Tyndale House, SBLGNT, tekst bizantyjski) i pomyłkach kopistów w trzech kodeksach; zasadę, by sensu słowa szukać u autorów współczesnych; lukę słownika Louw i Nidy; komentarz jako rozmówcę, który też się myli.
Co mógł wiedzieć
Pisany około 2020 roku, przed zapowiadanym wtedy 29. wydaniem Nestlego i Alanda; autorzy wykładają wprost stanowisko ewangelikalne i piszą dla studentów, nie dla badaczy rękopisów, więc o wydaniach i rękopisach mówią w skrócie.
Dostęp
prawa zastrzeżone; cytujemy krótko, z numerem strony.
Uczony chrześcijański z Aleksandrii, który po Klemensie prowadził tamtejszą szkołę katechetyczną, a od 232 roku nauczał w Cezarei Palestyńskiej. Nauczył się hebrajskiego i objaśniał Pismo w komentarzach, homiliach i krótkich notach do słów i zdań; z komentarzy do Mateusza i Jana część zachowała się po grecku.
Co bierzemy do przekładu
Świadectwo tekstu, który czytał w III wieku (Ef 1:1, Hbr 2:9, J 1:3), wiadomość z jego podróży nad Jordan (J 1:28) i zdanie o autorze Listu do Hebrajczyków: „kto napisał ten list, wie sam Bóg”.
Co mógł wiedzieć
Pisał w III wieku, około stu lat przed kodeksami Synajskim i Watykańskim. Jego cytaty pokazują tekst czytany wtedy w Aleksandrii i Cezarei, a sam znał rękopisy o różnych lekcjach (Hbr 2:9).
Ireneusz z Lyonu (ur. w pierwszej połowie II wieku, zm. na przełomie II i III wieku)
Przeciw herezjom (Adversus haereses), pięć ksiąg
Biskup Lyonu w Galii, pochodzący z Azji Mniejszej; jako bardzo młody człowiek widział i słuchał w Smyrnie biskupa Polikarpa. Pisał po grecku, głównie przeciw gnostykom; pięć ksiąg „Przeciw herezjom” zachowało się w całości w przekładzie łacińskim, z oryginału zostały urywki.
Co bierzemy do przekładu
Najstarsze z nazwiskiem świadectwo tradycji o autorach: Jan, uczeń Pański (wstępy J i 1 J, 2 J 1), i Paweł jako autor Listu do Efezjan; ponadto jego wykład Ef 1:10 i wiadomość o gnostykach (Kol 1:14).
Co mógł wiedzieć
Pisał pod koniec II wieku w Galii. To, co mówi o autorach ksiąg, sięga pokolenia Polikarpa, którego jako młody człowiek słuchał w Smyrnie; tradycja nazywa Polikarpa uczniem Jana.
Uczony urodzony na pograniczu Dalmacji i Panonii, od 386 roku mnich w Betlejem. W latach 382–385 przebywał w Rzymie i na zlecenie papieża Damazego (zm. 384) poprawił łaciński przekład Ewangelii; potem przełożył Stary Testament z hebrajskiego. Z tej pracy wyrosła Wulgata.
Co bierzemy do przekładu
Jego uwagi o rękopisach greckich swoich czasów (Ef 5:22), o stylu Listu do Hebrajczyków (Hbr 2:3) i o Liście do Laodycejczyków (Kol 4:16), położenie Ainon za Euzebiuszem (J 3:23) oraz odczyty Ef 2:8 i 5:21.
Co mógł wiedzieć
Pisał na przełomie IV i V wieku, w czasach wielkich kodeksów greckich. Gdy mówi, co stoi w rękopisach greckich, świadczy o rękopisach swoich czasów; łaciński tekst Ewangelii poprawiał według starych rękopisów greckich.
Biskup Cezarei Palestyńskiej, nazywany ojcem historii Kościoła. W „Historii kościelnej” ocalił wiele wiadomości o pierwszych wiekach chrześcijaństwa, a w osobnym dziele, zwanym Onomastykonem, objaśnił nazwy miejsc z Pisma.
Co bierzemy do przekładu
Tradycję o autorach ksiąg z jego zastrzeżeniami: List Jakuba przypisywany Jakubowi, bratu Pańskiemu, ale kwestionowany (wstęp Jk, Jk 1:1, Ga 1:19), 2 i 3 J wśród pism spornych (2 J 1); położenie Ainon (J 3:23).
Co mógł wiedzieć
Żył na przełomie III i IV wieku w Cezarei, gdzie miał pod ręką bibliotekę Orygenesa. Przy Liście Jakuba i dwóch krótszych listach Jana zaznacza, że bywały kwestionowane.
