W przypisach do wersetów stoją krótkie nazwy świadków tekstu: „P46”, „Kodeks Synajski”, „tekst bizantyjski”, „NA28”. Ta strona rozwija każdą z nich: co to za rękopis, dawny przekład albo wydanie, z jakiego czasu i co zawiera. Prowadzi tu odnośnik z menu każdej księgi (pod nagłówkiem „Aparat”), a wykaz miejsc wraca stąd do wersetów.
Przy rękopisie podajemy wiek za Listą INTF (Kurzgefasste Liste, spisem greckich rękopisów Nowego Testamentu; odnośnik przy wpisie prowadzi do jej karty), zawartość w naszych księgach, miejsce przechowywania i to, na co uważać w przypisach. Majuskuły to rękopisy pisane wielkimi literami, minuskuły pismem małym, późniejsze; lekcja to brzmienie danego miejsca w rękopisie albo wydaniu, a aparat to spis takich różnic pod tekstem.
Przy rękopisie zostajemy przy tym, co wiadomo; gdzie wydawcy i badacze coś o nim piszą, przytaczamy to z nazwiskiem. Przy wariantach i przy sporach o słowo czytamy odpisy litera po literze (transkrypcje) najstarszych rękopisów, do V wieku włącznie, które obejmują nasze księgi: jest ich 56. Transkrypcje przygotował Alan Bunning w Center for New Testament Restoration (CNTR) i udostępnia je na licencji CC BY-SA 4.0.
Na stronie jest 39 wpisów. Przy każdym, o którym piszemy na stronach przekładu, rozwija się wykaz tych miejsc z odnośnikami.
Fragmenty kodeksu papirusowego z III wieku z Ewangelią Jana: z pierwszego rozdziału świadectwo Jana Chrzciciela i pierwsi uczniowie, z szesnastego mowa pożegnalna Jezusa, z dwudziestego Maria Magdalena przy grobie i niedowierzanie Tomasza.
Zawartość
Fragmenty Ewangelii Jana z trzech rozdziałów: 1:23–40, 16:14–30 i 20:11–25, z lukami. Tekst, choćby w części, ma 47 wersetów.
Gdzie jest dziś
British Library, Londyn: Inv. Nr. 782 i Inv. Nr. 2484.
Na co uważać w przypisach
W przypisach do Jana stoi jako „𝔓5”: to ten sam papirus co P5, litera P zapisana pismem gotyckim.
Papirus z ponad jedną trzecią Listu do Hebrajczyków, od 2:14 do 12:17. Lista INTF datuje go szeroko, na III albo IV wiek.
Zawartość
List do Hebrajczyków: 2:14–5:5, 10:8–22, 10:29–11:13 i 11:28–12:17. Tekst, choćby w części, ma 114 z 303 wersetów.
Gdzie jest dziś
British Library, Londyn: Inv. Nr. 1532v; Muzeum Egipskie, Kair: PSI 1292.
Na co uważać w przypisach
Zachowały się tylko fragmenty 2:14–5:5, 10:8–22, 10:29–11:13 i 11:28–12:17: przy innych wersetach Hebrajczyków P13 nie świadczy, bo tekst się nie zachował.
Pierwszy z papirusów Chester Beatty: kodeks z III wieku, w którym cztery Ewangelie i Dzieje Apostolskie stały pod jedną okładką. Z około 220 kart zostało 30.
Zawartość
Cztery Ewangelie i Dzieje Apostolskie w jednym kodeksie. Z Jana tekst, choćby w części, ma 89 wersetów, z rozdziałów od 4 do 11.
Gdzie jest dziś
Chester Beatty Library, Dublin: CBL BP I (28 kart); Austriacka Biblioteka Narodowa, Wiedeń: Pap. G. 31974 (2 karty).
Na co uważać w przypisach
Z Jana nie zachowała się w nim żadna karta z 5:26–10:6; gdy przypis mówi o miejscu z tej luki, zaznacza, że milczenie papirusu niczego nie rozstrzyga (J 7:53).
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: pisze, że w Ewangelii Marka jego tekst stoi bliżej rodziny cezarejskiej niż aleksandryjskiej czy zachodniej, a w Dziejach jest wyraźnie aleksandryjski. (Metzger 1992, s. 37)
Metzger: przytacza datowanie wydawcy: pierwsza połowa III wieku. (Metzger 1992, s. 37)
Drugi z papirusów Chester Beatty, kodeks z początku III wieku. Zachowało się 86 lekko uszkodzonych kart z pierwotnych 104, zszytych w jeden plik kart (składkę). Listy Pawła idą w nim mniej więcej od najdłuższego, a List do Hebrajczyków stoi zaraz po Liście do Rzymian. Z naszych ksiąg niesie Hebrajczyków prawie w całości.
Zawartość
Listy Pawła w kolejności: Rzymian, Hebrajczyków, 1 i 2 Koryntian, Efezjan, Galatów, Filipian, Kolosan, 1 i 2 Tesaloniczan. Zachowane karty zaczynają się na Rz 5:17; brak większej części 1 Tesaloniczan i całego 2 Tesaloniczan. Listów pasterskich zapewne nigdy nie zawierał: na końcu kodeksu brakłoby na nie miejsca. Z naszych ksiąg tekst, choćby w części, ma 300 z 303 wersetów Hebrajczyków, 150 ze 155 Efezjan, 139 ze 149 Galatów i 81 z 95 Kolosan.