Kaznodzieja z Antiochii, wykształcony u retora Libaniusza, tam diakon i prezbiter, a od 398 roku biskup Konstantynopola. Przydomek „Złotousty” zawdzięcza wymowie. Zostawił setki homilii na księgi Nowego Testamentu i jest głównym przedstawicielem zasad wykładu szkoły antiocheńskiej.
Co bierzemy do przekładu
Jego odczyty sensu: wiara też jako dar (Ef 2:8), wspólnota Filemona z Pawłem (Flm 6), takt Pawła w słowach „oddzielony” i „skrzywdził” (Flm 15, 18) oraz „w ogóle” w J 8:25.
Co mógł wiedzieć
Głosił na przełomie IV i V wieku, po grecku, w Antiochii i Konstantynopolu; jego homilie dają odczyt sensu zdania, nie świadectwo o rękopisach.
Teolog grecki, który przed Orygenesem stał na czele szkoły katechetycznej w Aleksandrii. Zapewne pochodził z Aten; nawrócony, szukał nauczycieli w wielu krajach, aż w Aleksandrii znalazł Pantajnosa. Jego pisma, jak „Stromateis” i „Paidagogos”, są pełne cytatów z greckich poetów i filozofów.
Co bierzemy do przekładu
Jego cytaty jako świadectwo tekstu około 200 roku: Ef 5:22 bez czasownika „bądźcie poddane” i podział zdania w J 1:3.
Co mógł wiedzieć
Pisał w Aleksandrii około 200 roku, w czasach papirusu P46; jego cytaty pokazują tekst, który tam wtedy czytano.
Biskup Rzymu pod koniec I wieku, pierwszy z tak zwanych ojców apostolskich. Zostawił jedno pismo uznawane za jego własne: list do Kościoła w Koryncie, napisany około 96 roku.
Co bierzemy do przekładu
Najwcześniejsze poświadczenie Listu do Hebrajczyków: Klemens korzysta z niego około 96 roku, w Rzymie (wstęp Hbr, Hbr 13:24); stąd wniosek, że list wcześnie znano właśnie tam.
Co mógł wiedzieć
Pisał pod koniec I wieku, przed najstarszymi zachowanymi rękopisami Nowego Testamentu, które pochodzą z II wieku.
Pisarz z Kartaginy, syn centuriona, z zawodu zapewne adwokat, nawrócony najpóźniej w 197 roku. Pisał po łacinie na przełomie II i III wieku; najobszerniejsze z jego zachowanych dzieł to pięć ksiąg przeciw Marcjonowi.
Co bierzemy do przekładu
Świadectwo, że Marcjon znał List do Efezjan jako list do Laodycejczyków (Ef 1:1), i argument z tej polemiki: pogodzić można się z obcym, pojednać na powrót tylko ze swoim (Kol 1:20, słowniczek).
Co mógł wiedzieć
Pisał na przełomie II i III wieku jako przeciwnik Marcjona, więc o jego nauce mówi strona sporu. Jest pierwszym świadkiem łacińskiej Biblii, ale cytując Pismo, zdaje się, często sam przekładał z greki.
Urodzony w Tagaście w Afryce Północnej, nawrócony w 386 roku, od 396 roku do śmierci biskup Hippony. Swoją drogę do wiary opisał w „Wyznaniach”.
Co bierzemy do przekładu
Dwa miejsca: jego cytat J 1:3 jako świadectwo, jak dzielono to zdanie, i odczyt J 8:44 z „O państwie Bożym”: dopuszczał oba, skłaniając się ku temu, że diabeł „był w prawdzie, lecz w niej nie pozostał”.
Co mógł wiedzieć
Pisał na przełomie IV i V wieku w Afryce Północnej; jego cytaty pokazują, jak w jego czasach dzielono zdanie J 1:3 i jak rozumiano J 8:44.
Biskup Poitiers w Galii od około 350 roku, z rodziny szlacheckiej, przed chrztem wykształcony w naukach świeckich. Sprzeciwiał się arianom i za to cesarz Konstancjusz zesłał go do Frygii.
Co bierzemy do przekładu
Jego cytaty jako świadectwo tekstu IV wieku: podział zdania w J 1:3 i lekcja „w niebiosach” w Ef 1:20, którą ma też Kodeks Watykański.
Co mógł wiedzieć
Pisał w połowie IV wieku, w czasach Kodeksu Watykańskiego, a lata wygnania spędził na Wschodzie, we Frygii. Jego cytaty pokazują tekst, który znał.
Syn biskupa Synopy w Poncie, właściciel statków. Przybył do Rzymu i w 144 roku zerwał z tamtejszym Kościołem, zakładając własny. Odrzucał Stary Testament, a przyjmował tylko własną Ewangelię opartą na Łukaszu i zbiór dziesięciu listów Pawła.
Co bierzemy do przekładu
Jedno świadectwo tekstu: według Tertuliana znał List do Efezjan jako list do Laodycejczyków (Ef 1:1); przy Kol 1:20 stoi jako przeciwnik w sporze, z którego Tertulian wyprowadza sens słowa „pojednać”.