Gdzie jest dziś
Chester Beatty Library, Dublin: CBL BP II (56 kart); University of Michigan Library, Ann Arbor: Inv. 6238 (30 kart).
Na co uważać w przypisach
W przypisach „P46 nie ma” znaczy czasem lukę, nie pominięcie: brzegi kart są uszkodzone, a transkrypcja oznacza litery uzupełnione i brakujące.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: uważa jego tekst za bliższy typowi aleksandryjskiemu niż zachodniemu. (Metzger 1992, s. 38)
Houghton: zalicza P46 do „wczesnych i ważnych” świadków, gdy omawia brak słów „w Efezie” w Ef 1:1. (Houghton 2025, hasło do Ef 1:1)
Houghton: pisze, że nowsze badania w dużej mierze porzuciły podział na typy tekstu (aleksandryjski, zachodni, cezarejski), bo przy pełnych tekstach rękopisów granice między nimi się zacierają. (Houghton 2025, s. 28*)
Fragment kodeksu papirusowego z końca III wieku z Listem do Efezjan od 4:16 do 5:13, czyli z pouczeniami o nowym życiu wierzących.
Zawartość
List do Efezjan od 4:16 do 5:13, z luką przy 4:30–31: tekst, choćby w części, ma 29 ze 155 wersetów.
Gdzie jest dziś
Biblioteka Uniwersytetu Yale, New Haven: P.CtYBR inv. 415.
Na co uważać w przypisach
Obejmuje tylko Ef 4:16–5:13, z luką przy 4:30–31; przy innych wersetach Efezjan nie świadczy, bo kart nie ma.
Co mówią wydawcy i badacze
Houghton: liczy go wśród „najstarszych świadków” Listu do Efezjan przy Ef 4:17 i 4:28, zaznaczając, że odczyt karty w tych miejscach jest niepewny. (Houghton 2025, hasła do Ef 4:17 i 4:28)
Fragment papirusu z początku V wieku z pierwszym rozdziałem Listu do Galatów: pozdrowienie, zdumienie Pawła, że Galaci tak szybko odwracają się od Ewangelii, i urywki jego opowieści o sobie.
Zawartość
Początek Listu do Galatów: 1:2–10, 1:13 i 1:16–19. Tekst, choćby w części, ma 14 ze 149 wersetów.
Kodeks papirusowy z Ewangelią Jana z około 200 roku, wydany w 1956 roku jako Papirus Bodmer II. Ma około 440 poprawek: między wierszami, na wymazaniach i na marginesach. Większość poprawia pomyłki samego kopisty, część idzie jednak za innym wzorcem tekstu.
Zawartość
Ewangelia Jana: 104 strony z tekstem 1:1–6:11 i 6:35–14:15, a z dalszej części fragmenty 46 stron, aż do rozdziału 21. Tekst, choćby w części, ma 822 z 879 wersetów Jana.
Gdzie jest dziś
Bibliotheca Bodmeriana, Cologny pod Genewą: P. Bodmer II; Chester Beatty Library, Dublin: CBL BP XIX (1 karta); Institut für Altertumskunde, Kolonia: Inv. 4274/4298.
Na co uważać w przypisach
Przy P66 liczy się, czy chodzi o pierwszą rękę, czy o poprawkę: przy tylu zmianach w jednym miejscu P66 może świadczyć za dwiema lekcjami.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: określa jego tekst jako mieszany, z elementami aleksandryjskimi i zachodnimi. (Metzger 1992, s. 39–40)
Houghton: podaje datowanie „wczesny III albo IV wiek” i ostrzega, że daty papirusów ustalane z pisma mają rozrzut co najmniej pięćdziesięciu lat, „a pewnie znacznie więcej”. (Houghton 2025, s. XIII i 4*)
Kodeks papirusowy z Ewangeliami Łukasza i Jana, zszyty z jednego pliku kart (składki). Ma kilka osobliwości: w J 10:7 Jezus nazywa siebie „pasterzem owiec”, nie „bramą”, a w Łk 16:19 bogacz z przypowieści ma imię: Neues.
Zawartość
Ewangelie Łukasza i Jana w jednym kodeksie, z którego zostało 102 ze 144 stron. Z Jana tekst, choćby w części, ma 611 z 879 wersetów, od 1:1 do 15:10.
Gdzie jest dziś
Biblioteka Watykańska: Pap. Hanna 1 (Mater Verbi).
Na co uważać w przypisach
Z Jana zachował się tekst do 15:10; przy wersetach z dalszych rozdziałów brak P75 w przypisie oznacza koniec zachowanych kart, nie pominięcie.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: pisze, że jego tekst jest „bardzo podobny” do tekstu Kodeksu Watykańskiego. (Metzger 1992, s. 41)
Metzger: przytacza datowanie wydawców, Victora Martina i Rodolphe’a Kassera: lata 175–225. (Metzger 1992, s. 41)
Houghton: podaje datowanie „wczesny III albo IV wiek” i ostrzega, że daty papirusów ustalane z pisma mają rozrzut co najmniej pięćdziesięciu lat, „a pewnie znacznie więcej”. (Houghton 2025, s. XIII i 4*)
Fragment papirusu z III wieku z pierwszym rozdziałem Ewangelii Jana: świadectwo Jana Chrzciciela o Baranku Bożym i pierwsze spotkania uczniów z Jezusem.
Zawartość
Ewangelia Jana 1:29–35 i 1:40–46, czternaście wersetów.
Grecka Biblia z IV wieku, pisana w czterech kolumnach na stronie; jedyna znana kompletna kopia Nowego Testamentu pisana majuskułą. Tischendorf znalazł ją w klasztorze św. Katarzyny na Synaju: w 1844 roku wyjął z kosza papierów do spalenia 43 karty Starego Testamentu, a w 1859 roku zarządca klasztoru pokazał mu kodeks. Uczciwość rokowań Tischendorfa, po których kodeks trafił do cara Aleksandra II, bywa podważana. W 1933 roku kupiło go British Museum.
Zawartość
Cały Nowy Testament, a po nim List Barnaby i duża część Pasterza Hermasa; kodeks zawierał też grecki Stary Testament. Z naszych ksiąg ma każdy werset poza 16 wersetami Jana, których w nim nie ma, wśród nich J 5:4 i perykopa o cudzołożnicy (7:53–8:11).
Gdzie jest dziś
British Library, Londyn: Add. 43725.
Na co uważać w przypisach
„Pierwsza ręka” albo „pierwotny zapis” w przypisie to tekst kopisty przed poprawkami. Synajski poprawiało wielu korektorów; grupa z Cezarei, około VI–VII wieku, poprawiała go według innego wzorca.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: zalicza jego tekst ogólnie do grupy aleksandryjskiej, ale widzi w nim też „wyraźny nurt” tekstu zachodniego. (Metzger 1992, s. 46)
Houghton: przy J 8:59 pokazuje dwie warstwy poprawek: jedna dopisała dłuższe zakończenie wersetu, następna wymazała z niego cztery ostatnie słowa. (Houghton 2025, hasło do J 8:59)
Metzger: pisze, że korektorzy z Cezarei poprawiali go gruntownie według rękopisu, który dopisek kopisty na końcu (kolofon) nazywa bardzo starym i poprawionym ręką męczennika Pamfila. (Metzger 1992, s. 46)
Merkle i Plummer: podają go jako przykład błędu słuchu: w Mt 2:6 kopista zapisał ἐκ σοῦ („z ciebie”) jako ἐξ οὗ („z którego”). (Merkle–Plummer 2020, s. 93)
Houghton: pisze, że nowsze badania w dużej mierze porzuciły podział na typy tekstu (aleksandryjski, zachodni, cezarejski), bo przy pełnych tekstach rękopisów granice między nimi się zacierają. (Houghton 2025, s. 28*)
Houghton: zauważa, że w Ewangelii Jana, w rozdziałach 1–8, odbiega od swojego zwykłego pokrewieństwa i często stoi blisko Kodeksu Bezy. (Houghton 2025, s. 195)
Kodeks z V wieku z Biblią grecką. W 1627 roku patriarcha Konstantynopola Cyryl Lukaris podarował go królowi Anglii Karolowi I.
Zawartość
Biblia grecka: Stary Testament z ubytkami i prawie cały Nowy; brak Ewangelii Mateusza do 25:6, Jana 6:50–8:52 i 2 Koryntian 4:13–12:6. Z naszych ksiąg tekst, choćby w części, ma 754 z 879 wersetów Jana, a pozostałe w całości.
Gdzie jest dziś
British Library, Londyn: Royal 1 D.VIII.
Na co uważać w przypisach
Brakuje w nim Jana 6:50–8:52: przy tych wersetach brak Aleksandryjskiego w przypisie oznacza lukę w kodeksie, nie pominięcie.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: w Ewangeliach widzi w nim „najstarszy przykład” tekstu bizantyjskiego, w reszcie Nowego Testamentu stawia go obok B i ℵ jako przedstawiciela tekstu aleksandryjskiego. (Metzger 1992, s. 47)
Merkle i Plummer: podają go jako przykład błędu przy pisaniu: w J 13:37 stoi δύνασαί μοι („możesz mi”) zamiast δύναμαί σοι („mogę ci”). (Merkle–Plummer 2020, s. 93)
Kodeks z IV wieku pisany drobnymi, delikatnymi literami bez ozdób; późniejszy korektor obwiódł każdą literę na nowo, pomijając te, które uznał za błędne. W Bibliotece Watykańskiej jest od czasu sprzed 1475 roku: stoi już w jej pierwszym katalogu. Ciągła numeracja rozdziałów w listach Pawła zdradza, że w jego wzorze List do Hebrajczyków stał zaraz po Liście do Galatów.
Zawartość
Biblia grecka bez Księgi Rodzaju do rozdziału 46, bez około 30 psalmów i bez końca: urywa się w Liście do Hebrajczyków na 9:14, więc nie ma w nim listów pasterskich, Listu do Filemona ani Apokalipsy. Z naszych ksiąg ma w całości Galatów, Efezjan, Kolosan, Jakuba i trzy Listy Jana; z Jana 866 z 879 wersetów (nie ma J 5:4 i perykopy o cudzołożnicy, 7:53–8:11), z Hebrajczyków 156 z 303, do 9:14; Filemona nie ma.
Gdzie jest dziś
Biblioteka Watykańska: Vat. gr. 1209.