Co mógł wiedzieć
Działał w połowie II wieku. Jego naukę znamy głównie z pism przeciwników, zwłaszcza Tertuliana, który pisał mniej więcej pokolenie po jego śmierci; jego tekst Pisma odtwarza się przede wszystkim z cytatów u Epifaniusza.
Bratanek patriarchy Teofila i po nim, od 412 roku, patriarcha Aleksandrii przez prawie trzydzieści dwa lata. Stał na czele aleksandryjskiej szkoły teologicznej, rywalizującej z antiocheńską; pisał komentarze biblijne, między innymi do Ewangelii Jana.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: jego cytat J 1:3 jako świadectwo, jak w V wieku dzielono to zdanie.
Co mógł wiedzieć
Pisał w pierwszej połowie V wieku w Aleksandrii; jego cytat pokazuje tekst, który tam wtedy czytano.
Obrońca wiary chrześcijańskiej, urodzony we Flawii Neapolis w Palestynie, niedaleko Sychem, nawrócony około 130 roku. Nauczał w Azji Mniejszej i w Rzymie, gdzie zginął śmiercią męczeńską. Zachowały się jego dwie „Apologie” i „Dialog z Żydem Tryfonem”.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: w „Dialogu” mówi Żydom o śmierci Izajasza przerżniętego piłą jako o rzeczy znanej (Hbr 11:37).
Co mógł wiedzieć
Pisał w połowie II wieku i dużo cytował Stary Testament, zwłaszcza Izajasza. O śmierci proroka świadczy jako o tradycji znanej w jego czasach także Żydom, nie jako o wiadomości z czasów Izajasza.
Umowna nazwa nieznanego z imienia autora komentarza do wszystkich listów Pawła oprócz Listu do Hebrajczyków; komentarz krążył wśród dzieł Ambrożego. Autor pisał za papieża Damazego (366–384), zapewne w Rzymie, i objaśniał tekst w jego naturalnym, dosłownym sensie.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: jego tekst Kol 2:23 nie ma spójnika przed „surowością”, tak jak P46, Kodeks Watykański i dawne przekłady łacińskie.
Co mógł wiedzieć
Komentował łaciński tekst listów wyraźnie różny od Wulgaty, wzięty zapewne z dawnego przekładu łacińskiego; do greki niemal nie sięgał i zdaje się, że jej nie znał. Jego lekcje świadczą o przekładzie łacińskim, który krążył w IV wieku.
Żydowski historyk z rodu kapłańskiego w Jerozolimie, faryzeusz. W powstaniu przeciw Rzymowi dowodził w Galilei, w 67 roku poddał się Rzymianom, a po upadku Jerozolimy zamieszkał w Rzymie. Tam napisał „Wojnę żydowską” i dwadzieścia ksiąg „Dawnych dziejów” Żydów, od stworzenia świata do wybuchu wojny.
Co bierzemy do przekładu
Realia czasów Nowego Testamentu: świątynia Samarytan na Garizim (J 4:20), władza namiestnika (J 18:31), balustrada w świątyni (wstęp Ef), śmierć Jakuba (wstęp Jk), następstwo arcykapłanów (Hbr 7:24) i słowo o przesiedlaniu ludów (Kol 1:13).
Co mógł wiedzieć
Współczesny apostołom. Pisał w Rzymie od około 77 roku do końca życia, pod opieką rodu cesarskiego, którego nazwisko przyjął; wiele z opisanych wydarzeń widział sam.
Filon z Aleksandrii (ur. zapewne ok. 20–10 przed Chr.)
O szlachectwie
Żydowski filozof, który, jak się zdaje, całe życie spędził w Aleksandrii. Znał poetów i filozofów greckich, a Pismo objaśniał metodą alegorii, między innymi w obszernym komentarzu do Księgi Rodzaju. W 40 roku, już w podeszłym wieku, prowadził poselstwo Żydów do cesarza Gajusza.
Co bierzemy do przekładu
Czasownik, od którego pochodzi „alegoria”, rozpowszechniony przez niego wśród Żydów (Ga 4:24), sens słowa „cieleśnie”, za LSJ (Kol 2:9), i późniejszą tradycję o Ezawie (Hbr 12:16).
Co mógł wiedzieć
Żył w tym samym czasie co Jezus i Paweł, ale w Aleksandrii; pokazuje, jak grekę i Pismo rozumiał wykształcony Żyd mieszkający poza ziemią Izraela.
Ateński filozof, w młodości przyjaciel Sokratesa, założyciel Akademii. Pisał dialogi w pierwszej połowie IV wieku przed Chr.