Na co uważać w przypisach
Urywa się na Hbr 9:14; dalsze karty dopisano dopiero w XV wieku, więc w przypisach do Hebrajczyków od 9:15 Watykańskiego nie ma wśród świadków.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: nazywa go „znakomitym przedstawicielem” tekstu aleksandryjskiego. (Metzger 1992, s. 48)
Metzger: przytacza hipotezę Skeata, że to kopia odrzucona spośród pięćdziesięciu zamówionych przez Konstantyna: nie ma kanonów Euzebiusza, ma za to wiele poprawek. (Metzger 1992, s. 48)
Merkle i Plummer: podają go jako przykład błędu wzroku: w Ga 1:11 kopista napisał τὸ εὐαγγέλιον („ewangelię”) trzy razy z rzędu. (Merkle–Plummer 2020, s. 92)
Houghton: pisze, że nowsze badania w dużej mierze porzuciły podział na typy tekstu (aleksandryjski, zachodni, cezarejski), bo przy pełnych tekstach rękopisów granice między nimi się zacierają. (Houghton 2025, s. 28*)
Palimpsest: w XII wieku tekst biblijny z V wieku wytarto, a na kartach zapisano grecki przekład 38 traktatów św. Efrema Syryjczyka; stąd nazwa kodeksu. Spod nowego pisma odczytał go odczynnikami Tischendorf i wydał w 1843 roku.
Zawartość
Fragmenty każdej księgi Nowego Testamentu poza 2 Tesaloniczan i 2 Jana: 145 kart, około pięciu ósmych całości. Z naszych ksiąg tekst, choćby w części, ma: Jana 368 z 879 wersetów, Galatów 129 ze 149, Efezjan 42 ze 155, Kolosan 94 z 95, Filemona 23 z 25, Hebrajczyków 187 z 303, Jakuba 73 ze 108, 1 Jana 65 ze 105, 3 Jana 13 z 15.
Gdzie jest dziś
Biblioteka Narodowa Francji, Paryż: Gr. 9.
Na co uważać w przypisach
Kodeks poprawiali dwaj korektorzy: w VI wieku w Palestynie i w IX wieku w Konstantynopolu. „Pierwsza ręka” w przypisie (np. J 1:3) to tekst sprzed ich poprawek.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: pisze, że choć kodeks pochodzi z V wieku, jego tekst ma „mniejsze znaczenie”, niż sugerowałby wiek: mieszają się w nim wszystkie główne typy, często zgodnie z późniejszym tekstem bizantyjskim. (Metzger 1992, s. 49)
Houghton: lekcję „Pana Jezusa” zamiast „Chrystusa Jezusa” w Ef 3:1 tłumaczy tym, że skrót ΧΥ („Chrystusa”) zapewne pomylono ze skrótem ΚΥ („Pana”). (Houghton 2025, hasło do Ef 3:1)
Dwujęzyczny kodeks Ewangelii i Dziejów, pisany wierszami sensu. W 1581 roku podarował go Uniwersytetowi w Cambridge Teodor Beza, następca Kalwina; od niego nazwa. Ma wiele dodatków: w Łk 6:5 scenę z człowiekiem pracującym w szabat, w Łk 23:53 kamień przy grobie, który ledwie poruszyłoby dwudziestu ludzi, a w Dziejach tekst dłuższy o niemal jedną dziesiątą.
Zawartość
Ewangelie w porządku Mateusz, Jan, Łukasz, Marek, Dzieje Apostolskie i skrawek 3 Listu Jana; tekst grecki stoi po lewej stronie, łaciński po prawej. Z Jana tekst, choćby w części, ma 709 z 879 wersetów.
Gdzie jest dziś
Biblioteka Uniwersytecka, Cambridge: Nn. 2.41.
Na co uważać w przypisach
Część kart dopisano później: w tekście greckim Mt 3:7–16, J 18:14–20:13 i Mk 16:15–20. Tekst z tych kart nie jest świadectwem z V wieku.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: pisze, że żaden znany rękopis nie ma tylu i tak uderzających odchyleń od tekstu, który zwykle uważa się za normalny. (Metzger 1992, s. 50)
Metzger: datuje go na V, a może VI wiek; w dodatku do trzeciego wydania przytacza datowanie Fredego na IV wiek. (Metzger 1992, s. 49 i 250)
Grecko-łaciński kodeks listów Pawła z VI wieku, dwujęzyczny jak Kodeks Bezy. Poprawiało go co najmniej dziewięciu korektorów; czwarty z nich w IX wieku dodał akcenty i przydechy. Wydał go Tischendorf w 1852 roku.
Zawartość
Same listy Pawła, z Listem do Hebrajczyków, po grecku i po łacinie.
Gdzie jest dziś
Biblioteka Narodowa Francji, Paryż: Gr. 107 AB.
Na co uważać w przypisach
„Pierwsza ręka Klaromontańskiego” w przypisie (np. Kol 1:7) to zapis sprzed poprawek; kodeks poprawiało co najmniej dziewięciu korektorów.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: zalicza go do tekstu zachodniego, choć w listach Pawła lekcje zachodnie są u niego mniej uderzające niż w Ewangeliach i Dziejach. (Metzger 1992, s. 51)
Houghton: zauważa, że w Ef 5:14 pierwsza ręka czyta „dotkniesz Chrystusa” zamiast „zajaśnieje ci Chrystus”. (Houghton 2025, hasło do Ef 5:14)
Houghton: pisze, że w listach Pawła on i Kodeks Boerneriański niosą postać tekstu, która wcześnie przeszła redakcję; zwie się ją czasem zachodnią, choć bardzo różni się od zachodnich lekcji Dziejów. (Houghton 2025, s. 380)
Kodeks z IX wieku, pisany zapewne w Sankt Gallen przez mnichów irlandzkich: na jednej z kart stoi osiem wersów irlandzkiego wiersza o pielgrzymce do Rzymu.
Zawartość
Listy Pawła po grecku, z dosłownym przekładem łacińskim wpisanym między wierszami; po Liście do Filemona stoi tytuł Listu do Laodycejczyków, bez tekstu.
Gdzie jest dziś
Saksońska Biblioteka Krajowa, Drezno: A 145b.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: uważa go za bliskiego krewnego Kodeksu Augiensis (F, 010): oba miałyby wspólny wzór starszy o pokolenie lub dwa. (Metzger 1992, s. 52–53)
Houghton: przytacza nowsze studium (Fisher 2024), według którego grecki tekst Kodeksu Augiensis (F, 010) jest bezpośrednią kopią tego kodeksu i nie ma samodzielnej wartości. (Houghton 2025, s. 8*, przyp. 7)
Dwujęzyczny kodeks z V wieku: tekst grecki z przekładem saidzkim, czyli w dialekcie koptyjskim Górnego Egiptu. Zachował się we fragmentach Ewangelii Łukasza i Jana.
Zawartość
Fragmenty Ewangelii Łukasza i Jana, po grecku i w przekładzie saidzkim. Z Jana tekst, choćby w części, ma 133 wersety, od 1:24 do 8:31, najwięcej z rozdziałów 6–8.
Gdzie jest dziś
Biblioteka Watykańska: Borg. copt. 109; Biblioteka Narodowa Francji, Paryż: Copte 129; Morgan Library & Museum, Nowy Jork: MS M. 664A.
Na co uważać w przypisach
Z Jana zachowały się tylko fragmenty od 1:24 do 8:31; przy wersetach spoza nich kodeks 029 nie świadczy.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: pisze, że jego tekst jest „bardzo bliski” tekstowi Kodeksu Watykańskiego. (Metzger 1992, s. 56)
Kodeks Ewangelii, który w 1906 roku kupił Charles L. Freer z Detroit; okładki z malowanymi postaciami ewangelistów pochodzą z VII–VIII wieku. Po Mk 16:14 ma dodatek, który częściowo znał już Hieronim.
Zawartość
Cztery Ewangelie w porządku Mateusz, Jan, Łukasz, Marek. Z Jana tekst, choćby w części, ma 825 z 879 wersetów.
Gdzie jest dziś
Smithsonian Institution, Freer Gallery of Art, Waszyngton: F1906.274.
Na co uważać w przypisach
Ewangelia Jana od 1:1 do 5:11 stoi na składce dopisanej około VII wieku w miejsce uszkodzonej; w tych wersetach kodeks 032 nie jest świadkiem z V wieku.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: nazywa jego tekst „dziwnie pstrym”: Mateusz i część Łukasza bizantyjskie, początek Marka zachodni, dalsza część Marka cezarejska, reszta Łukasza i Jan od 5:12 aleksandryjskie. (Metzger 1992, s. 57)
Metzger: datuje go na koniec IV albo początek V wieku. (Metzger 1992, s. 56)
Minuskuła z X wieku, odkryta na Atosie zimą 1897/98 przez E. von der Goltza, który opisał ją w 1899 roku. Na marginesach ma noty z Ireneusza, Klemensa, Orygenesa, Euzebiusza i Bazylego, a nic młodszego niż Bazyli, który zmarł w 379 roku; jej wzór pochodzi więc zapewne z końca IV wieku. Według kolofonu, czyli dopisku kopisty na końcu, kopista listów Pawła szedł za rękopisem z tekstem, którego używał Orygenes.
Zawartość
Dzieje Apostolskie i listy.
Gdzie jest dziś
Klasztor Wielka Ławra, Atos: B' 64.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: pisze, że daje „stosunkowo czystą postać” tekstu aleksandryjskiego. (Metzger 1992, s. 65)
Metzger: wymienia ją wśród minuskuł, których świadectwo waży więcej niż świadectwo niektórych późniejszych majuskuł. (Metzger 1992, s. 209)
Houghton: liczy ją wśród „wczesnych i ważnych” rękopisów, które w Ef 1:1 nie mają słów „w Efezie”. (Houghton 2025, hasło do Ef 1:1)
Houghton: nazywa ją najważniejszą minuskułą listów Pawła. (Houghton 2025, s. 379)
Dwie grupy późnych minuskuł, nazwane od pierwszego rękopisu każdej z nich, ze wspólnymi przodkami. Rodzinę 1 opisał Kirsopp Lake w 1902 roku, rodzinę 13 W. H. Ferrar z Dublina w 1868 roku. Rodzina 13 ma perykopę o cudzołożnicy (J 7:53–8:11) nie w Ewangelii Jana, lecz po Łk 21:38; jej wspólny wzór pochodził z Kalabrii albo Sycylii.