Co bierzemy do przekładu
Użycie słów w dawnej grece, zwykle za LSJ: gra w kości (Ef 4:14), bystry dowcip (Ef 5:4), argument tylko prawdopodobny (Kol 2:4), „mieć opinię” (Kol 2:23) i „być rozgoryczonym” (Kol 3:19).
Co mógł wiedzieć
Pisał w IV wieku przed Chr. Jego użycie pokazuje, co słowo znaczyło w grece klasycznej, cztery wieki przed listami; podręczniki greki NT każą przy ustalaniu sensu dawać pierwszeństwo źródłom współczesnym autorom (Merkle i Plummer 2020, s. 137).
Filozof grecki ze Stagiry, uczeń Platona, wychowawca Aleksandra, syna Filipa Macedońskiego. W „Polityce” opisał dom jako trzy rodzaje władzy jego głowy: nad żoną, dziećmi i niewolnikami.
Co bierzemy do przekładu
Rozróżnienie mądrości i rozeznania (Kol 1:9; w słowniczku za Lightfootem), słowa anatomiczne (Kol 2:19), trzy pary domu w „Polityce” (Kol 3:18) i „bystry dowcip” (Ef 5:4).
Co mógł wiedzieć
Pisał w IV wieku przed Chr., cztery stulecia przed Nowym Testamentem; przy Kol 3:18 pokazuje, co w tamtym świecie było zwyczajne, a co w liście nowe.
Poeta epicki Grecji, któremu przypisuje się „Iliadę” i „Odyseję”. Daty jego życia nie znano już w starożytności; Herodot umieszczał go najwyżej czterysta lat przed sobą, czyli niewiele przed 850 rokiem przed Chr.
Co bierzemy do przekładu
Pierwotny obraz słów: podstęp jako przynęta i sidło (J 1:47), wyzwanie na pojedynek (Ga 5:26), macanie rękami przez oślepionego Cyklopa (1 J 1:1); jego czytelnicy rozpowszechnili też czasownik, od którego pochodzi „alegoria” (Ga 4:24).
Co mógł wiedzieć
Eposy powstały około VIII wieku przed Chr. Ich użycie pokazuje, co słowo znaczyło w dawnej grece, osiem wieków przed Nowym Testamentem; podręczniki greki NT każą przy ustalaniu sensu dawać pierwszeństwo źródłom współczesnym autorom (Merkle i Plummer 2020, s. 137).
Ateński historyk i pisarz, w młodości pod wpływem Sokratesa. W 401 roku przed Chr. przyłączył się do wyprawy Cyrusa Młodszego przeciw jego bratu, królowi Persji, i opisał ją w „Anabazie”.
Co bierzemy do przekładu
Opis Kolosów jako miasta ludnego, zamożnego i wielkiego, w którym stał Cyrus (wstęp Kol), oraz użycie słów: gra w kości (Ef 4:14) i wydatki trwające nieuszczuplone (J 8:37).
Co mógł wiedzieć
Szedł z wyprawą Cyrusa w 401 roku przed Chr.; jego opis pokazuje Kolosy z tamtych czasów, a Strabon, piszący na przełomie er, nazywa je już miasteczkiem (wstęp Kol).
Grecki biograf i pisarz z Cheronei w Beocji, wykształcony w filozofii w Atenach; wykładał w Rzymie, zmarł w rodzinnym mieście, gdzie był archontem i kapłanem Apollina Pytyjskiego.
Co bierzemy do przekładu
Dwa słowa, za LSJ: „cieleśnie” w przeciwstawieniu do tego, co bezcielesne (Kol 2:9), i rzadkie „zużycie” (Kol 2:22).
Co mógł wiedzieć
Żył w I i na początku II wieku, w tej samej epoce co autorzy Nowego Testamentu; jego poświadczenie słowa jest im bliskie w czasie.
Grecki historyk z Megalopolis w Arkadii, syn przywódcy Związku Achajskiego. Z czterdziestu ksiąg jego historii w całości zachowało się pięć pierwszych.
Co bierzemy do przekładu
Jedno słowo: tak nazywa dużą, podłużną tarczę rzymskiej piechoty (Ef 6:16).
Co mógł wiedzieć
Pisał w II wieku przed Chr., w dużej części po 146 roku, gdy Grecja była już pod władzą Rzymu; tarczę rzymską nazywa tym słowem w księdze o ustroju Rzymu.
Rzymski historyk z Patawium, dzisiejszej Padwy. W Rzymie, za cesarza Augusta, opisał dzieje miasta od jego założenia do 9 roku przed Chr. w 142 księgach; zachowało się 35.
Co bierzemy do przekładu
Opis płonącego pocisku z oblężenia Saguntu przez Hannibala: utkwiwszy w tarczy, zmuszał żołnierza do jej porzucenia (Ef 6:16).