Zawartość
Rodzina 1: minuskuły 1, 118, 131 i 209. Rodzina 13: minuskuły 13, 69, 124, 346 i około tuzina innych.
Na co uważać w przypisach
„Rodziny rękopisów 1 i 13” w przypisie (J 3:13) to dwie grupy rękopisów nazwane od pierwszego z nich, nie dwa pojedyncze rękopisy.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: łączy obie rodziny z tekstem cezarejskim i zalicza je do jego wcześniejszego, przedcezarejskiego stadium. (Metzger 1992, s. 61–62 i 215)
Łacińskie przekłady sprzed Wulgaty. Ewangelie czytano po łacinie już w ostatniej ćwierci II wieku w Afryce Północnej, wkrótce także w Italii i Galii. Przekład był bardzo dosłowny, a wersji krążyło tak wiele, że Hieronim skarżył się papieżowi Damazemu: przekładów jest niemal tyle, ile rękopisów. Zachowało się około 32 rękopisów Ewangelii z IV–XIII wieku; oznacza się je małymi literami.
Na co uważać w przypisach
„Kodeks b” przy J 1:3 to Kodeks Veronensis, purpurowy rękopis z V wieku. Inne przypisy mówią o przekładach łacińskich zbiorczo, a Wulgatę nazywają z nazwy. Łacina nie ma rodzajnika, więc w jego sprawach nie świadczy.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: zalicza je do tekstu zachodniego; postać afrykańska odbiega od greki bardziej niż europejska. (Metzger 1992, s. 72)
Metzger: nazywa styl tych przekładów drewnianym i dosłownym; przypuszcza, że wyrosły z przekładów wpisywanych między wiersze tekstu greckiego. (Metzger 1992, s. 72)
Metzger: przytacza zdanie Burkitta, że kodeks b przedstawia typ tekstu, na którym Hieronim oparł Wulgatę. (Metzger 1992, s. 74)
Metzger: pisze, że świadectwo dawnych przekładów jest jasne tam, gdzie chodzi o obecność albo brak całego zdania we wzorcu greckim. (Metzger 1992, s. 68)
Łacińska Biblia, która zaczęła się od zlecenia papieża Damazego: około 382 roku polecił on Hieronimowi poprawić przekład łaciński. Hieronim w rok zrewidował Ewangelie: jak pisze w liście do Damazego, porównywał dobry tekst łaciński ze starymi rękopisami greckimi i zmieniał go tylko tam, gdzie sens był zniekształcony. Czy poprawił też resztę Nowego Testamentu, uczeni się spierają. Zachowało się ponad 8000 rękopisów Wulgaty, a kopiści mieszali jej tekst ze starołacińskim.
Na co uważać w przypisach
Gdy przypis podaje wydanie, jest to Wulgata klementyńska z 1592 roku, nie wydanie krytyczne. Łacina nie ma rodzajnika, więc w jego sprawach Wulgata nie świadczy.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: uważa, że podstawą Hieronima była zapewne europejska postać tekstu starołacińskiego, a rękopisy greckie, z którymi ją porównał, były aleksandryjskie. (Metzger 1992, s. 76)
Metzger: pisze, że resztę Nowego Testamentu poprawiono pobieżniej niż Ewangelie, kimkolwiek był poprawiający. (Metzger 1992, s. 76)
Metzger: w dodatku do trzeciego wydania zaznacza, że o grecki wzorzec Hieronima uczeni wciąż się spierają. (Metzger 1992, s. 252–253)
Przekłady syryjskie należą do najwcześniejszych: powstały, jak łacińskie i koptyjskie, dla misji II i III wieku. Przekład starosyryjski znamy z dwóch rękopisów Ewangelii z dużymi lukami; jeden z nich, palimpsest, odkryła w 1892 roku Agnes Smith Lewis w klasztorze św. Katarzyny na Synaju. Peszitta, „syryjska Wulgata”, powstała około początku V wieku, by zastąpić rozbieżne przekłady starosyryjskie. Zachowało się ponad 350 jej rękopisów.
Na co uważać w przypisach
Peszitta nie ma 2 i 3 Listu Jana. Starosyryjskiego przekładu listów Pawła nie znamy z rękopisów, tylko z cytatów u ojców Kościoła. Syryjski nie odróżnia aorystu od perfectum, więc tej różnicy nie oddaje.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: datuje palimpsest synajski na około IV wiek, rękopis Curetona na około V, a samą postać tekstu na koniec II albo początek III wieku. (Metzger 1992, s. 68–69)
Metzger: zalicza przekład starosyryjski w ogólności do świadków tekstu zachodniego. (Metzger 1992, s. 69)
Metzger: pisze, że Peszittę przekazywano z niezwykłą wiernością; w Ewangeliach stoi bliżej tekstu bizantyjskiego, w Dziejach ma uderzające zgodności z zachodnim. (Metzger 1992, s. 70)
Postać tekstu, którą ma większość rękopisów greckich, według Metzgera około 90 procent: większość minuskuł, a w Ewangeliach także Kodeks Aleksandryjski, jej najstarszy przykład. Westcott i Hort nazwali ją tekstem syryjskim, a tekst przyjęty uznali za jej najpóźniejszą postać. Drukuje ją wydanie Robinsona i Pierponta z 2005 roku, wznowione w 2018, w przypisach i w tabeli różnic oznaczane skrótem RP.