Co mógł wiedzieć
Pisał kilkadziesiąt lat przed listami Pawła. Wojnę z Hannibalem opisał na podstawie dawniejszych historyków, rzymskich i nierzymskich.
Grecki geograf i historyk z Amasei w Poncie, wykształcony po grecku; uczył się w Nysie i w Rzymie. Najpóźniejsze wydarzenie, o którym wspomina jego dzieło, to śmierć Juby, króla Mauretanii, w 21 roku.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: w jego czasach Kolosy to już tylko miasteczko (wstęp Kol).
Co mógł wiedzieć
Pisał na przełomie er, dwa pokolenia przed Pawłem; z trzech dawnych opisów Kolosów jego jest najbliższy czasom listu.
Lucjusz Anneusz Seneka (ur. ok. 3 przed Chr., zm. 65)
O łaskawości (De clementia)
Rzymski filozof i mąż stanu z Kordoby w Hiszpanii, syn retora Seneki, uczeń stoika Attalosa. Wychowawca młodego Nerona, w 57 roku konsul; w pierwszych latach panowania Nerona współrządził z prefektem pretorianów Burrusem.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: senat odrzucił wniosek o osobny strój dla niewolników, z obawy, że niewolnicy zaczną liczyć wolnych (Ga 3:27).
Co mógł wiedzieć
Współczesny Pawłowi, mąż stanu w Rzymie za Nerona; zna obyczaje stolicy od środka.
Poeta tragiczny z Eleusis, pierwszy z trzech tragików attyckich, których sztuki zachowały się w całości; według dawnej tradycji walczył z Persami pod Maratonem i Salaminą.
Co bierzemy do przekładu
Dwa słowa, za LSJ: parskanie koni bojowych w czasowniku „wzburzył się” (J 11:33) i odczyt „po prostu, otwarcie” (Jk 1:5).
Co mógł wiedzieć
Pisał w V wieku przed Chr. Jego użycie pokazuje, co słowo znaczyło w grece klasycznej, pięć wieków przed Nowym Testamentem; podręczniki greki NT każą przy ustalaniu sensu dawać pierwszeństwo źródłom współczesnym autorom (Merkle i Plummer 2020, s. 137).
Ateński mówca i mąż stanu. Zaczynał jako pisarz mów sądowych na zamówienie, a jako polityk stanął naprzeciw Filipa Macedońskiego.
Co bierzemy do przekładu
Dwa słowa: najstarsze poza Nowym Testamentem poświadczenie czasownika z Kol 1:24, w mowie o podziale ciężarów podatkowych, i „rozstrzygać spory” (Kol 3:15, za LSJ).
Co mógł wiedzieć
Mówił w Atenach w IV wieku przed Chr. Jego użycie pokazuje, co słowo znaczyło w grece klasycznej, cztery wieki przed Pawłem; podręczniki greki NT każą przy ustalaniu sensu dawać pierwszeństwo źródłom współczesnym autorom (Merkle i Plummer 2020, s. 137).
Ateński mówca; w wieku czterdziestu czterech lat otworzył w Atenach szkołę, w pobliżu Liceum.
Co bierzemy do przekładu
Dwa słowa, za LSJ: „występować jako rozjemca” (Kol 3:15) i „po prostu, otwarcie” (Jk 1:5).
Co mógł wiedzieć
Pisał w IV wieku przed Chr. Jego użycie pokazuje, co słowo znaczyło w grece klasycznej, cztery wieki przed listami; podręczniki greki NT każą przy ustalaniu sensu dawać pierwszeństwo źródłom współczesnym autorom (Merkle i Plummer 2020, s. 137).
Teofrast z Eresos (ur. ok. 372, zm. 287 przed Chr.)
Charaktery
Filozof z Eresos na Lesbos, uczeń Arystotelesa i jego następca na czele szkoły perypatetyckiej przez trzydzieści pięć lat. Jego „Charaktery”, krótkie szkice ludzkich typów, miały potem wielu naśladowców.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: człowiek zabobonny na widok chorego spluwa sobie w zanadrze (Ga 4:14).
Co mógł wiedzieć
Pisał w Atenach na przełomie IV i III wieku przed Chr.; jego szkic pokazuje zwyczaj, o którym w I wieku pisze jeszcze Pliniusz (Ga 4:14).
Twórca poezji pasterskiej, poeta z Syrakuz; o jego życiu wiadomo niewiele poza tym, co da się wyczytać z jego sielanek.
Co bierzemy do przekładu
Jedno słowo, za LSJ: „być rozgoryczonym wobec kogoś”, utarta konstrukcja w stronie biernej z przyimkiem (Kol 3:19).
Co mógł wiedzieć
Pisał w III wieku przed Chr. Jego użycie pokazuje, co słowo znaczyło w grece klasycznej, trzy wieki przed Pawłem; podręczniki greki NT każą przy ustalaniu sensu dawać pierwszeństwo źródłom współczesnym autorom (Merkle i Plummer 2020, s. 137).
Rzymski uczony z Comum, autor „Historii naturalnej”; w przedmowie pisze, że zebrał w niej dwadzieścia tysięcy faktów z około dwóch tysięcy ksiąg. Zginął w 79 roku, w czasie wybuchu Wezuwiusza, jako prefekt floty w Misenum.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: spluwano na widok padaczki i przeciw urokom (Ga 4:14), tło słów „nie wypluliście”.
Co mógł wiedzieć
Współczesny Pawłowi; zbiera zwyczaje i wierzenia swojego świata z wielu ksiąg, więc mówi o tym, co znali ludzie I wieku.
Ateński komediopisarz; pierwszą komedię wystawił w 427 roku przed Chr. Pisał komedię staroattycką, satyrę na życie publiczne i prywatne miasta; w „Rycerzach” (424 przed Chr.) atakuje demagoga Kleona.
Co bierzemy do przekładu
Jedno słowo, za LSJ: „żar z węgli”, przy którym się grzeje (J 18:18).
Co mógł wiedzieć
Pisał na przełomie V i IV wieku przed Chr. Jego użycie pokazuje, co słowo znaczyło w grece klasycznej, pięć wieków przed Ewangelią; podręczniki greki NT każą przy ustalaniu sensu dawać pierwszeństwo źródłom współczesnym autorom (Merkle i Plummer 2020, s. 137).
Ateński komediopisarz, twórca komedii politycznej. O jego życiu wiadomo niewiele, a z jego sztuk zachowały się tylko urywki; w 423 roku przed Chr. jego „Butla” zdobyła pierwszą nagrodę przed „Chmurami” Arystofanesa.
Co bierzemy do przekładu
Jedno słowo, za LSJ: „żar z węgli”, na którym się piecze (J 18:18).
Co mógł wiedzieć
Pisał w V wieku przed Chr. Jego użycie pokazuje, co słowo znaczyło w grece klasycznej, pięć wieków przed Ewangelią; podręczniki greki NT każą przy ustalaniu sensu dawać pierwszeństwo źródłom współczesnym autorom (Merkle i Plummer 2020, s. 137).
Grecki przekład Biblii hebrajskiej, dzieło Żydów egipskich. Pięcioksiąg przełożono w III wieku przed Chr.; według przedmowy do Mądrości Syracha około 130 roku przed Chr. były już po grecku Prawo, Prorocy i inne księgi, a większość Pism przełożono w I wieku przed Chr. Nazwę, „siedemdziesiąt”, wzięła od legendy o siedemdziesięciu dwóch tłumaczach.
Co bierzemy do przekładu
Brzmienie cytatów ze Starego Testamentu, które autorzy Nowego biorą zwykle z tego przekładu, i miejsca, w których różni się od hebrajskiego; także użycie słów w Biblii greckiej. W przypisach stoi jako Septuaginta albo LXX.
Zasięg i granice
Jej najstarsze części są starsze od Nowego Testamentu o trzy stulecia, niektóre młodsze od niego (Kohelet, Daniel). Była Biblią autorów piszących po grecku, ale nie jest tekstem hebrajskim; przy cytacie porównujemy oba.
Zbiór żydowskich rozstrzygnięć prawnych, rozwijających prawo Starego Testamentu, podzielony na sześć działów i traktaty. Zasadniczo obecny kształt nadał mu pod koniec II wieku rabbi Juda, zwany Księciem; Miszna porządkuje prawo przekazywane wcześniej ustnie.
Co bierzemy do przekładu
Realia życia żydowskiego: prace zakazane w szabat (J 9:14), nieczystość domu poganina (J 18:28), modlitwa arcykapłana za zasłoną (Hbr 9:28) i psalmy wieczerzy paschalnej (Hbr 13:6).
Zasięg i granice
Ułożona pod koniec II wieku, później niż Nowy Testament; przechowuje dawniejsze prawo ustne, ale czy dany zwyczaj obowiązywał już w czasach Jezusa, trzeba sprawdzać przy każdym miejscu (J 9:14).
Zbiór żydowskich tradycji prawnych, równoległy do Miszny, ale zebrany osobno; nazwa po aramejsku znaczy „dodatek”.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: to Tosefta mówi, że do psalmów wieczerzy paschalnej należy Ps 118, cytowany w Hbr 13:6.
Zasięg i granice
Należy do literatury rabinów, która narastała w pierwszych wiekach po Chrystusie, później niż Nowy Testament; przy Hbr 13:6 dopowiada to, czego Miszna nie mówi wprost.