Na co uważać w przypisach
„Tekst bizantyjski ma” w przypisie mówi o lekcji tej postaci tekstu, nie jednego rękopisu. W aparacie wydań i w tabeli różnic reprezentuje ją wydanie RP. W części przypisów ta sama postać nazywa się tekstem większościowym.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: uważa lekcje poparte wyłącznie przez świadków bizantyjskich za niemal na pewno późniejsze, bo typ ten wyrósł według niego z przeróbki tekstu przez Lucjana z Antiochii pod koniec III wieku. (Metzger 1992, s. 212)
Metzger: przytacza dowód Westcotta i Horta, że ten tekst jest późniejszy: lekcje złożone z dwóch starszych i brak lekcji wyłącznie bizantyjskich u pisarzy sprzed soboru nicejskiego. (Metzger 1992, s. 135 i 137)
Metzger: odpowiada obrońcom tekstu większości, że liczba rękopisów nie rozstrzyga: powstały one po zamknięciu się greki w Bizancjum, a dawni pisarze cytują lekcje dziś rzadkie. (Metzger 1992, s. 290–293)
Merkle i Plummer: piszą, że tylko niewielka mniejszość uczonych uważa tradycję bizantyjską za najwierniejszy przekaz tekstu Nowego Testamentu. (Merkle–Plummer 2020, s. 51)
Merkle i Plummer: zauważają, że tradycje tekstu Nowego Testamentu pokrywają się mniej więcej w 90 procentach. (Merkle–Plummer 2020, s. 91)
Houghton: pisze, że z dawnych „typów tekstu” jako szeroka grupa wciąż powszechnie uznawana została tylko tradycja bizantyjska: jej rękopisy zgadzają się ze sobą co najmniej w 90 procentach. (Houghton 2025, s. 29*)
Grecki tekst drukowanych wydań od XVI wieku. Pierwsze ogłosił drukiem Erazm w Bazylei w 1516 roku (Poliglota kompluteńska, wydrukowana w 1514, wyszła później), jak sam przyznał, w pośpiechu, z mniej więcej sześciu minuskuł; ostatnie sześć wersetów Apokalipsy, których jego rękopis nie miał, sam przełożył z Wulgaty na grekę. Za nim szły wydania Stephanusa (1550, z pierwszym aparatem, czyli spisem różnic między rękopisami), Bezy i Elzewirów. Przedmowa Elzewirów z 1633 roku nazwała ten tekst przyjętym przez wszystkich; stąd nazwa.
Na co uważać w przypisach
Z tego tekstu przełożono dawne przekłady protestanckie, polskie i obce; stąd w nich lekcje, o których mówią przypisy. Jego wydania czasem różnią się między sobą, jak w Kol 2:13.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: pisze, że tekst ten zdobył niezasłużone pierwszeństwo i przez 400 lat opierał się wysiłkom uczonych, by go zastąpić. (Metzger 1992, s. 103)
Metzger: zauważa, że jego podstawą jest garść późnych, przypadkowo zebranych minuskuł, a w około tuzinie miejsc nie stoi za nim żaden znany rękopis grecki. (Metzger 1992, s. 106)
Metzger: relacjonuje, że Erazm wstawił Comma Johanneum (1 J 5:7-8) dopiero w trzecim wydaniu z 1522 roku, gdy znalazł się jeden rękopis grecki z tymi słowami. (Metzger 1992, s. 101–102)
Merkle i Plummer: piszą, że Erazm oparł się tylko na siedmiu rękopisach, w większości lichej jakości. (Merkle–Plummer 2020, s. 90)
Grecki Nowy Testament dwóch profesorów z Cambridge, Brooke’a Fossa Westcotta i Fentona Johna Anthony’ego Horta, owoc 28 lat pracy, wydany w 1881 roku jako „The New Testament in the Original Greek”. Sami nie porównywali rękopisów litera po literze i nie dali aparatu; ich wkładem była metoda: ważenie lekcji, genealogia świadków i grup. Rozróżnili cztery typy tekstu. Od ich wydania jako punktu wyjścia zaczęto budować tekst SBLGNT.
Na co uważać w przypisach
WH w przypisie to wydanie, nie rękopis: mówi, co wydrukowali Westcott i Hort. Margines ich wydania (WHmarg w tabeli różnic, przypis do J 1:34) to lekcja podana obok tekstu jako możliwa.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: streszcza ich zasadę: lekcje wspólne Kodeksom Synajskiemu i Watykańskiemu przyjmować, dopóki nie przemawiają przeciw nim silne racje wewnętrzne. (Metzger 1992, s. 133)
Metzger: nazywa ich wydanie prawdziwie przełomowym. (Metzger 1992, s. 137)
Metzger: przytacza sprzeciw Burgona, obrońcy tekstu przyjętego, który Kodeksy Synajski, Watykański i Bezy nazwał najbardziej skażonymi z zachowanych kopii. (Metzger 1992, s. 136)
Samuel Prideaux Tregelles był samoukiem: grekę, aramejski, hebrajski i walijski poznawał, pracując w hucie żelaza. Sam porównał litera po literze niemal wszystkie znane wtedy majuskuły, a tekst oparł wyłącznie na najwcześniejszych świadkach. Wydanie wychodziło w sześciu częściach od 1857 roku; po udarze w 1870 roku kończył je z pomocą B. W. Newtona, a wstęp ukazał się w 1879 roku, cztery lata po jego śmierci. Pracę traktował jako akt czci.
Na co uważać w przypisach
Treg w przypisie i w tabeli różnic to wydanie, nie rękopis. Tregmarg w tabeli to lekcja z marginesu tego wydania.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: pisze, że Tregelles doszedł do zasad zbieżnych z zasadami Lachmanna, nie znając jego pracy. (Metzger 1992, s. 127–128)
Kieszonkowe wydanie Nestlego ukazało się w Stuttgarcie w 1898 roku. Od trzeciego wydania (1901) drukowało tekst, na który zgadzały się dwa z trzech wydań: Tischendorfa, Westcotta i Horta oraz Weissa. Wydanie 24. (1960) przygotowali Erwin Nestle i Kurt Aland; tekstem opiekuje się komitet Instytutu Badań nad Tekstem Nowego Testamentu w Münster, który Aland założył w 1959 roku. W wydaniu 28. (NA28, 2012) tekst listów powszechnych uwzględnia wyniki wielkiego wydania krytycznego, Editio Critica Maior. Nasze strony nazywają je standardowym wydaniem krytycznym.
Na co uważać w przypisach
NA28 w przypisie to wydanie, nie rękopis. NA27, wydanie poprzednie, stoi tylko przy listach powszechnych (u nas Jk i 1–3 J), bo tylko w nich aparat notuje lekcje, którymi różniło się od 28.
Co mówią wydawcy i badacze
Metzger: nazywa aparat wydania Nestlego cudem zwięzłości. (Metzger 1992, s. 144)
Merkle i Plummer: piszą, że większość badaczy Nowego Testamentu, ewangelikalnych i nie tylko, uważa najnowsze wydanie Nestlego i Alanda albo UBS za najbardziej wiarygodne. (Merkle–Plummer 2020, s. 48)
Houghton: pisze, że także NA29 (2026) przejmuje tekst Editio Critica Maior w księgach, dla których to wydanie już wyszło, a w pozostałych zostawia tekst poprzedniego wydania bez zmian. (Houghton 2025, s. 31* i 34*)
Wydanie greckiego Nowego Testamentu, za którym idzie nasz przekład. Ogłosiły je w 2010 roku Society of Biblical Literature i Logos Bible Software, dziś na licencji CC BY 4.0; przygotował je Michael W. Holmes. Punktem wyjścia było wydanie Westcotta i Horta, a tam, gdzie cztery wydania (WH, Tregelles, tekst grecki za NIV, RP) się różniły, wydawca sam wybierał lekcję. Od tekstu standardowego, czyli wydań Nestlego i Alanda oraz UBS, różni się w ponad 540 miejscach.
Na co uważać w przypisach
„Holmes” w tabeli różnic to lekcja, którą wydawca przyjął wbrew wszystkim czterem wydaniom. W brzmieniu przekład odchodzi od SBLGNT raz, w Hbr 2:9. Od jego interpunkcji odchodzi tylko decyzją nazwaną przy wersecie, np. w Jk 5:3.
Co mówią wydawcy i badacze
Merkle i Plummer: piszą, że SBLGNT daje bliskie przybliżenie tekstu Nestlego i Alanda oraz UBS, które wolno rozpowszechniać bezpłatnie, i różni się od niego w około 540 miejscach. (Merkle–Plummer 2020, s. 50)
Wydanie greckiego Nowego Testamentu przygotowane w Tyndale House w Cambridge pod kierunkiem Dirka Jongkinda i Petera Williamsa, wydane w 2017 roku. Wydawcy przejrzeli na nowo tekst standardowy: sprawdzali pisownię i podział na akapity, a przy decyzjach korzystali z nowszych ustaleń o nawykach kopistów. Księgi idą w dawnym porządku, z listami powszechnymi przed listami Pawła, a akapit zaczyna się nie wcięciem, lecz literą wysuniętą na margines.
Na co uważać w przypisach
W przypisie do Ef 5:22 chodzi o to wydanie. „Tyndale House Cambridge” w stopce stron ksiąg to ośrodek, z którego pochodzą dane językowe; ma osobny wpis na stronie źródeł.
Co mówią wydawcy i badacze
Merkle i Plummer: piszą, że każdą lekcję tego wydania popiera co najmniej jeden rękopis grecki z V wieku lub starszy, poza Apokalipsą; w Dziejach różni się od Nestlego i Alanda w 68 miejscach. (Merkle–Plummer 2020, s. 50)
Grecki tekst, z którego tłumaczono angielski przekład New International Version. Odtworzyli go Edward Goodrick i John Kohlenberger III, a wydali Richard J. Goodrich i Albert L. Lukaszewski w „A Reader’s Greek New Testament” (2003). Według wydawców różni się od wydań Nestlego i Alanda oraz UBS w 231 miejscach. To jedno z czterech wydań, z których zbudowano tekst SBLGNT.
Na co uważać w przypisach
NIV w tabeli różnic to tekst grecki, nie przekład angielski.
Co mówią wydawcy i badacze
Merkle i Plummer: podają, że tekst Goodricha i Lukaszewskiego różni się od wydań NA28 i UBS5 w około 230 miejscach. (Merkle–Plummer 2020, s. 51)