Aramejskie przekłady, a właściwie omówienia, ksiąg Starego Testamentu, przeznaczone dla ludzi, którzy przestali rozumieć hebrajski. Najstarsze sięgają czasów, gdy aramejski wyparł hebrajski z mowy codziennej Żydów; Targumy do Psalmów i innych Pism są późniejsze, dziełem pojedynczych autorów.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: aramejski przekład Psalmu 68 czyta „dałeś im dary” tam, gdzie hebrajski ma „wziąłeś”, bliżej słów Pawła w Ef 4:8, i mówi przy tym o Mojżeszu.
Zasięg i granice
Targum do Psalmów w obecnej postaci jest późny; może przechowywać dawniejszą żydowską interpretację, ale jej wieku sam nie dowodzi (Ef 4:8).
Zwoje znalezione w jaskiniach nad Morzem Martwym, w 1947 roku w pierwszej grocie, w pobliżu ruin osady Qumran. Mieszkała tam żydowska wspólnota, powstała w II wieku przed Chr.; osadę zajęli Rzymianie w 68 roku.
Co bierzemy do przekładu
Zwój z Księgą Powtórzonego Prawa potwierdza dłuższą hebrajską postać Pwt 32:43, którą zna Septuaginta i cytuje Hbr 1:6. Rok odkrycia wyznacza też granicę wiedzy dawniejszych komentatorów.
Zasięg i granice
Wspólnota mieszkała tam do 68 roku, gdy osadę zajęli Rzymianie. Komentatorzy piszący przed 1947 rokiem nie mogli znać zwojów.
Księgi noszące tę nazwę; dwie, o czasach Machabeuszy, weszły do Wulgaty. Pierwsza, napisana po hebrajsku na przełomie II i I wieku przed Chr. i zachowana po grecku, opisuje lata 175–135 przed Chr. Druga, skrót większego dzieła Jazona z Cyreny napisany po grecku, obejmuje lata 176–161; powstała później niż pierwsza, a przed 70 rokiem.
Co bierzemy do przekładu
Realia świąt: Święto Poświęcenia (J 10:22) i palmy przy wjeździe Szymona (J 12:13); historię męczenników z Drugiej Księgi (Hbr 11:35); użycie słów w greckim Starym Testamencie: odstępstwo (Ga 1:6), „bez grzechu” (J 8:7), „przyjaciel króla” (J 19:12).
Zasięg i granice
Pierwsza Księga Machabejska powstała kilkadziesiąt lat po opisanych wydarzeniach; mówi, skąd wzięło się Święto Poświęcenia, obchodzone jeszcze w czasach Jezusa (J 10:22).
Żydowskie opowiadanie o śmierci proroka Izajasza, zachowane jako część chrześcijańskiej księgi zwanej Wniebowstąpieniem Izajasza. Krążyło osobno już w I wieku; cała księga w obecnej postaci powstała zapewne nie wcześniej niż w drugiej połowie II wieku.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: tradycja, że Izajasz zginął za króla Manassesa przerżnięty piłą, tło słów „przerzynani piłą” w Hbr 11:37.
Zasięg i granice
Część żydowska krążyła już w I wieku, a przytaczali ją Justyn, Tertulian i Orygenes; świadczy o tradycji znanej w czasach Listu do Hebrajczyków, nie o samych czasach Izajasza.
Księga mądrości Jezusa, syna Syracha, z Jerozolimy, spisana po hebrajsku najpóźniej w pierwszej połowie II wieku przed Chr. Na grekę przełożył ją człowiek, który uważał autora za swego dziadka albo przodka; przybył on do Egiptu w 132 roku przed Chr. Hebrajskie fragmenty odnaleziono i wydano w latach 1896–1900.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: lud modli się, aż arcykapłan wyjdzie z „domu zasłony” (Hbr 9:28), tło słowa „wyczekują”.
Zasięg i granice
Pisana najpóźniej w pierwszej połowie II wieku przed Chr., gdy świątynia w Jerozolimie działała, ponad dwa wieki przed Listem do Hebrajczyków; opis służby arcykapłana pochodzi z czasów, w których ta służba trwała.
Księga zwana też Mądrością Salomona, z nurtu żydowskiej literatury mądrościowej. Napisana po grecku, zapewne przez Żyda z Aleksandrii, prawdopodobnie pod koniec I wieku przed Chr.; nie weszła do kanonu żydowskiego.
Co bierzemy do przekładu
Trzy miejsca w greckim Starym Testamencie, w których pada to samo słowo co w Nowym: zbroja Pana (Ef 6:11), Mądrość jako „blask” światłości (Hbr 1:3) i jako „obraz” Bożej dobroci (Kol 1:15).
Zasięg i granice
Powstała zapewne pod koniec I wieku przed Chr., niedługo przed Nowym Testamentem; jej obrazy znali już jego autorzy, także autor Listu do Hebrajczyków.
Opowieść religijna, której nie ma w kanonie żydowskim; do kanonu chrześcijańskiego przyjął ją synod w Kartaginie w 397 roku. Dotarła do nas w wersjach greckich, łacińskich, syryjskiej, aramejskiej i hebrajskiej; greckie powstały zapewne w Egipcie, a sama opowieść rozgrywa się w Persji.
Co bierzemy do przekładu
Dwa miejsca w greckim Starym Testamencie: anioł każe posmarować oczy ojca żółcią ryby tym samym czasownikiem, który stoi w J 9:6, a słowem z Kol 2:14 nazwany jest dokument, na który odbiera się złożone pieniądze.
Zasięg i granice
O czasie jej powstania uczeni są podzielonego zdania; korzystał z niej już Polikarp, który zginął śmiercią męczeńską w połowie II wieku.
Żydowski midrasz do Księgi Rodzaju, czyli objaśnienie, które szuka sensu ukrytego pod literą tekstu, z opowieściami, przypowieściami i tradycjami. Tradycja łączy go z rabbim Hoszają z III wieku, ale w głównej części to redakcja z VI wieku.
Co bierzemy do przekładu
Jedno miejsce: późną tradycję, która przypisuje Ezawowi grzechy płciowe, choć Księga Rodzaju o nich milczy (Hbr 12:16).
Zasięg i granice
W głównej części zredagowany w VI wieku, długo po Nowym Testamencie; świadczy o tradycji żydowskiej swoich czasów, nie o tym, jak czytano Księgę Rodzaju w I wieku.
Dane językowe do greckiego Nowego Testamentu, wydane przez Biblica: drzewa składni zdań opracował zespół Clear Bible, a przy słowach stoją forma słownikowa, forma gramatyczna, numer Stronga, angielski odpowiednik i dziedzina znaczeń, zebrane z kilku projektów.
Co bierzemy do przekładu
Formę gramatyczną każdego słowa i budowę zdania, na których stoją decyzje o formie, oraz dziedziny znaczeń, od których zależą hasła słowniczków. Z tych danych korzysta też widok studium przy każdej księdze.
Zasięg i granice
Korzystamy z wersji opisującej wydanie SBLGNT (jest też wersja dla wydania Nestlego z 1904 roku). Rozbiór zdania i znaczenie słowa to decyzje zespołu, który te dane opracował; przy sporze sprawdzamy je słownikami i gramatyką.
Otwarte dane biblijne, przygotowane w Tyndale House w Cambridge: grecki i hebrajski tekst z formą gramatyczną każdego słowa oraz słowniki LSJ i Abbotta-Smitha w wersji cyfrowej, z rozwiniętymi skrótami i rozszerzoną numeracją Stronga.
Co bierzemy do przekładu
Hasła słowników LSJ i Abbotta-Smitha przy decyzjach o słowie oraz formy gramatyczne słów greckich w Nowym Testamencie i hebrajskich w Starym.
Zasięg i granice
Dane rozwijane na bieżąco; wieki autorów dopisane do haseł LSJ bywają błędne, więc ich nie przenosimy.
MARBLE, projekt Zjednoczonych Towarzystw Biblijnych (United Bible Societies, UBS)
Projekt Zjednoczonych Towarzystw Biblijnych, który przypisał słowom greckiego Nowego Testamentu dziedziny znaczeń według słownika Louw i Nidy. Te przypisania niesie MACULA, za zgodą Towarzystw. Wydanie tekstu greckiego tych Towarzystw opisuje wpis o wydaniu Nestle–Aland na stronie „Rękopisy”.
Co bierzemy do przekładu
Numery dziedzin znaczeń przy słowach tekstu; od nich zależy, w jakim znaczeniu słowo stoi, a więc jego polskie oddanie, hasła słowniczków i decyzje o wielkiej literze. Przywołujemy je jako odsyłacz, bez przedruku definicji.
Zasięg i granice
Dziedziny przypisali słowom ludzie opracowujący te dane; gdy dają słowu dwie dziedziny, rozstrzyga zdanie, a wybór zapisujemy.
Center for New Testament Restoration, Alan Bunning
Electronic Transcriptions, 2020–2026
Elektroniczne transkrypcje najstarszych rękopisów greckich Nowego Testamentu (w naszej kopii 130 świadków, do V wieku), przygotowane przez Alana Bunninga: litera po literze, ze znakami luk, liter uszkodzonych i poprawek kolejnych rąk.
Co bierzemy do przekładu
Przy wariantach czytamy, co stoi w tych rękopisach; stąd zdania przypisów o tym, co ma, a czego nie ma P46 albo Kodeks Synajski. Z transkrypcji liczymy też zawartość rękopisów na stronie „Rękopisy”.
Zasięg i granice
Nasza kopia obejmuje tylko pierwszą klasę świadków CNTR (do V wieku); dawnych przekładów nie ma. Brak tekstu w transkrypcji bywa luką w rękopisie, nie pominięciem.